Tổng quan nghiên cứu

Quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa tại Việt Nam đang diễn ra mạnh mẽ, kéo theo sự chuyển đổi diện tích lớn đất nông nghiệp sang đất công nghiệp và dịch vụ. Hơn 70% dân số cả nước sinh sống tại khu vực nông thôn và gắn bó với sản xuất nông nghiệp, do đó việc thu hồi đất đã tác động trực tiếp đến tư liệu sản xuất cốt lõi và sinh kế truyền thống của hàng triệu hộ gia đình. Tại tỉnh Thái Nguyên, dự án Khu công nghiệp Điềm Thụy được phê duyệt với quy mô quy hoạch 350 ha, trong đó phần diện tích 180 ha nằm trên địa bàn xã Điềm Thụy đã ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của hơn 700 hộ dân.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết bài toán việc làm và thích ứng sinh kế của các hộ nông dân khi mất đất sản xuất. Mất đất canh tác đẩy người dân vào trạng thái bị động, buộc họ phải thay đổi hành vi nghề nghiệp để duy trì thu nhập. Mục tiêu cụ thể của đề tài là phân tích thực trạng hành vi tìm kiếm và tự tạo việc làm của các hộ gia đình bị thu hồi đất, làm rõ sự biến đổi và chuyển hóa các nguồn lực sinh kế, đồng thời xác định các yếu tố vĩ mô và vi mô chi phối quá trình này nhằm đề xuất các giải pháp khả thi.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai trên địa bàn xã Điềm Thụy, huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên với dữ liệu khảo sát thực nghiệm thu thập trong giai đoạn 2016 - 2017 và hoàn thành năm 2018. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu là cung cấp cơ sở khoa học giúp chính quyền địa phương hoàn thiện chính sách đào tạo nghề và bồi thường, hướng tới mục tiêu duy trì tỷ lệ chuyển đổi việc làm thành công trên 75% và giảm thiểu tỷ lệ hộ nghèo phát sinh sau thu hồi đất.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hai lý thuyết xã hội học nền tảng là Lý thuyết Lựa chọn hợp lý của George Homans và Khung sinh kế bền vững của Robert Chambers kết hợp mô hình của Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh. Lý thuyết Lựa chọn hợp lý giải thích hành vi tìm kiếm việc làm như một quá trình xã hội có tính quy luật, nơi mỗi cá nhân và hộ gia đình tính toán, cân nhắc giữa chi phí bỏ ra và lợi ích nhận được để đưa ra quyết định chuyển đổi nghề nghiệp tối ưu.

Khung sinh kế bền vững được ứng dụng để phân tích 5 nguồn lực sinh kế cốt lõi của hộ gia đình bao gồm: vốn con người, vốn xã hội, vốn tự nhiên, vốn vật chất và vốn tài chính. Mô hình nghiên cứu xác định biến số độc lập là tình trạng thu hồi đất và các nguồn lực sinh kế sẵn có; biến số phụ thuộc là hành vi tìm kiếm việc làm thể hiện qua kênh tiếp cận thông tin, sự hỗ trợ xã hội, đặc điểm vị trí việc làm và mức thu nhập.

Hệ thống khái niệm chính trong luận văn bao gồm: khái niệm việc làm theo định nghĩa của Tổ chức Lao động Quốc tế và Điều 9 Bộ luật Lao động năm 2012; khái niệm hành vi tìm kiếm việc làm như một quá trình tích lũy, cân nhắc và hành động duy lý; khái niệm hộ gia đình theo Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014; và khái niệm thu hồi đất theo khoản 11 Điều 3 Luật Đất đai năm 2013.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp hai phương pháp chủ đạo là phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp và phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi cấu trúc. Tác giả tiến hành tổng hợp các văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo quy hoạch của Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên và Ban Quản lý các Khu công nghiệp Thái Nguyên từ năm 2011 đến năm 2017 để xây dựng bức tranh tổng thể về địa bàn.

Cỡ mẫu khảo sát thực nghiệm gồm 120 hộ gia đình bị thu hồi đất với tổng số 368 nhân khẩu, trong đó có 325 lao động đang tham gia hoạt động kinh tế. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng tại các xóm bị giải tỏa để đảm bảo tính đại diện cao cho toàn xã Điềm Thụy. Phương pháp phân tích dữ liệu định lượng được thực hiện trên phần mềm SPSS phiên bản 20 thông qua các kỹ thuật thống kê mô tả, phân tích tần số và kiểm định bảng chéo nhằm xác định mối tương quan giữa các chiều cạnh nhân khẩu học và hành vi nghề nghiệp. Timeline nghiên cứu bao quát quá trình chuyển đổi sinh kế từ khi công bố quy hoạch dự án năm 2011 cho đến giai đoạn ổn định việc làm năm 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tế 325 lao động thuộc 120 hộ gia đình bị thu hồi đất tại xã Điềm Thụy mang lại 4 phát hiện quan trọng về sự dịch chuyển sinh kế:

Thứ nhất, cơ cấu việc làm chính dịch chuyển mạnh mẽ từ nông nghiệp sang khu vực công nghiệp và dịch vụ tư nhân. Tỷ lệ lao động làm công ăn lương cho các doanh nghiệp tư nhân chiếm tỷ trọng cao nhất với 39,4% (128 lao động), tiếp theo là kinh doanh buôn bán với 29,2% (95 lao động). Tỷ lệ lao động tự làm nông nghiệp giảm sâu chỉ còn 8,9% (29 lao động), trong khi khu vực hành chính nhà nước chiếm 4,8% (15 lao động) và các công việc tự do khác chiếm 17,7%.

Thứ hai, hiện tượng đa dạng hóa việc làm diễn ra phổ biến với 60,9% lao động (197/325 người) làm thêm nghề phụ để gia tăng thu nhập. Trong nhóm lao động có việc làm phụ, hoạt động buôn bán và dịch vụ chiếm tỷ lệ áp đảo 52,3% (103 lao động), làm thuê thời vụ chiếm 19,7%, tiểu thủ công nghiệp chiếm 12,1% và sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ chỉ còn 8,1%.

Thứ ba, sự phát triển của khu công nghiệp tại địa phương tạo điều kiện giảm luồng lao động di cư. Tỷ lệ lao động làm việc tại chỗ trong phạm vi xã đạt 59,4% và trong phạm vi xóm là 26,4%. Nguồn thu nhập chính từ hoạt động phi nông nghiệp tại địa phương tăng vọt từ 30,2% trước khi thu hồi đất lên 74,2% sau khi thu hồi đất, trong khi tỷ lệ lao động phải di cư ra ngoài huyện hoặc ngoài tỉnh giảm mạnh từ 24,3% xuống còn 10,2%.

Thứ tư, thu nhập hộ gia đình có xu hướng cải thiện với 80,95% số hộ (85/105 hộ có biến động) ghi nhận mức thu nhập tăng lên nhờ tiền đền bù đất, việc làm mới có thu nhập cao hơn và sự gia tăng thành viên tham gia lao động; trong khi 19,05% số hộ (20 hộ) bị suy giảm thu nhập do có nhiều lao động cao tuổi khó chuyển đổi nghề.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến sự thay đổi hành vi tìm kiếm việc làm là do mất tư liệu sản xuất đất đai kết hợp với sự xuất hiện của Khu công nghiệp Điềm Thụy quy mô 180 ha. Việc chuyển đổi từ vốn tự nhiên (đất canh tác) sang vốn tài chính (tiền bồi thường) và vốn con người (kỹ năng làm việc công nghiệp) phản ánh rõ nét chiến lược sinh kế thích ứng của người nông dân.

So sánh với các công trình nghiên cứu tại Hưng Yên và Thái Bình, nghiên cứu tại Điềm Thụy chỉ ra điểm tương đồng về xu hướng phi nông nghiệp hóa nông thôn, nhưng ghi nhận điểm sáng vượt trội về khả năng giữ chân lao động tại địa phương nhờ các trục giao thông thuận lợi như Quốc lộ 37, Tỉnh lộ 261 và 266. Dữ liệu khảo sát có thể được trình bày trực quan qua biểu đồ cột so sánh cơ cấu nghề nghiệp trước và sau thu hồi đất, kết hợp bảng thống kê kiểm định mối liên hệ giữa giới tính và rào cản tìm việc. Điển hình, nam giới gặp rào cản lớn nhất về bằng cấp (chiếm 23,3%) và thiếu thông tin (15,6%), trong khi nữ giới chịu áp lực cạnh tranh tuyển dụng cao (14,4%).

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao hiệu quả giải quyết việc làm cho người dân bị thu hồi đất tại xã Điềm Thụy, huyện Phú Bình trong giai đoạn tiếp theo, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, hoàn thiện chính sách đào tạo nghề theo nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Ủy ban nhân dân huyện Phú Bình phối hợp với Ban Quản lý các Khu công nghiệp Thái Nguyên tổ chức các khóa đào tạo kỹ thuật ngắn hạn từ 3 đến 6 tháng, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề kỹ thuật lên 85% vào năm 2025, tập trung bổ sung chứng chỉ nghề cho 23,3% lao động nam giới hiện đang thiếu bằng cấp chuyên môn.

Thứ hai, thiết lập cơ chế ràng buộc trách nhiệm tuyển dụng của các doanh nghiệp thứ cấp trong Khu công nghiệp Điềm Thụy. Ban Quản lý Khu công nghiệp cần ban hành quy định yêu cầu các doanh nghiệp ưu tiên dành tối thiểu 30% đến 40% chỉ tiêu tuyển dụng lao động phổ thông cho người dân địa phương bị mất đất, thực hiện rà soát định kỳ hàng năm từ năm 2024.

Thứ ba, mở rộng các gói tín dụng sinh kế ưu đãi thông qua Ngân hàng Chính sách Xã hội huyện Phú Bình. Cung cấp các khoản vay vốn trung và dài hạn với lãi suất ưu đãi cho 100% hộ gia đình có nhu cầu chuyển đổi sang mô hình tự kinh doanh dịch vụ, mở cửa hàng buôn bán hoặc phát triển tiểu thủ công nghiệp phụ trợ quanh khu công nghiệp.

Thứ tư, thiết lập Trung tâm giới thiệu việc làm và thông tin sinh kế lưu động tại xã Điềm Thụy. Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội huyện Phú Bình chủ trì tổ chức định kỳ 2 phiên giao dịch việc làm mỗi quý, giúp giải quyết tình trạng thiếu thông tin tuyển dụng vốn đang ảnh hưởng trực tiếp đến 15,6% lao động tại địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

Thứ nhất, cán bộ quản lý nhà nước và cơ quan hoạch định chính sách tại các cấp chính quyền tỉnh Thái Nguyên và các địa phương đang đô thị hóa. Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng 120 hộ dân để điều chỉnh khung chính sách bồi thường đất đai, tái định cư và quy hoạch an sinh xã hội bền vững.

Thứ hai, các chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp và doanh nghiệp tuyển dụng. Nghiên cứu giúp doanh nghiệp thấu hiểu đặc điểm tâm lý, cơ cấu giới tính và trình độ của nguồn nhân lực địa phương, từ đó xây dựng kế hoạch tuyển dụng, đào tạo hội nhập và thực hiện trách nhiệm xã hội hiệu quả.

Thứ ba, học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Xã hội học, Kinh tế phát triển và Quản lý công. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị về cách kết hợp Lý thuyết Lựa chọn hợp lý với Khung sinh kế bền vững trong xử lý bài toán biến đổi cơ cấu xã hội - nghề nghiệp.

Thứ tư, các tổ chức phi chính phủ và chuyên gia phát triển cộng đồng. Dữ liệu định lượng và định tính trong công trình là tài liệu hữu ích để xây dựng các dự án hỗ trợ chuyển đổi việc làm và giảm thiểu tính dễ bị tổn thương cho người nông dân mất đất.

Câu hỏi thường gặp

Thu hồi đất nông nghiệp ảnh hưởng như thế nào đến tỷ lệ việc làm tại xã Điềm Thụy? Kết quả khảo sát 120 hộ dân với 325 lao động cho thấy tỷ lệ thất nghiệp hoàn toàn được kiềm chế ở mức 0%. Đa số người dân đã chủ động chuyển đổi sang làm việc tại các doanh nghiệp tư nhân với tỷ lệ 39,4% hoặc tự kinh doanh dịch vụ chiếm 29,2% nhờ sự xuất hiện của khu công nghiệp tại địa phương.

Tại sao có đến 60,9% lao động tại địa phương phải làm thêm công việc phụ? Tỷ lệ 60,9% (197 lao động) làm thêm việc phụ phản ánh tính bấp bênh và mức thu nhập chưa thực sự cao của công việc chính trong các xí nghiệp hoặc làm thuê. Đa dạng hóa sinh kế thông qua buôn bán nhỏ lẻ (chiếm 52,3%) là chiến lược an toàn giúp các hộ gia đình bù đắp chi tiêu sinh hoạt hàng ngày.

Nam giới và nữ giới gặp những khó khăn khác biệt nào khi chuyển đổi nghề nghiệp? Khảo sát chỉ ra nam giới gặp khó khăn lớn nhất ở việc thiếu bằng cấp chuyên môn với 23,3% và thiếu thông tin việc làm với 15,6%. Trong khi đó, nữ giới chịu áp lực lớn nhất từ tính chất cạnh tranh tuyển dụng gay gắt với 14,4% nhưng lại có khả năng thích ứng tốt hơn ở các ngành hàng kinh doanh dịch vụ.

Các hộ gia đình đã sử dụng tiền bồi thường đất đai vào mục đích gì để tái tạo sinh kế? Phần lớn các hộ gia đình chuyển hóa nguồn vốn tài chính từ tiền đền bù để xây dựng, nâng cấp nhà ở, đầu tư phương tiện sản xuất kinh doanh và mở các cửa hàng dịch vụ thương mại. Một phần vốn được sử dụng để nuôi con em học nghề nhằm nâng cao chất lượng vốn con người dài hạn.

Vai trò của vị trí địa lý xã Điềm Thụy tác động ra sao đến hành vi di cư lao động? Xã Điềm Thụy nằm tại điểm giao của Quốc lộ 37, Tỉnh lộ 261 và 266, tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành các cơ sở kinh doanh tại chỗ. Nhờ đó, tỷ lệ lao động phải di cư tìm việc làm xa đã giảm mạnh từ 24,3% trước khi thu hồi đất xuống chỉ còn 10,2% ở thời điểm nghiên cứu.

Kết luận

  • Luận văn đã phân tích toàn diện thực trạng hành vi tìm kiếm việc làm của 120 hộ gia đình với 325 lao động bị thu hồi đất tại xã Điềm Thụy, huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên.
  • Cơ cấu lao động có sự chuyển biến căn bản từ thuần nông sang công nghiệp và dịch vụ, đưa tỷ trọng lao động làm việc trong kinh tế tư nhân lên 39,4% và kinh doanh buôn bán lên 29,2%.
  • Người dân đã vận dụng linh hoạt các nguồn lực sinh kế để thích ứng, nâng cao tỷ trọng nguồn thu phi nông nghiệp tại địa phương từ 30,2% lên 74,2% và cải thiện thu nhập cho 80,95% hộ gia đình.
  • Đóng góp khoa học cốt lõi của công trình là kiểm chứng thành công Lý thuyết Lựa chọn hợp lý và Khung sinh kế bền vững trong bối cảnh thu hồi đất nông nghiệp tại vùng trung du miền núi phía Bắc.
  • Trong giai đoạn 2024 - 2026, các cơ quan quản lý cần tiếp tục triển khai đồng bộ 4 giải pháp về đào tạo nghề, kết nối doanh nghiệp và hỗ trợ tín dụng nhằm đảm bảo sinh kế bền vững cho người dân nông thôn.