Chính sách an sinh xã hội với người nông dân sau khi thu hồi đất để phát triển các khu công nghiệp

Chính sách an sinh xã hội hỗ trợ người nông dân sau thu hồi đất cho khu công nghiệp tại Bắc Ninh, đảm bảo quyền lợi và phát triển bền vững.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Chính Sách An Sinh Xã Hội Cho Nông Dân Sau Thu Hồi Đất Tại Bắc Ninh
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Bắc Ninh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách An Sinh Xã Hội Cho Nông Dân Bắc Ninh

Bắc Ninh, một tỉnh công nghiệp hóa nhanh chóng, đối mặt với thách thức lớn về an sinh xã hội cho nông dân sau thu hồi đất. Quá trình phát triển các khu công nghiệp (KCN) đã dẫn đến việc thu hồi hàng ngàn ha đất nông nghiệp, ảnh hưởng đến đời sống của hàng ngàn hộ dân. Theo thống kê, bình quân mỗi năm có khoảng 73 ngàn ha đất nông nghiệp bị thu hồi trên cả nước. Riêng tại Bắc Ninh, từ năm 1997 đến nay, đã có trên 7000 ha đất nông nghiệp bị thu hồi để xây dựng các KCN. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về các chính sách hỗ trợ nông dân Bắc Ninh để đảm bảo cuộc sống của họ không bị ảnh hưởng tiêu cực. Bài viết này sẽ đi sâu vào phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp an sinh xã hội hiệu quả cho nông dân sau thu hồi đất tại Bắc Ninh.

1.1. Thực trạng thu hồi đất nông nghiệp tại Bắc Ninh

Từ năm 1997 đến nay, Bắc Ninh đã triển khai xây dựng 15 khu công nghiệp tập trung và hơn 40 khu công nghiệp vừa và nhỏ, cụm công nghiệp làng nghề, dẫn đến việc thu hồi trên 7000 ha đất nông nghiệp. Từ nay đến năm 2015, Bắc Ninh tiếp tục phát triển các khu công nghiệp, với nhu cầu đất nông nghiệp phải thu hồi khoảng trên 8000 ha. Riêng hai năm 2008, 2009 đã thu hồi khoảng trên 1000 ha. Điều này cho thấy áp lực rất lớn lên đất đai Bắc Ninh và đời sống của nông dân.

1.2. Tác động của thu hồi đất đến đời sống nông dân

Việc thu hồi đất nông nghiệp đã tác động lớn đến đời sống của nông dân. Nhiều hộ gia đình mất đi nguồn thu nhập chính, phải chuyển đổi nghề nghiệp trong khi chưa được trang bị kiến thức và kỹ năng phù hợp. Theo đánh giá của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh Bắc Ninh, chỉ khoảng gần 40% hộ nông nghiệp có đời sống khá hơn sau thu hồi đất, trên 60% số hộ còn lại có đời sống bằng hoặc kém hơn trước khi thu hồi đất.

II. Thách Thức An Sinh Xã Hội Cho Nông Dân Mất Đất Bắc Ninh

Việc đảm bảo an sinh xã hội cho nông dân sau thu hồi đất tại Bắc Ninh đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là việc chuyển đổi nghề nghiệp cho nông dân. Nhiều nông dân không có kỹ năng hoặc kinh nghiệm làm việc trong các ngành công nghiệp hoặc dịch vụ, dẫn đến khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm ổn định. Bên cạnh đó, việc sử dụng tiền đền bù không hiệu quả cũng là một vấn đề đáng lo ngại. Nhiều hộ gia đình sử dụng tiền đền bù vào các mục đích tiêu dùng thay vì đầu tư vào sản xuất hoặc kinh doanh, dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn vốn trong thời gian ngắn.

2.1. Khó khăn trong chuyển đổi nghề nghiệp cho nông dân

Nhiều nông dân sau khi bị thu hồi đất gặp khó khăn trong việc chuyển đổi nghề nghiệp do thiếu kỹ năng và kinh nghiệm làm việc trong các ngành công nghiệp hoặc dịch vụ. Điều này đòi hỏi cần có các chương trình đào tạo nghề cho nông dân bị thu hồi đất phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động.

2.2. Sử dụng tiền đền bù đất nông nghiệp không hiệu quả

Một số hộ gia đình sử dụng tiền đền bù thu hồi đất nông nghiệp vào các mục đích tiêu dùng thay vì đầu tư vào sản xuất hoặc kinh doanh, dẫn đến tình trạng cạn kiệt nguồn vốn trong thời gian ngắn. Cần có các biện pháp tư vấn và hỗ trợ tài chính để giúp nông dân sử dụng tiền đền bù một cách hiệu quả.

2.3. Thiếu thông tin về chính sách hỗ trợ nông dân Bắc Ninh

Nhiều nông dân chưa nắm rõ các chính sách hỗ trợ nông dân Bắc Ninh sau thu hồi đất, dẫn đến việc không được hưởng đầy đủ các quyền lợi. Cần tăng cường công tác tuyên truyền và phổ biến thông tin về các chính sách an sinh xã hội cho nông dân.

III. Cách Hỗ Trợ Việc Làm Cho Nông Dân Sau Thu Hồi Đất Bắc Ninh

Để giải quyết vấn đề việc làm cho nông dân sau thu hồi đất, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Một trong những giải pháp quan trọng là tăng cường hỗ trợ việc làm cho nông dân sau thu hồi đất. Điều này bao gồm việc cung cấp thông tin về thị trường lao động, tư vấn nghề nghiệp, và hỗ trợ tìm kiếm việc làm. Bên cạnh đó, cần khuyến khích các doanh nghiệp tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất thông qua các chính sách ưu đãi và hỗ trợ.

3.1. Cung cấp thông tin thị trường lao động cho nông dân

Cần cung cấp thông tin về thị trường lao động, nhu cầu tuyển dụng của các doanh nghiệp, và các ngành nghề có tiềm năng phát triển để giúp nông dân định hướng nghề nghiệp phù hợp.

3.2. Tư vấn nghề nghiệp và hỗ trợ tìm kiếm việc làm

Cần có các trung tâm tư vấn nghề nghiệp để cung cấp dịch vụ tư vấn, hướng dẫn, và hỗ trợ nông dân trong quá trình tìm kiếm việc làm. Đồng thời, cần xây dựng mạng lưới kết nối giữa nông dân và các doanh nghiệp có nhu cầu tuyển dụng.

3.3. Khuyến khích doanh nghiệp tạo việc làm cho nông dân

Cần có các chính sách ưu đãi và hỗ trợ để khuyến khích các doanh nghiệp tạo việc làm cho nông dân bị thu hồi đất, chẳng hạn như giảm thuế, hỗ trợ chi phí đào tạo, và cung cấp các khoản vay ưu đãi.

IV. Đào Tạo Nghề Cho Nông Dân Bị Thu Hồi Đất Tại Bắc Ninh

Việc đào tạo nghề cho nông dân bị thu hồi đất là một giải pháp quan trọng để giúp họ có thể chuyển đổi nghề nghiệp và tìm kiếm việc làm ổn định. Các chương trình đào tạo nghề cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động và khả năng của nông dân. Bên cạnh đó, cần đảm bảo chất lượng đào tạo và cung cấp các chứng chỉ nghề có giá trị để nông dân có thể cạnh tranh trên thị trường lao động.

4.1. Xác định nhu cầu đào tạo nghề thực tế tại Bắc Ninh

Cần tiến hành khảo sát và đánh giá nhu cầu đào tạo nghề của nông dân và nhu cầu tuyển dụng của các doanh nghiệp để xác định các ngành nghề cần đào tạo.

4.2. Thiết kế chương trình đào tạo nghề phù hợp

Các chương trình đào tạo nghề cần được thiết kế phù hợp với trình độ học vấn, kinh nghiệm làm việc, và khả năng tiếp thu của nông dân. Đồng thời, cần chú trọng đến việc trang bị các kỹ năng mềm và kỹ năng làm việc nhóm.

4.3. Đảm bảo chất lượng đào tạo và cấp chứng chỉ nghề

Cần đảm bảo chất lượng đào tạo thông qua việc tuyển chọn đội ngũ giảng viên có kinh nghiệm, trang bị cơ sở vật chất hiện đại, và áp dụng các phương pháp giảng dạy tiên tiến. Sau khi hoàn thành khóa học, nông dân cần được cấp chứng chỉ nghề có giá trị để chứng minh năng lực và kỹ năng của mình.

V. Chính Sách Tái Định Cư Cho Nông Dân Mất Đất Ở Bắc Ninh

Ngoài các giải pháp về việc làm và đào tạo nghề, chính sách tái định cư cho nông dân Bắc Ninh cũng đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an sinh xã hội. Việc tái định cư cần được thực hiện một cách công khai, minh bạch, và đảm bảo quyền lợi của nông dân. Khu tái định cư cần được xây dựng với đầy đủ cơ sở hạ tầng và các dịch vụ công cộng để đảm bảo cuộc sống của nông dân không bị ảnh hưởng tiêu cực.

5.1. Lựa chọn địa điểm tái định cư phù hợp

Địa điểm tái định cư cần được lựa chọn dựa trên sự đồng thuận của nông dân và đảm bảo các yếu tố về giao thông, môi trường, và khả năng tiếp cận các dịch vụ công cộng.

5.2. Xây dựng cơ sở hạ tầng khu tái định cư

Khu tái định cư cần được xây dựng với đầy đủ cơ sở hạ tầng như điện, nước, đường, trường, trạm, và các dịch vụ công cộng khác để đảm bảo cuộc sống của nông dân.

5.3. Hỗ trợ nông dân ổn định cuộc sống tại nơi tái định cư

Cần có các chính sách hỗ trợ nông dân trong quá trình ổn định cuộc sống tại nơi tái định cư, chẳng hạn như hỗ trợ chi phí sinh hoạt, hỗ trợ vay vốn để sản xuất kinh doanh, và cung cấp các dịch vụ tư vấn pháp lý.

VI. Kết Luận An Sinh Xã Hội Bền Vững Cho Nông Dân Bắc Ninh

Đảm bảo an sinh xã hội cho nông dân sau thu hồi đất là một nhiệm vụ quan trọng và cấp bách tại Bắc Ninh. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các doanh nghiệp, và cộng đồng. Các giải pháp về việc làm, đào tạo nghề, và tái định cư cần được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể đảm bảo cuộc sống của nông dân không bị ảnh hưởng tiêu cực bởi quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa.

6.1. Tăng cường vai trò của nhà nước trong an sinh xã hội

Nhà nước cần đóng vai trò chủ đạo trong việc xây dựng và thực thi các chính sách an sinh xã hội cho nông dân sau thu hồi đất. Điều này bao gồm việc đảm bảo nguồn lực tài chính, xây dựng hệ thống quản lý hiệu quả, và tăng cường kiểm tra, giám sát.

6.2. Phát huy vai trò của cộng đồng và doanh nghiệp

Cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng và doanh nghiệp vào các hoạt động an sinh xã hội cho nông dân. Điều này có thể thông qua việc đóng góp tài chính, cung cấp dịch vụ, hoặc tạo việc làm.

6.3. Đảm bảo tính bền vững của chính sách an sinh xã hội

Các chính sách an sinh xã hội cần được thiết kế để đảm bảo tính bền vững trong dài hạn. Điều này đòi hỏi cần có sự đánh giá và điều chỉnh thường xuyên để phù hợp với tình hình thực tế và nhu cầu của nông dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM VỀ CHÍNH SÁCH ASXH ðỐI VỚI NÔNG DÂN BỊ THU HỒI ðẤT ðỂ PHÁT TRIỂN CÁC KCN 1. Công nghiệp hoá, ñô thị hoá và vấn ñề nông dân mất ñất sản xuất Chuyển ñổi mục ñích sử dụng ñất là một tất yếu khách quan trong quá trình CNH- HðH. Khi nghiên cứu quy luật phổ biến về tích luỹ tư bản chủ nghĩa, ñặc biệt nghiên cứu về bí mật của tích luỹ nguyên thuỷ, về sự tước ñoạt nông dân, ñạo quân trù bị công nghiệp ngày càng sản sinh nhiều hơn… Các Mác ñã chỉ ra tính tất yếu phải thu hồi và chuyển ñổi mục ñích sử dụng ñất ñai trong quá trình CNH và hoàn thành các ñô thị khai sinh ra chủ nghĩa tư bản. Ở Việt Nam chúng ta, trong vài chục năm lại ñây (kể từ cuối thế kỷ 20), việc thu hồi và chuyển mục ñích sử dụng ñất ñai diễn ra với quy mô ngày càng rộng.

Trong văn bản và sách báo thường sử dụng cụm từ ñể mô tả quá trình này là cụm từ “Giải phóng mặt bằng” cụm từ này mô tả quá trình tạo mặt bằng ñể xây dựng các công trình kinh tế xã hội… Cụm từ trên chưa thể hiện ñúng thực chất của việc chuyển ñổi mục ñích sử dụng ñất. Nếu tiếp cận từ nội dung công việc thì chuyển ñổi mục ñích sử dụng ñất bao gồm các công việc sau: Thu hồi ñất ñai ñể giao cho các doanh nghiệp, thực hiện các dự án ñã ñược duyệt, bồi thường cho các ñối tượng có ñất bị thu hồi, giải toả các công trình trên ñất thu hồi, di chuyển các hộ dân và tái ñịnh cư cho họ, tạo việc làm, thu nhập và ổn ñịnh cuộc sống cho các hộ dân có ñất phải thu hồi. Nếu tiếp cận từ tiêu chí mục ñích, thì quá trình thu hồi và chuyển ñổi mục ñích sử dụng ñất ñai nhằm tạo ñiều kiện cần thiết cho sự phát triển kinh tế xã hội. Ở thời ñiểm khai sinh của chủ nghĩa tư bản, quá trình thu hồi và 16 chuyển mục ñích sử dụng ñất ñai ñã tạo ra những vùng ñồng cỏ ñể chăn cừu rộng lớn, cơ sở ñể phát triển ngành công nghiệp dệt… Việc thu hồi và chuyển mục ñích sử dụng ñất ñai là nhằm phát triển các KCN, hay nói cách khác việc phát triển công nghiệp ñòi hỏi phải thu hồi và chuyển mục ñích sử dụng một số lượng lớn ñất nông nghiệp.

Thật vậy, xây dựng các nhà máy công nghiệp cần phải có mặt bằng với diện tích yêu cầu theo công nghệ sản xuất, tương tự như vậy ñể xây dựng các khu ñô thị cũng phải có mặt bằng ñể xây dựng các khu nhà ở, khu công trình công cộng, công viên cây xanh… Muốn kinh tế phát triển phải xây dựng các khu công nghiệp, mà muốn xây dựng các khu công nghiệp thì phải thu hồi ñất mà chủ yếu là ñất nông nghiệp. Việc thu hồi và chuyển mục ñích sử dụng ñất sẽ kéo theo việc người nông dân mất ñất sản xuất (mất tư liệu sản xuất nông nghiệp). Quá trình công nghiệp hoá, ñô thị hoá ñiều tất yếu xảy ra là người nông dân sẽ bị thu hồi ñất nông nghiệp, tư liệu chính ñể sản xuất ra của cải vật chất bảo ñảm cuộc sống hàng ngày của họ. Khi tư liệu sản xuất nông nghiệp không còn buộc họ phải chuyển ñổi nghề mới (phi nông nghiệp) cho bản thân và các thành viên trong gia ñình.

An sinh xã hội với người nông dân bị thu hồi ñất ñể xây dựng các KCN 1. Tổng quan về an sinh xã hội * Theo tổ chức Lao ñộng quốc tế (ILO): An sinh xã hội là một sự bảo vệ mà xã hội cung cấp cho các thành viên của mình thông qua một số biện pháp ñược áp dụng rộng rãi ñể ñương ñầu với những khó khăn, các cú sốc về kinh tế và xã hội làm mất việc hoặc suy giảm nghiêm trọng nguồn thu nhập do ốm ñau thai sản, thương tật do lao ñộng, mất sức lao ñộng hay tử vong. An sinh xã hội cung cấp chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia ñình nạn nhân có trẻ em [45. * Theo cơ quan phát triển của Liên hiệp quốc (UNDP): 17 UNDP không ñưa ra khái niệm về ASXH, trong báo cáo “Khuôn khổ xây dựng hệ thống an sinh xã hội tổng thể ở Việt Nam” do các chuyên gia của UNDP ñưa ra tại Hội thảo khoa học 2005 ở Việt Nam thì ASXH gồm 3 thành tố quan trọng, ñó là: - Bảo hiểm xã hội ñể bảo ñảm an toàn trước các rủi ro về thu nhập và mức sống khi về già hoặc bị các tai nạn lao ñộng, bệnh nghề nghiệp và thường là các chương trình phải ñóng góp về tài chính, người lao ñộng phải ñóng góp một phần thu nhập trong quá trình lao ñộng vào quỹ BHXH và khi họ về hưu hoặc bị tai nạn lao ñộng họ ñược hưởng lương hưu hoặc trợ cấp BHXH.

- Trợ giúp xã hội: dựa vào xác ñịnh tiềm lực tài chính của người có thu nhập thấp hoặc không có thu nhập do tàn tật, mồ côi, già cả.gọi chung là ñối tượng xã hội; Nhà nước hoặc cộng ñồng có chính sách hoặc biện pháp trợ giúp ñảm bảo cuộc sống. Trợ cấp dưới hình thức chuyển khoản cho từng người, nhóm người cụ thể như người sống ñộc thân, người tàn tật, trẻ em cần sự bảo trợ. gọi chung là ñối tượng bảo trợ xã hội. - Trợ cấp dưới hình thức chuyển khoản cho từng người, thông thường là hỗ trợ cho từng nhóm người, cụ thể như: người già sống ñộc thân, người tàn tật nặng, trẻ em cần sự bảo vệ ñặc biệt, người nuôi con nhỏ… gọi chung là trợ cấp cho ñối tượng bảo trợ xã hội [45.

* Theo Ngân hàng thế giới (WB): Ngân hàng thế giới không ñưa ra khái niệm cụ thể, ASXH ñược ñề cập ñến các khía cạnh trợ giúp người nghèo nhiều hơn. Trong khuôn khổ phát triển mạng lưới ASXH mà WB ñề xuất có ñề cập tới 4 vấn ñề: - Chính sách trợ cấp người nghèo, người dễ bị tổn thương. - Tạo ñiều kiện cho người nghèo tham gia thị trường nông sản, thị trường lao ñộng. - Bảo vệ trẻ em và vị thành niên.

- Các giải pháp trợ giúp ñột xuất. 18 * Theo tài liệu của Nhật bản: Trong cuốn sách: “Kinh nghiệm của Nhật Bản trong việc xây dựng hệ thống phúc lợi xã hội năm 2005” do Tiến sỹ ðỗ Thiên Kính dịch thuật. Hệ thống An sinh xã hội của Nhật Bản gồm những thành phần chính là: - Bảo hiểm xã hội. - Chăm sóc sức khoẻ cho người già, chăm sóc y tế và sức khoẻ cho cộng ñồng.

- Phúc lợi xã hội. - Trợ giúp cộng ñồng. Bảo hiểm xã hội là thành phần lớn nhất bao gồm: các khoản trợ cấp, bảo hiểm sức khoẻ, bảo hiểm việc làm và bảo hiểm bồi thường tai nạn lao ñộng. Bên cạnh khái niệm về ASXH, giới học giả Nhật Bản còn sử dụng thuật ngữ ñảm bảo xã hội, phúc lợi xã hội và ñang còn sự tranh luận.

Trường phái thứ nhất cho rằng: ðảm bảo xã hội trong ñó có ASXH và phúc lợi xã hội. Ngược lại, trường phái thứ hai cho rằng: phúc lợi xã hội trong ñó ñã bao gồm cả ñảm bảo xã hội và ASXH; trường phái thứ ba dung hoà, cho rằng cả 3 thuật ngữ trên có nội hàm như nhau. * Theo Hiệp hội An sinh thế giới (ISSA): Trong Cuốn sách “TOWARD NEW FOUND COFIDENCE” xuất bản năm 2005 (tạm dịch: Tin tưởng hướng tới những phát hiện mới) của Hiệp hội An sinh thế giới cho rằng: ASXH là sự kết hợp các thành tố (hợp phần) của chính sách công; có thể ñiều chỉnh ñáp ứng nhu cầu của những người công nhân; các công dân trong bối cảnh toàn cầu với sự thay ñổi về kinh tế, xã hội, nhân khẩu học chưa từng xảy ra. Theo các phát hiện mới này thì ASXH là các thành tố của hệ thống chính sách công liên quan ñến sự bảo ñảm an toàn cho tất cả các thành viên xã hội chứ không chỉ có công nhân.

Những ưu thế mà Hiệp hội An sinh thế giới quan tâm nhiều là: chăm sóc 19 sức khoẻ thông qua BHYT, hệ thống lương hưu và chăm sóc tuổi già, phòng chống tai nạn lao ñộng, bệnh nghề nghiệp và trợ giúp xã hội. * Theo các tài liệu của Mỹ về ASXH: Phạm vi hệ thống ASXH rộng hơn, bao gồm các thành viên trong xã hội, nguồn quỹ ñược sự hỗ trợ của ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, trong hệ thống của Hoa Kỳ, ASXH không bao gồm BHYT mà BHYT là hệ thống bảo hiểm tư nhân, nhưng lại mang tính chất bắt buộc ñối với các bộ phận dân cư. Nhà nước có hai chương trình ñặc biệt dành cho hai ñối tượng, ñó là: Madicare dành cho người già và Madiaid dành cho người tàn tật; ñây là hai nhóm ñối tượng ñược coi là không có khả năng tự chủ về tài chính nên ñược Nhà nước bao cấp về chăm sóc sức khoẻ.

Như vậy, khái niệm ASXH bao gồm các chính sách nhằm chống lại sự rủi ro ñối với các ñối tượng xã hội, bao gồm Bảo hiểm xã hội, Bảo hiểm y tế và các chế ñộ trợ giúp xã hội. * Theo các chuyên gia Việt Nam: Theo các tài liệu hiện có thì các chuyên gia Việt Nam có 2 khái niệm về ASXH; các quan niệm này ñều có chung một cách tiếp cận là dựa vào khái niệm chính thống của ILO và tình hình thực tiễn ở Việt Nam.
Quan niệm thứ nhất cho rằng: ASXH có cấu trúc gồm 3 hợp phần cơ bản. Quan niệm này cho rằng ASXH chính là An ninh xã hội vì theo nguyên gốc tiếng anh là “Social Security” và như vậy nó sẽ làm rõ hơn tầm quan trọng của chính sách này và nó ñược thiết kế theo nguyên tắc: - Phòng ngừa rủi ro.

- Giảm thiểu rủi ro. - Trợ giúp người gặp rủi ro. - Bảo vệ người gặp rủi ro. Hệ thống ASXH theo quan niệm này gồm ba hợp phần chính là: 20 - Hệ thống chính sách và các chương trình về thị trường lao ñộng, trợ giúp các ñối tượng yếu thế tham gia vào thị trường lao ñộng, ñây ñược coi là tầng phòng ngừa trong toàn bộ hệ thống ASXH.

- Hệ thống chính sách BHXH ñược coi là xương sống của toàn bộ hệ thống ASXH quốc gia; vì ñây là cấu phần mà “chi” dựa trên cơ sở “thu”. Hệ thống BHXH tạo cơ sở cho sự ổn ñịnh lâu dài của hệ thống An sinh quốc gia. - Hệ thống chính sách và chương trình trợ giúp xã hội; các chương trình trợ giúp này bao gồm của cả Nhà nước và xã hội.