MỞ ĐẦU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài Phát triển nông nghiệp và nông thôn nói chung đang gặp rất nhiều khó khăn, trở ngại nhƣ sản xuất còn manh mún, nhỏ lẻ và lệ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên. Lao động nông nghiệp vẫn chủ yếu là lao động thủ công, cơ sở vật chất kỹ thuật còn lạc hậu, trình độ lao động trong nông nghiệp chƣa cao. Do đó, chƣa tận dụng hết tiềm năng sẵn có của mình để sản xuất đạt hiệu quả cao. Năng suất, chất lƣợng nông sản còn thấp, chƣa đáp ứng nhu cầu cải thiện đời sống nhân dân, chƣa cung cấp đủ nguyên liệu cho ngành công nghiệp sản xuất hàng hóa và xuất khẩu, đặc biệt là chƣa tạo nguồn tích lũy để đẩy mạnh công nghiệp hóa.
Cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn chƣa thoát khỏi thuần nông và độc canh, tình trạng thất nghiệp, nghèo đói, du canh, du cƣ, di dân tự do còn tồn tại, gây nhiều tác động xấu đến môi trƣờng. Trƣớc tình hình đó, việc nghiên cứu các mô hình chuyển đổi cơ cấu cây trồng đã và đang đƣợc các cấp, các ngành từ Trung ƣơng đến địa phƣơng rất quan tâm, nhằm khai thác tiềm năng đất đai, giải quyết việc làm, tăng hiệu quả sản xuất kinh doanh. Nghị quyết Đại hội lần thứ VII của Đảng đã chỉ rõ: “ Phát triển nông – lâm – ngƣ nghiệp gắn với công nghiệp chế biến phát triển toàn diện kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu để ổn định tình hình kinh tế xã hội ”. Sự phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn theo hƣớng sản xuất hàng hóa trong quá trình CNH - HĐH đất nƣớc.
Coi đó là nhiệm vụ chiến lƣợc có tầm quan trọng hàmg đầu. Đến hội nghị lần thứ 5 BCH TW khóa IX, Đảng ta đã ra Nghị quyết về đẩy mạnh “ Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hƣớng sản xuất hàng hóa lớn, gắn với công nghiệp chế biến để tiêu thụ trên thị trƣờng, thực hiện cơ khí hóa, điện khí hóa, thủy lợi hóa, ứng dụng các 1 thành tựu khoa học công nghệ trƣớc hết là công nghệ sinh học đƣa thiết bị kỹ thuật và công nghệ hiện đại vào các khâu sản xuất nông nghiệp nhằm nâng cao năng suất chất lƣợng, hiệu quả sức cạnh tranh của nông sản hàng hóa thị trƣờng ”. Thực hiện chủ trƣơng của Đảng về phát triển nông nghiệp nông thôn, công tác chuyển đổi cơ cấu cây trồng của tỉnh Hƣng Yên nói chung, huyện Phù Cừ nói riêng đã có nhiều chuyển biến tích cực và là một trong những huyện có giá trị sản xuất nông nghiệp cao.Tuy nhiên, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên địa bàn huyện diễn ra còn chậm, hiệu quả kinh tế mang lại chƣa cao. Minh Tiến là một vùng sản xuất trọng điểm của huyện Phù Cừ.
Giá trị sản phẩm nông, thuỷ sản chiếm hơn 52% trong cơ cấu kinh tế của xã. Trong những năm qua, cơ cấu cây trồng của xã đã có nhiều thay đổi nhƣng tình trạng độc canh cây lúa vẫn còn nhiều, diện tích cây thực phẩm, cây ăn quả còn chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng diện tích tự nhiên của toàn xã. Năng suất, chất lƣợng nông sản còn kém, đời sống của ngƣời dân còn gặp nhiều khó khăn; trình độ thâm canh của ngƣời dân còn thấp, vốn đầu tƣ còn nhiều hạn chế. Xuất phát từ thực tiễn nói trên, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “ Đánh giá tác động của chuyển đổi cơ cấu cây trồng đến phát triển kinh tế hộ nông dân xã Minh Tiến, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên ”.2 Mục tiêu nghiên cứu 1.1 Mục tiêu chung Nghiên cứu đánh giá tác động của chuyển đổi cơ cấu cây trồng đến phát triển kinh tế hộ, phát hiện các vấn đề thực tiễn nảy sinh từ đó đề xuất những giải pháp nhằm phát triển kinh tế hộ nông dân xã Minh Tiến, huyện Phù Cừ, tỉnh Hƣng Yên.2 Mục tiêu cụ thể - Góp phần hệ thống hóa những vấn đề lý luận và thực tiễn về chuyển đổi cơ cấu cây trồng đến phát triển kinh tế hộ.
2 - Tìm hiểu thực trạng chuyển đổi cơ cấu cây trồng và đánh giá tác động của chuyển đổi cơ cấu cây trồng đến phát triển kinh tế nông hộ ở xã Minh Tiến, huyện Phù Cừ. - Phân tích các yếu tố ảnh hƣởng đến việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng. - Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả chuyển đổi cơ cấu cây trồng ở xã Minh Tiến.3 Câu hỏi nghiên cứu Để đạt đƣợc các mục tiêu trên cần trả lời đƣợc các câu hỏi sau: - Cơ cấu cây trồng là gì? Chuyển đổi cơ cấu cây trồng là gì? Đặc điểm, yếu tố ảnh hƣởng, vai trò của chuyển đổi cơ cấu cây trồng? - Hộ nông dân là gì? Kinh tế hộ nông dân là gì? Phát triển kinh tế hộ nông dân là gì? - Thực trạng chuyển đổi cơ cấu cây trồng ở xã Minh Tiến diễn ra nhƣ thế nào? - Tác động của chuyển đổi cơ cấu cây trồng đến phát triển kinh tế hộ nông dân là gì? - Các yếu tố nào ảnh hƣởng đến quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng? - Địa phƣơng đã có những biện pháp gì nhằm thúc đẩy việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng? 1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1.1 Đối tượng nghiên cứu Đề tài nghiên cứu tác động của chuyển đổi cơ cấu cây trồng đến phát triển kinh tế hộ nông dân xã Minh Tiến, huyện Phù Cừ, tỉnh Hƣng Yên trên chủ thể các hộ nông dân và cán bộ xã.2 Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi thời gian + Đề tài thu thập: * Tài liệu thứ cấp đƣợc thu thập trong khoảng thời gian từ năm 2012 3 đến năm 2014. * Tài liệu sơ cấp năm 2009 và năm 2014.
Nhằm phục vụ cho mục tiêu nghiên cứu của đề tài, chúng tôi lấy mốc trƣớc chuyển đổi cơ cấu cây trồng là năm 2009 và sau chuyển đổi là năm 2014. + Thời gian thực hiện đề tài: 1/2015- 5/2015. - Phạm vi không gian Đề tài đƣợc nghiên cứu trên địa bàn xã Minh Tiến, huyện Phù Cừ, tỉnh Hƣng Yên. 4 PHẦN II: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA CHUYỂN ĐỔI CƠ CẤU CÂY TRỒNG ĐẾN PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN 2.1 Cơ sở lý luận về tác động của chuyển đổi cơ cấu cây trồng đến phát triển kinh tế hộ nông dân 2.
Một số khái niệm cơ bản Khái niệm cơ cấu cây trồng Theo Đào Thế Tuấn (1984) thì cơ cấu cây trồng là thành phần các giống và loại cây đƣợc bố trí theo không gian và thời gian trong một vùng sinh thái nông nghiệp nhằm tận dụng hợp lý nhất các nguồn lợi về tự nhiên, kinh tế - xã hội sẵn có. Theo Phạm Chí Thành (1996) thì cơ cấu cây trồng là tỷ lệ các loại cây trồng có trong một vùng ở một thời điểm nhất định, nó liên quan tới cơ cấu cây trồng nông nghiệp, nó phản ánh sự phân công lao động trong nội bộ ngành nông nghiệp, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của mỗi vùng, nhằm cung cấp đƣợc nhiều nhất những sản phẩm phục vụ cho nhu cầu của con ngƣời. Theo các tác giả Lý Nhạc, Dƣơng Hữu Tuyền, Phùng Đăng Chinh (1987) thì cho rằng cơ cấu cây trồng là thành phần và các loại giống cây trồng bố trí theo không gian và thời gian trong một cơ sở hay một vùng sản xuất nông nghiệp. Nội dung cốt lõi của cơ cấu biểu hiện vị trí, vai trò của từng bộ phận và mối quan hệ tƣơng tác lẫn nhau giữa chúng trong tổng thể.
Một cơ cấu có tính ổn định tƣơng đối và đƣợc thay đổi để ngày càng hoàn thiện, phù hợp với điều kiện khách quan, điều kiện lịch sử, xã hội nhất định. Cơ cấu cây trồng lệ thuộc rất nghiêm ngặt vào điều kiện tự nhiên, các nguồn tài nguyên và điều kiện kinh tế - xã hội. Việc duy trì hay thay đổi cơ cấu không phải là mục tiêu mà chỉ là phƣơng tiện để tăng trƣởng và phát triển sản xuất. Cơ cấu cây trồng đƣợc xác định trên cơ sở bố trí mùa vụ, chế độ luân canh cây trồng, 5 thay đổi theo những tiến bộ khoa học kỹ thuật, giải quyết vấn đề mà thực tiễn sản xuất đòi hỏi và đặt ra cho ngành sản xuất trồng trọt những yêu cầu cần giải quyết.
Khái niệm chuyển đổi cơ cấu cây trồng Nguyễn Duy Tính (1995) cho rằng chuyển đổi cơ cấu cây trồng là cải tiến hiện trạng cơ cấu cây trồng có trƣớc sang cơ cấu cây trồng mới nhằm đáp ứng những yêu cầu của sản xuất. Thực chất của chuyển đổi cơ cấu cây trồng là thực hiện hàng loạt các biện pháp (kinh tế, kỹ thuật, chính sách xã hội) nhằm thúc đẩy cơ cấu cây trồng phát triển, đáp ứng theo những mục tiêu của xã hội. Nghiên cứu cải tiến cơ cấu cây trồng phải đánh giá đúng thực trạng, xác định cơ cấu cây trồng phù hợp với thực tế phát triển cả về định lƣợng và định tính, dự báo đƣợc mô hình sản xuất trong tƣơng lai; phải kế thừa đƣợc những cơ cấu cây trồng truyền thống và xuất phát từ yêu cầu thực tế, hƣớng tới tƣơng lai để kết hợp các yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội (Lê Trọng Cúc, Trần Đức Viên, 1995), (Trƣơng Đích, 1995), (Võ Minh Kha, 1990). Khái niệm hộ nông dân Theo Đào Thế Tuấn (1997) hộ nông dân là những hộ chủ yếu hoạt động nông nghiệp theo nghĩa rộng bao gồm cả nghề rừng, nghề cá, và các hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn.
Theo Lê Đình Thắng (1993) cho rằng: “ Nông hộ là tế bào kinh tế xã hội, là hình thức kinh tế cơ sở trong nông nghiệp và nông thôn ”. Theo Frank Ellis (1988) kinh tế hộ nông dân là sản xuất của các hộ gia đình nông nghiệp, có quyền sinh sống trên các mảnh đất đai, sử dụng chủ yếu sức lao động gia đình. Sản xuất của họ thƣờng nằm trong hệ thống sản xuất lớn hơn và tham gia ở mức độ không hoàn hảo vào hoạt động của thị trƣờng. Khái niệm hộ nông dân đƣợc thể hiện đầy đủ thông qua các đặc trƣng của hộ nông dân nói chung.
Dù ở đâu nông dân cũng gắn với đất đai và nền sản xuất tự cung tự cấp, với việc sử dụng lao động và tiền vốn gia đình là chủ 6 yếu. Mục đích sản xuất của hộ trƣớc hết là phục vụ cho tiêu dùng, sau đó mới là sản xuất hàng hóa. Vì vậy, hộ nông dân là một đơn vị kinh tế nhƣng vừa là một đơn vị sản xuất lại vừa là đơn vị tiêu dùng.