Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ GIỚI HẠN XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Những vấn đề lý luận về giới hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 1. Khái niệm, đặc điểm của giới hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 1.1 Khái niệm: Tố tụng hình sự là trình tự tiến hành giải quyết vụ án hình sự theo quy định của pháp luật, bao gồm toàn bộ hoạt động của cơ quan, người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng và cá nhân, cơ quan, tổ chức khác góp phần vào việc giải quyết đúng đắn vụ án theo quy định của luật tố tụng hình sự. Đây là một lĩnh vực đặc thù của Nhà nước, mang tính quyền lực Nhà nước, có liên quan đến nhiều quyền cơ bản của công dân, đặc biệt là quyền của bị can, bị cáo.
Xét xử là một trong ba chức năng cơ bản của tố tụng hình sự (buộc tội, bào chữa và xét xử) và chỉ thuộc về một chủ thể duy nhất là Tòa án, thông qua hoạt động xét xử tại phiên tòa, Tòa án - đại diện là Hội đồng xét xử tiến hành xem xét, đánh giá một cách công khai, minh bạch, khách quan, toàn diện và đầy đủ mọi tình tiết của vụ án để đưa ra phán quyết về vụ án. Vì vậy, có thể nói, xét xử vụ án hình sự là giai đoạn tố tụng trung tâm, giữ vai trò quyết định đối với toàn bộ quá trình tố tụng của vụ án đó. Theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự, mỗi cấp Tòa án có thẩm quyền xét xử nhất định đối với các vụ án hình sự và chỉ có thể xem xét và quyết định một số vấn đề nhất định về vụ án, tức là chỉ ở một giới hạn nhất định theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự. Thực tế hiện nay, các văn bản pháp luật tố tụng hình sự không đưa ra một khái niệm về giới hạn xét xử, mà chỉ liệt kê những việc Tòa án được làm trong từng giai đoạn của vụ án; đồng thời, người ta cũng dùng các thuật ngữ khác nhau khi đề cập đến vấn đề này ở các giai đoạn tố tụng khác nhau như: “giới hạn xét xử sơ thẩm”, “phạm vi xét xử phúc thẩm”, “phạm vi giám đốc thẩm”… Cơ quan có thẩm quyền cũng chưa có văn bản giải thích sự khác nhau giữa hai khái niệm “giới hạn xét xử” và “phạm vi xét xử”.
Theo Từ điển Tiếng Việt, “giới hạn là phạm vi, mức độ nhất định không thể hoặc không được phép vượt qua” 6 [36, tr.405] còn “phạm vi là khoảng được giới hạn của một hoạt động hay một cái gì” [36, tr. Như vậy, phạm vi thực chất chính là giới hạn, hai khái niệm này có nội hàm tương đương nhau. Xuất phát từ khái niệm “giới hạn” và “phạm vi” trong Từ điển tiếng Việt, chúng tôi cho rằng, mặc dù các nhà làm luật sử dụng thuật ngữ khác nhau nhưng không nhằm mục đích tạo ra sự phân biệt về ý nghĩa. Vì vậy, về cơ bản¸ “giới hạn xét xử” hay “phạm vi xét xử” được dùng với ý nghĩa rất giống nhau hoặc thường là thống nhất với nhau.
Ngoài ra, trong một số công trình nghiên cũng đưa ra khái niệm về giới hạn xét xử như “giới hạn xét xử trong tố tụng hình sự là phạm vi mà pháp luật tố tụng hình sự cho phép Tòa án được xem xét và quyết định các vấn đề cụ thể về vụ án hình sự theo các quy định của pháp luật” [34, tr.15] hoặc “giới hạn xét xử là phạm vi Tòa án được xem xét và giải quyết về vụ án” [4, tr. Như vậy, hai tác giả cùng đưa ra một quan điểm về “giới hạn xét xử” và chúng tôi cũng nhất trí với cách hiểu khá phổ biến này. Theo Từ điển Luật học: “Xét xử sơ thẩm có nghĩa là lần đầu tiên đưa vụ án ra xét xử tại một Tòa án có thẩm quyền” [4, tr. Tuy nhiên, theo các quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam thì khái niệm này chỉ có ý nghĩa tương đối bởi lẽ, mặc dù phần lớn các phiên tòa sơ thẩm được tiến hành là để xét xử lần đầu tiên đối với vụ án, nhưng vẫn có những phiên tòa sơ thẩm không phải xét xử lần đầu tiên đối với vụ án, đó là những phiên tòa xét xử sơ thẩm lại do Tòa án cấp trên hủy bản án để điều tra, truy tố, xét xử lại hoặc chỉ để xét xử lại ở cấp sơ thẩm.
Hoặc trong những thời kì trước đây pháp luật nước ta còn có quy định về thủ tục tố tụng đặc biệt: xét xử sơ và chung thẩm; có nghĩa là sau khi xét xử sơ thẩm thì án có hiệu lực pháp luật ngay mà không có giai đoạn xét xử phúc thẩm như thông thường; chỉ xét xử sơ thẩm đối với vụ án đó 01 lần duy nhất mà thôi. Theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, thì Tòa án có thẩm quyền xét xử sơ thẩm là Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án quân sự khu vực; Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án quân sự cấp quân khu. Cơ sở pháp lý làm phát sinh việc xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là quyết định 7 truy tố (bản cáo trạng) của Viện kiểm sát hoặc quyết định của Tòa án cấp phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm về việc hủy bản án để xét xử lại theo thủ tục sơ thẩm. Giới hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự căn cứ vào nội dung truy tố của Viện kiểm sát, Tòa án cấp sơ thẩm chỉ được xét xử vụ án hình sự trong phạm vi truy tố của Viện kiểm sát, Tòa án không có quyền xét xử đối với những bị cáo và những hành vi mà Viện kiểm sát không truy tố.
Trong quá trình xét xử tại phiên tòa, nếu phát hiện có việc bỏ lọt tội phạm thì Tòa án ra quyết định khởi tố hoặc yêu cầu Viện kiểm sát khởi tố vụ án hình sự. Như vậy, giới hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là phạm vi những bị cáo, những hành vi của bị cáo theo tội danh mà Viện kiểm sát đã truy tố và Tòa án đã ra quyết định xét xử. Trường hợp Tòa án thấy cần xét xử bị cáo về tội danh nhẹ hơn tội mà Viện kiểm sát đã truy tố thì có thể tự mình quyết định bởi đây là xét xử theo hướng có lợi cho bị cáo; nhưng nếu muốn xét xử tội danh nặng hơn thì phải trả hồ sơ để Viện kiểm sát truy tố lại, cùng với đó phải thông báo rõ lý do cho bị cáo hoặc người đại diện của bị cáo, người bào chữa biết. Nếu Viện kiểm sát vẫn giữ nguyên tội danh đã truy tố, thì Tòa án có quyền xét xử bị cáo về tội danh nặng hơn đó.
Tuy nhiên, khi thay đổi tội danh như vậy lại liên quan đến một loạt vấn đề rất phức tạp về áp dụng thủ tục tố tụng, xác định thẩm quyền xét xử, điều kiện áp dụng, thay đổi biện pháp ngăn chặn… Theo đó, để đưa ra một khái niệm đầy đủ về giới hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự, thì khái niệm đó phải bao hàm các yếu tố như: chủ thể, quyền hạn, nội dung, đối tượng. Chủ thể ở đây phải là Tòa án cấp sơ thẩm với chức năng xét xử vụ án hình sự; về nội dung, đối tượng phải là vụ án hình sự trong đó có bị cáo và hành vi của bị cáo theo tội danh mà Viện kiểm sát đã truy tố và Tòa án đã quyết định đưa ra xét xử. Từ những phân tích trên, chúng tôi đưa ra khái niệm về giới hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự như sau: Giới hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là phạm vi những bị cáo, những hành vi của bị cáo mà Hội đồng xét xử được xét xử tại phiên tòa theo tội danh mà Viện kiểm sát đã truy tố và Tòa án đã ra quyết định xét xử. Đặc điểm: Về đặc điểm của giới hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự có một số nội dung đáng chú ý, bao gồm: Thứ nhất, đối tượng bị đưa ra xét xử sơ thẩm phải là bị cáo bị Tòa án sơ thẩm ra quyết định đưa vụ án ra xét xử trên cơ sở quyết định truy tố của Viện kiểm sát.
có nghĩa là Tòa án không được xét xử thêm bị cáo khi chưa được VKS truy tố. Giới hạn xét xử sơ thẩm là giới hạn bị cáo, giới hạn hành vi của bị cáo bị VKS truy tố. Thứ hai: trong giai đoạn chuẩn bị xét xử Thẩm phán được phân công làm chủ tọa phiên tòa, sau khi nghiên cứu hồ sơ nếu xét thấy có căn cứ cho rằng bị can phạm một tội khác, hoặc có đồng phạm khác, bị can phạm một tội khác nặng hơn tội mà VKS đã truy tố, thì Thẩm phán ra quyết định trả hồ sơ cho VKS để điều tra bổ sung. ngoài ra trong giai đoạn chuẩn bị xét xử Thẩm phán còn có thể ra quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án theo quy định của pháp luật TTHS.
Như vậy không phải lúc nào VKS truy tố bị can ra trước Tòa án, thì Tòa án phải thực hiện hành vi quyết định đưa vụ án ra xét xử. Thứ ba: Việc quy định về giới hạn xét xử trong TTHS là thể hiện tính chế ước giữa VKS và Tòa án cấp sơ thẩm có thẩm quyền; phạm vi Tòa án được xét xử không phải là vô hạn, bởi nó bị hạn chế về những người và những hành vi mà VKS truy tố trong bản cáo trạng, và Thẩm phán được phân công làm chủ tọa phiên tòa ra quyết định đưa vụ án ra xét xử. Do vậy, việc VKS truy tố những bị can ra trước Tòa án để xét xử về những hành vi phạm tội do những bị can đó gây ra đúng với tội danh là yếu tố cốt lõi có tác động rất lớn trong quá trình Tòa án xem xét giải quyết vụ án, trên cơ sở đó Tòa án quyết định đưa vụ án ra xét xử tại phiên tòa, HĐXX dễ dàng trong việc xét xử đúng người, đúng tội, không xét xử oan sai người vô tội, đồng thời cũng không bỏ lọt tội phạm, tạo ra một lẽ phải công bằng trong xã hội., đảm bảo vụ án được đưa ra xét xử khách quan, công bằng, đúng pháp luật.
