Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRÒ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ VÀ ĐÁNH GIÁ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRÒ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ CHO TRẺ MẪU GIÁO Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu ở nước ngoài Vấn đề quản lý hoạt động vui chơi cho trẻ mẫu giáo, nhất là trò chơi đóng vai theo chủ đề đã thu hút, lôi cuốn sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau như: sinh học, xã hội học, tâm lý học, giáo dục học… Trong nghiên cứu “Trẻ em chơi và học”, tác giả người Mỹ chuyên nghiên cứu về giáo dục trẻ mầm non là Penny Warner đã xây dựng 150 trò chơi cho trẻ mẫu giáo từ 3-6 tuổi, trong đó có các trò chơi đóng vai cho trẻ mẫu giáo nhỏ, mẫu giáo nhỡ và mẫu giáo lớn, đồng thời chỉ ra những cách hữu hiệu để quản lý, đánh giá việc tổ chức các hoạt động TCĐVTCĐ nhằm kích thích trẻ mẫu giáo của bạn học tập và phát triển [27]. Năm 2008, một nhóm các nhà khoa học người Anh đã xuất bản công trình “Phát triển và Quản lý hoạt động vui chơi của trẻ mẫu giáo”, trong chương 6 với tiêu đề “Quản lý hoạt động vui chơi của trẻ em, tình cảm và vấn đề học tập”, tác giả đã chỉ ra nguyên nhân của vấn đề, và xây dựng chiến lược quản lý hoạt động vui chơi của trẻ em một cách khá chi tiết và cụ thể [28].
Trong nghiên cứu của các giả Derek Hughes về “Chiến lược Quản lý lớp học Mẫu giáo” (2011), tác giả đã đưa ra một số cách hữu ích để quản lý các hoạt động của trẻ trong lớp học mẫu giáo, kiểm soát hoạt động vui chơi của trẻ với các chiến lược quản lý hữu ích [33]. Tác giả người Mỹ Kim Peterson (2012), qua việc khảo sát hoạt động vui chơi của trẻ ở nhiều nơi và qua thu thập dữ liệu từ các trang các trang web, blog,. ông nhận thấy hoạt động vui chơi của trẻ có thể đối mặt với những nguy hiểm, từ đó ông đi đến xuất bản công trình “50 hoạt động và trò chơi ứng phó với sự rủi ro”.Tác giả đã chỉ ra 5 c những cách thức quản lý trẻ trong 50 hoạt động vui chơi, đảm bảo sự an toàn, tránh được các rủi do trong quá trình chơi của trẻ [34]. Gần đây, một số tác giả người nước ngoài đã xây dựng một trang web với tiêu đề “Quản lý các hoạt động vui chơi cho trẻ em”.
Các tác giả đã đưa ra những lời khuyên về việc các hoạt động của trẻ em đều là những trò chơi, trẻ được mô phỏng cuộc sống của người lớn, do vậy hãy hướng dẫn trẻ, quản lý các hoạt động này để trẻ có thể có được những kinh nghiệm quý báu trước khi trẻ trở thành người lớn [35]. Tóm lại, những nghiên cứu trên đều khẳng định TCĐVTCĐ mang bản chất xã hội rõ rệt, các tác giả đã chỉ ra tính phức tạp và đầy mâu thuẫn trong hoạt động vui chơi của trẻ. Trong TCĐVTCĐ, trẻ tác động lại thế giới bên ngoài nhằm lĩnh hội cho được những năng lực của con người chứa trong thế giới đó. Trẻ luyện tập được năng lực vận động, cảm giác và những năng lực trí tuệ, luyện tập những chức năng và các mối quan hệ xã hội.
Tuy nhiên, điểm chung có thể thấy các nghiên cứu này đều chưa đề cập đến nguyên tắc, việc xây dựng kế hoạch cũng như việc đánh giá trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ để có thể quản lý các trò chơi đóng vai theo chủ đề một cách hiệu quả. Nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về quản lý TCĐVTCĐ, tuy nhiên có thể nêu lên một số nghiên cứu sau: Trong đề tài “Giải pháp quản lý hoạt động vui chơi cho trẻ mẫu giáo lớn” [31], các tác giả đã đưa ra các giải pháp: Quản lý việc thực hiện các khâu trong tiến trình tổ chức HĐVC cho trẻ. Quản lý về các biện pháp tổ chức HĐVC cho trẻ, Quản lý về kiểm tra, đánh giá việc tổ chức HĐVC của GV dạy lớp MG lớn.Quản lý về bồi dưỡng chuyên môn cho GV về việc tổ chức HĐVC cho trẻ.Quản lý về cơ sở vật chất cho việc tổ chức HĐVC cho trẻ MG lớn. Lê Thị Diệu (2008) trong đề tài “Thực trạng và giải pháp quản lý hoạt động vui chơi cho trẻ mẫu giáo lớn ở các trường mầm non trong thành phố Cà Mau”, tác giả đã nêu lên khá toàn diện về việc tổ chức hoạt động vui chơi cho trẻ, về cơ bản đã đáp ứng được yêu cầu, nhưng để nâng cao hơn nữa hiệu quả quản lý hoạt động vui chơi, cần có sự chủ động hơn nữa của đội ngũ cán bộ quản lý, việc đầu tư cơ sở vật chất phục vụ cho công tác giáo dục trẻ [9].
6 c Năm 2013, tác giả Nguyễn Thị Bích Thủy đã công bố nghiên cứu: “Một số biện pháp quản lý tổ chức hoạt động vui chơi cho trẻ ở các trường mầm non quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh” [21]. Trong nghiên cứu này, tác giả cho rằng hiệu quả quản lý tổ chức hoạt động trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ còn bộc lộ một số hạn chế, như chưa chú trọng vào quản lý hứng thú chơi, quản lý sự hình thành kỹ năng chơi cho trẻ. Nguyễn Hồng Yến Phương trong nghiên cứu “Thực trạng tổ chức hoạt động giáo dục trẻ mẫu giáo của giáo viên ở một số trường mầm non ở Quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh” [17], tác giả đã chỉ ra các hoạt động giáo dục trẻ mẫu giáo của GV. Về Các hoạt động giáo dục trẻ mẫu giáo của GV như nhiệm vụ giáo dục trẻ các kĩ năng như tự phục vụ, nề nếp sinh hoạt, lao động phù hợp với sức của trẻ hoặc kĩ năng làm việc nhóm được GV thực hiện rất tốt, tuy nhiên một số hoạt động như ghép hình, đóng kịch, các trò chơi học tập chưa được tổ chức thường xuyên.
Về hình thức tổ chức giáo dục được thực hiện khá tốt, Về phương pháp giáo dục, đa số các phương pháp được sử dụng khá hiệu quả, nhưng việc sử dụng phương pháp nêu gương của GV chưa được tốt. Về cơ sở vật chất phần lớn chưa đáp ứng được nhu cầu giáo dục trẻ [17]. Cùng với những tác giả nghiên cứu thực tiễn về TCĐVTCĐ và quản lý hoạt động TCĐVTCĐ, có một số tác giả nghiên cứu cơ sở lý luận tâm lý học, giáo dục học về tổ chức hoạt động TCĐVTCĐ như tác giả Nguyễn Ánh Tuyết, Phạm Thị Châu, Trần Thị Sinh, Nguyễn Thị Như Mai, Dương Diệu Hoa, Nguyễn Thị Mùi. và đi đến nhận xét chung để tổ chức tốt hoạt động TCĐVTCĐ cho trẻ mẫu giáo, cần quản lý tốt các hoạt động chơi của trẻ theo đúng quy trình.
Tóm lại, trò chơi ĐVTCĐ và tổ chức trò chơi ĐVTCĐ rất được chú trọng. Tuy nhiên, việc nghiên cứu chưa có hệ thống. Đặc biệt chưa có một công trình nghiên cứu kỹ về đánh giá tổ chức TCĐVTCĐ cho trẻ mẫu giáo. Chính vì thế việc nghiên cứu vấn đề này càng trở nên cần thiết, góp phần nâng cao hiệu quả tổ chức trò chơi của giáo viên, góp phần hình thành nhân cách cho trẻ em từ lứa tuổi mầm non.
Một số vấn đề lý luận cơ bản về trò chơi đóng vai theo chủ đề 7 c 1. Khái niệm TCĐVTCĐ Có nhiều quan niệm khác nhau về TCĐVTCĐ: Tác giả Nguyễn Ánh Tuyết cho rằng: “Trò chơi ĐVTCĐ của trẻ mẫu giáo có thể phản ánh cuộc sống xung quanh khá đa dạng với các mảng hiện thực hết sức phong phú. Các mảng hiện thực được phản ánh vào trong trò chơi được coi là chủ đề của trò chơi” [23]. Nhóm các tác giả của Trường CĐSP Gia Lai cho rằng: “TCĐVTCĐ là trò chơi tiêu biểu, đặc trưng của trẻ mẫu giáo, góp phần giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu muốn bắt chước người lớn và khả năng chưa cho phép của trẻ, tạo động lực phát triển các mặt tâm lý, xã hội của trẻ mẫu giáo” [28].
Trong cuốn “Giáo dục học mầm non” của nhóm tác giả Phạm Thị Châu, Nguyễn Thị Oanh, Trần Thi Sinh (2008) cho rằng:“Trò chơi đóng vai theo chủ đề là loại trò chơi trong đó trẻ đóng một vai chơi cụ thể tái tạo lại những ấn tượng,những xúc cảm mà trẻ thu nhận được từ một môi trường xã hội của người lớn nhờ sự tham gia tích cực của trí tưởng tượng” [7]. Trong giới hạn nghiên cứu này, chúng tôi lựa chọn khái niệm của nhóm tác giả Phạm Thị Châu, Nguyễn Thị Oanh, Trần Thi Sinh làm khái niệm công cụ để tiến hành nghiên cứu về quản lý hoạt động vui chơi cho trẻ mẫu giáo. Như vậy, có thể thấy TCĐVTCĐ có những đặc điểm: - Trò chơi đóng vai theo chủ đề là trò chơi đặc trưng, tiêu biểu cho trẻ ở lứa tuổi mẫu giáo, nhập vai nhân cách của một chủ thể hoạt động thể hiện ở trò chơi. - Trò chơi này trẻ có thể tự nghĩ ra hoặc do người lớn giới thiệu (trẻ tự nghĩ ra chủ đề chơi, tìm bạn chơi, phân vai chơi, tìm đồ chơi thay thế để tiến hành chơi) -Trò chơi mang tính tự nguyện,tính sáng tạo,tính tự giác cao hơn - thỏa mãn nhu cầu vui chơi của trẻ mầm non.
Bản chất của TCĐVTCĐ TCĐVTCĐ với những bản chất đặc thù của loại trò chơi này. Đây là một loại trò chơi diễn ra trong suốt quá trình hình thành và phát triển hoạt động chơi của trẻ. TCĐVTCĐ của trẻ mầm non có một số bản chất sau: 8 c Bản chất của TCĐVCCĐ thể hiện trong nội dung của trò chơi, mang tính mô phỏng, tượng trưng một cách sinh động đa dạng, sáng tạo một số hoạt động của con người, phản ánh cách thức lao động, hoạt động của người lớn. Chẳng hạn như trò chơi bán hàng, trò chơi bác sỹ với bệnh nhân, qua đó trẻ “chơi mà học, học mà chơi”.
Bản chất TCĐVCCĐ ở tuổi mầm non giúp trẻ tập sắm vai nhân cách - chủ thể của các hoạt động chơi mô phỏng hoạt động thực của người lớn, có tính tượng trưng chơi mà học để thỏa mãn các nhu cầu chơi, qua đó giúp trẻ hình thành các cấu trúc tâm lý mới phù hợp với tuổi mầm non. Khi tham gia vào TCĐVCCĐ, trẻ phải biết chơi cùng nhau, phải biết hợp tác với nhau trong quan hệ thực và quan hệ chơi trong một “xã hội trẻ em”. Thông qua đó các kỹ năng xã hội được hình thành và phát triển.ở TCĐVCCĐ, hành động của trẻ chủ yếu thể hiện mối quan hệ xã hội giữa các vai chơi. Vì thế TCĐVTCĐ có tính xã hội cao.