BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ HỌC VIỆN Y DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM ĐỖ THỊ HUYỀN ĐÁNH GIÁ TÁC DỤNG CỦA NHĨ CHÂM KẾT HỢP VIÊN ÍCH KHÍ AN THẦN – HVY TRONG ĐIỀU TRỊ MẤT NGỦ THỂ TÂM TỲ HƯ LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC HÀ NỘI - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ HỌC VIỆN Y DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM ĐỖ THỊ HUYỀN ĐÁNH GIÁ TÁC DỤNG CỦA NHĨ CHÂM KẾT HỢP VIÊN ÍCH KHÍ AN THẦN – HVY TRONG ĐIỀU TRỊ MẤT NGỦ THỂ TÂM TỲ HƯ LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC Chuyên ngành: Y học cổ truyền Mã số: 8720115 Người hướng dẫn khoa học: TS. Trần Đức Hữu HÀ NỘI - 2022 LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận văn này, với tất cả lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin được gửi lời cảm ơn đến Đảng uỷ, Ban Giám đốc Học viện Y dược học cổ truyền Việt Nam, Phòng đào tạo sau đại học, các Phòng ban, Bộ môn của học viện, là nơi trực tiếp đào tạo và tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu. Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng kính trọng biết ơn sâu sắc tới thầy hướng dẫn khoa học TS. Trần Đức Hữu – Trưởng phòng Tổ chức Học viện Y dược học cổ truyền Việt Nam, người đã tận tình, hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này. Nhân dịp này tôi xin được chân thành cảm ơn đến Hội đồng đề cương, Hội đồng đạo đức đã đóng góp ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận văn. Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới toàn thể thầy cô, đồng nghiệp tại khoa Y dược cổ truyền, bệnh viện Trường Đại học Kỹ thuật Y tế Hải Dương đã luôn bên tôi, giúp đỡ tôi trong quá trình tôi thực hiện và nghiên cứu. Tôi vô cùng biết ơn gia đình, bạn bè, anh chị em đồng nghiệp và tập thể lớp cao học 12 khoá 2019-2021 chuyên ngành Y học cổ truyền đã động viên, khích lệ, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu khoa học và hoàn thành luận văn này. Luận văn hoàn thành có nhiều tâm huyết của người viết, nhưng không tránh khỏi những thiếu sót. Tôi rất mong nhận được sự thông cảm và đóng góp ý kiến của các nhà khoa học, của quý thầy cô, và các bạn đồng nghiệp. Tôi xin trân trọng cảm ơn! Học viên Đỗ Thị Huyền LỜI CAM ĐOAN Tôi là Đỗ Thị Huyền, học viên cao học khoá 12 Học viện Y dược Học cổ truyền Việt Nam, chuyên ngành Y học cổ truyền, xin cam đoan: 1. Đây là luận văn do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Trần Đức Hữu. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam. Các số liệu, thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này. Hà Nội, ngày …. năm 2022 Tác giả Đỗ Thị Huyền CÁC CHỮ VIẾT TẮT ĐC Đối chứng BN Bệnh nhân ICD International Classification of Diseases (Phân loại quốc tế về bệnh tật) NC Nghiên cứu PSQI The Pittsburgh Sleep Quality Index (Thang đánh giá chất lượng giấc ngủ) TB Trung bình THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông YHCT Y học cổ truyền YHHĐ Y học hiện đại MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ………………………………………….3 TỔNG QUAN TÀI LIỆU…………………………………. Tổng quan về mất ngủ theo Y học hiện đại………………………. Khái niệm về mất ngủ…………………………………. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh………………………. Chẩn đoán xác định mất ngủ không thực tổn……………………. Các phương pháp đánh giá rối loạn giấc ngủ trên lâm sàng và cận lâm sàng……………………………………………………………………………6 1. Quan điểm của Y học cổ truyền về mất ngủ………………………. Bệnh nguyên, bệnh cơ………………………………………. Phân thể lâm sàng và điều trị mất ngủ theo YHCT………………. Tổng quan về viên nén Ích khí an thần – HVY sử dụng trong nghiên cứu…………………………………………………………………………. Tổng quan về phương pháp nhĩ châm…………………………………. Quá trình hình thành và phát triển nhĩ châm…………………………. Cơ sở lý luận của nhĩ châm…………………………………. Phạm vi ứng dụng của nhĩ châm………………………………. Một số công trình nghiên cứu về điều trị mất ngủ không thực tổn…………………………………………………………………………. Nghiên cứu về dịch tễ học……………. Nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam……………….…………………………………27 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU…. Đối tượng nghiên cứu………………………. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân nghiên cứu………………………………. Tiêu chuẩn loại trừ bệnh nhân khỏi nghiên cứu………………. Thời gian nghiên cứu…………………………. Địa điểm nghiên cứu………………………. Phương tiện nghiên cứu…………………………………. Phương pháp nghiên cứu………………………. Thiết kế nghiên cứu……………………………………. Cỡ mẫu và chọn mẫu………………………………………. Các bước tiến hành nghiên cứu……………………………………. Các biến số, chỉ số theo dõi……………………………………. Xử lý số liệu………………………………………. Sai số và cách xử lý sai số…………………………………………. Đạo đức trong nghiên cứu…………………………………………….37 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ……………………………………………. Một số đặc điểm của đối tượng nghiên cứu…………………………. Đặc điểm tuổi…………………………. Đặc điểm giới………………………………. Đặc điểm về nghề nghiệp, hoàn cảnh gia đình, xã hội…………………38 3. Đặc điểm tình trạng mất ngủ…………. Hiệu quả điều trị mất ngủ…………………………. Chất lượng giấc ngủ theo cảm giác chủ quan của người bệnh………. Thời lượng giấc ngủ…………. Các rối loạn giấc ngủ…………………. Hiệu quả cải thiện các rối loạn trong ngày…………………. Đánh giá chung kết quả theo điểm PSQI trước và sau điều trị…………46 3. Đánh giá chỉ số huyết áp trước và sau điều trị…………. Tác dụng không mong muốn……. Sự thay đổi về chỉ số sinh hoá máu trước và sau điều trị……. Sự thay đổi về chỉ số huyết học………………. Tác dụng không mong muốn trên lâm sàng……………………. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu……………………………. Đặc điểm về tuổi………………………………………………. Đặc điểm về giới tính………………………………………. Đặc điểm về nghề nghiệp………………………………. Đặc điểm hôn nhân và tình trạng chung sống………………………. Đặc điểm về thời gian mất ngủ………………………. Tính chất xuất hiện mất ngủ…………………………………………. Hiệu quả điều trị…………………………………………. Chất lượng giấc ngủ chủ quan……………………………………. Thời lượng giấc ngủ……………………………………………. Hiệu quả giấc ngủ trước và sau điều trị……………………. Các rối loạn giấc ngủ…………………………………………………. Cải thiện các triệu chứng thứ phát sau mất ngủ………………………. Kết quả cải thiện giấc ngủ theo thang điểm PSQI……………………. Tác dụng của nhĩ hoàn châm lên điều trị mất ngủ thể tâm tỳ hư………. Tác dụng không mong muốn của phương pháp điều trị………………62 KẾT LUẬN……………………………………….…66 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Ký hiệu các huyệt vị trên loa tai…………………………. Đặc điểm về tuổi của đối tượng nghiên cứu…………………….Phân bố bệnh nhân theo giới………………………. Phân bố bệnh nhân theo đặc điểm xã hội học…………………. Đặc điểm tình trạng mất ngủ………………………………. Chất lượng giấc ngủ chủ quan trước và sau điều trị…………. Thời lượng giấc ngủ trước và sau điều trị……………………… . Thời gian vào giấc ngủ trước và sau điều trị………………………42 Bảng 3. Tần suất thức giấc sớm trước và sau điều trị……………………. Hiệu quả giấc ngủ trước và sau điều trị…………………………. Hiệu quả cải thiện các triệu chứng thứ phát sau mất ngủ……. Tình trạng buổi sáng trước và sau điều trị……………………. Tỷ lệ biến đổi các điểm trong thang PSQI trước và sau điều trị…. Sự biến đổi tổng điểm PSQI trước và sau điều trị……………. Đánh giá chỉ số huyết áp của bệnh nhân trước và sau điều trị……. Sự thay đổi chỉ số sinh hóa máu……………………………. Sự thay đổi về chỉ số huyết học……………………………. Tác dụng không mong muốn trên lâm sàng………………. Quy trình nghiên cứu…………………………………….……36 DANH MỤC HÌNH ẢNH Hình 1. Thần kinh liên quan tới tai…………………………………. Các vùng huyệt chủ yếu trên loa tai theo quy ước quốc tế…………. Kim nhĩ hoàn………………………………………. Viên Ích khí an thần – HVY ……………………………….29 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Giấc ngủ là nhu cầu sinh lý bình thường của con người. Sự hoạt động của não trong giấc ngủ là một hoạt động có hiệu quả nhằm đảm bảo sự sống và phục hồi sức khỏe của cơ thể sau một thời gian hoạt động. Con người không thể thiếu giấc ngủ. Nếu loại bỏ hoàn toàn giấc ngủ trong một thời gian nhất định thì hoạt động cơ thể con người sẽ bị rối loạn và dẫn đến tử vong [1]. Mất ngủ không thực tổn (hay còn gọi là mất ngủ mạn tính) là trạng thái không thỏa mãn về số lượng và chất lượng của giấc ngủ, rối loạn này tồn tại trong một thời gian dài (ít nhất là 1 tháng), làm ảnh hưởng tới sức khỏe và khả năng làm việc của người bệnh: Giảm sự tập trung, sự chú ý, hiệu quả học tập, làm việc, có thể dẫn đến các rối loạn hành vi, ảo giác và hoang tưởng. Bệnh tình có thể nặng nhẹ khác nhau, nhẹ thì khó vào giấc ngủ, có khi ngủ được nhưng dễ tỉnh và khó ngủ lại, nặng thì trằn trọc suốt đêm không ngủ được. Theo Tổ chức y tế Thế giới, rối loạn giấc ngủ là một vấn đề nghiêm trọng của thế kỉ 21. Ở Việt Nam, rối loạn giấc ngủ chiếm tỉ lệ khá cao, 50-80%, thường gặp rối loạn trầm cảm, rối loạn lo âu. Theo Y học hiện đại thuốc điều trị mất ngủ hay dùng là nhóm Benzodiazepin hoặc các thuốc chống trầm cảm an dịu như Doxepin, Trazodin, Trimipramin. Tuy nhiên những thuốc này đa phần là điều trị triệu chứng, thuốc có tác dụng giải lo âu, gây buồn ngủ nhanh giúp người bệnh dễ đi vào giấc ngủ nhưng nhược điểm là dễ gây quen thuốc, khi dùng kéo dài sẽ dẫn đến tình trạng lệ thuộc vào thuốc, cơ thể mệt mỏi. Theo Y học cổ truyền mất ngủ thuộc phạm vi chứng “thất miên”, “bất mị”, “bất đắc miên”,. Nguyên nhân gây ra bệnh khá phức tạp trong đó Tâm Tỳ hư là thể bệnh thường gặp trên lâm sàng. Y học cổ truyền có nhiều phương pháp điều 2 trị mất ngủ không thực tổn: Dùng thuốc, châm cứu, xoa bóp bấm huyệt, khí công dưỡng sinh,… Mỗi phương pháp đều có ưu điểm riêng và mục đích cuối cùng là đưa bệnh nhân đến giấc ngủ tự nhiên. Từ năm 1962 đến nay, ngoài phương pháp điện châm, thủy châm, giáo sư Nguyễn Tài Thu đã nghiên cứu nhĩ châm – sử dụng những huyệt trên loa tai để chữa bệnh [2]. Với ưu điểm tiện lợi, không tốn kém, dễ ứng dụng ở các tuyến cơ sở, rút ngắn thời gian điều trị nên nhĩ châm đã được ứng dụng rộng rãi, điều trị nhiều bệnh như liệt, các chứng đau,… đem lại kết quả tốt. Viên nén Ích khí an thần – HVY là chế phẩm y học cổ truyền có nguồn gốc từ bài thuốc nam kinh nghiệm của lương y Nguyễn Kiều. Thuốc có tác dụng bổ dương, ích khí, bổ huyết giải lo âu, an thần. Nhằm góp phần đa dạng hoá phương pháp điều trị bằng y học cổ truyền, giúp người bệnh có thêm sự lựa chọn trong điều trị, nên chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Đánh giá tác dụng của nhĩ châm kết hợp viên Ích khí an thần – HVY trong điều trị mất ngủ thể tâm tỳ hư” nhằm 2 mục tiêu: 1.
