Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI 1. Khái quát chính sách giải quyết khiếu nại 1. Khiếu nại và giải quyết khiếu nại 1. Nhận thức về khiếu nại Khiếu nại là một hiện tượng xã hội được quan niệm và hiểu theo nhiều góc độ khác nhau.
Theo tiếng Latinh, khiếu nại thì từ (complaint) có nghĩa là việc phàn nàn, phản ứng, bất bình của người nào đó đối với một vấn đề có liên quan đến lợi ích của mình. Như vậy, khiếu nại là một hiện tượng xã hội, là sự phản ứng tự nhiên, sự tự vệ của con người khi họ cho rằng quyết định hay hành vi đã xâm phạm đến quyền lợi của họ. Theo Đại từ điển Tiếng Việt do Nguyễn Như Ý làm chủ biên: “Khiếu nại là thắc mắc, đề nghị xem xét lại những kết luận, quyết định do cấp có thẩm quyền đã làm, đã chuẩn y. Về góc độ xã hội, khiếu nại là hiện tượng phát sinh trong đời sống xã hội, đó là sự phản ứng có tính tự nhiên của một người với hành vi của người khác khi họ cho rằng hành vi đó không phù hợp với các quy tắc, chuẩn mực trong đời sống công đồng, xâm phạm đến quyền và lợi ích của mình.
Nói chung, khiếu nại là phương tiện để yêu cầu các thiết ché xã hội bảo vệ quyền và lợi ích của mình khi bị xâm phạm. Về góc độ này thì khiếu nại phản ánh hiện tượng vi phạm những quy tắc của xã hội, của cộng đồng và xã hội cần phải có phương thức giải quyết; Về góc độ chính trị - pháp lý, khiếu nại là một quyền tự do, dân chủ quan trọng của công dân được pháp luật quy định và bảo đảm thực hiện bởi bộ máy nhà nước. Quyền khiếu nại được coi là quyền để bảo vệ quyền, là công cụ pháp lý để công dân bảo vệ quyền và lợi ích của minh khi bị hành vi của người khác xâm phạm, nghĩa là khiếu nại được sử dụng khi quyền chủ thẻ của bản thân công dân khiếu nại hoặc của người do mình bảo hộ bị vi phạm do quyết định hoặc hành vi trái pháp luật thuộc phạm vi quản lý nhà nước của các cơ quan nhà nước hoặc nhân viên nhà nước. Nhìn lại lịch sử lập pháp của Việt Nam, lần đầu tiên thuật ngữ khiếu nại được sử dụng trong văn bản chính thức của nhà nước Việt Nam là trong Sắc lệnh số 7 64-ST ngày 23/11/1945 của Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa về việc thành lập Ban Thanh tra đặc biệt.
Điều II của Sắc lệnh quy định:“Ban Thanh tra đặc biệt có toàn quyền: Nhận các đơn khiếu nại của nhân dân. Khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do luật này quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền lợi ích hợp pháp của mình“ [23]. Khiếu nại về bản chất là việc cá nhân, cơ quan tổ chức thực hiện quyền của mình. Vì vậy, khiếu nại có những đặc điểm sau: Thứ nhất, khiếu nại là quyền chính trị - pháp lý được ghi nhận trong Hiến pháp.
Khiếu nại chỉ phát sinh trong lĩnh vực hành chính Nhà nước, tức trong hoạt động chấp hành - điều hành giữa đối tượng quản lý là cá nhân, tổ chức với chủ thể quản lý là cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính. Thứ hai, khiếu nại xuất phát từ nhận thức chủ quan của người khiếu nại khi họ cho rằng quyết định hành chính hay hành vi hành chính trái pháp luật đã xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Thứ ba, người khiếu nại không thể tự khôi phục được những quyền, lợi ích của mình bị xâm phạm bởi việc làm trái pháp luât của cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, đơn vị sự nghiệp hoặc bất cứ cá nhân có thẩm quyền nào có gây ra mà họ khiếu nại, trông chờ vào quyết định giải quyết khiếu nại của cơ quan hành chính nhà nước theo luật định. Thứ tư, chủ thể của khiếu nại rất rộng, bao gồm tất cả những cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự tác động của các quyết định hành chính và hành vi hành chính trong hoạt động quản lý nhà nước.
Thứ năm, phạm vi phát sinh khiếu nại là rất rộng, trong các hoạt động liên quan đến lĩnh vực quản lý nhà nước như: quản lý sử dụng đất đai, xây dựng, nhà ở, đăng ký kinh doanh, xử lý vi phạm hành chính. 8 Khiếu nại gồm có các dấu hiệu sau: Thứ nhất, chủ thể thực hiện quyền khiếu nại là công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức. Thứ hai, đối tượng khiếu nại là các quyết định hành chính, hành vi hành chính của các cơ quan hành chính nhà nước hoặc những người có thẩm quyền trong các cơ quan hành chính nhà nước, quyết định kỷ luật cán bộ, công chức. Thứ ba, cơ quan có thẩm quyền giải quyết khiếu nại lần đầu là chính cơ quan đã có quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại.
Mục đích của khiếu nại là tạo cơ hội để chủ thể quản lý hành chính xem xét lại quyết định hành chính và hành vi hành chính của mình.2 Nhận thức về giải quyết khiếu nại Giải quyết khiếu nại là việc cơ quan, cá nhân có thẩm quyền theo quy định của pháp luật và trên cơ sở trình tự, thủ tục luật định xem xét, xác minh, kết luận và ra quyết định giải quyết khiếu nại đề nghị xem xét lại quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính vì cho rằng quyết định, hành vi hành chính đó là trái pháp luật, xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người (hoặc cơ quan, tổ chức) đưa đơn khiếu nại. Giải quyết khiếu nại là việc thụ lý, xác minh, kết luận và ra quyết định giải quyết khiếu nại [23], giải quyết khiếu nại cũng là trách nhiệm là nghĩa vụ của các cơ quan Nhà nước. Hoạt động giải quyết khiếu nại là để bảo vệ quyền, lợi ích hợp của mình, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của cộng đồng; giúp cơ quan, công chức Nhà nước nhận biết, tự sửa chữa và khắc phục những khuyết điểm của mình; kịp thời minh oan và khôi phục quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xử lý nghiêm minh những người vi phạm; góp phần tích cực phát huy quyền dân chủ của nhân dân, phòng chống tệ tham nhũng, là điều kiện để nhân dân tham gia quản lý Nhà nước, quản lý xã hội. Từ những điều phân tích khái quát trên đây có thể thấy, giải quyết khiếu nại là biện pháp bảo đảm cho quyền khiếu nại của công dân thực hiện trên thực tế.
Mọi hoạt động của Nhà nước thông qua các cơ quan nhà nước đều nhằm mục đích cuối cùng là để phục vụ nhân dân; những quy định của pháp luật về quyền khiếu nại chỉ 9 được thực hiện tốt, đáp ứng được yêu cầu, người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại có trách nhiệm, đề cao và thực hiện tốt việc khiếu nại, tôn trọng sự thật khách quan, đặt lợi ích của nhà nước, lợi ích của nhân dân lên trên hết [23]. Hoạt động giải quyết khiếu nại cũng như các hoạt động hành chính khác được thực hiện bằng các hành động nối tiếp nhau theo một trình tự, cách thức nhất dịnh, tức là chúng diễn ra theo một thủ tục nhất định. Trong giải quyết khiếu nại, các cơ quan nhà nước không chỉ xem xét tính hợp pháp mà còn xem xét cả tính hợp lý của các quyết định hành chính, hành vi hành chính vi phạm trong hoạt động quản lý nhà nước thường nảy sinh nhiều vấn đề mà pháp luật chưa kịp điều chỉnh. Việc xem xét tính hợp lý của các quyết định hành chính và hành vi hành chính còn là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự công bằng trong xã hội.
Theo đó, giải quyết khiếu nại có những đặc điểm sau: Thứ nhất, GQKN là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước. Hoạt động giải quyết khiếu nại không xuất phát từ ý chí đơn phương của Nhà nước như những trường hợp xử lý vi phạm hành chính hay những trường hợp khác mà chỉ được áp dụng khi có yêu cầu của người khiếu nại, tức là khi họ cho rằng quyết định hoặc hành vi hành chính đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình Thứ hai, giải quyết khiếu nại có thể được giải quyết theo con đường hành chính hoặc theo con đường tư pháp. Thẩm quyền, thủ tục, trình tự giải quyết khiếu nại của các cơ quan hành chính nhà nước theo quy định của pháp luật khiếu nại (Luật khiếu nại năm 2011 và các văn bản hướng dẫn thi hành); còn thẩm quyền, thủ tục, trình tự giải quyết khiếu nại theo con đường tư pháp, theo thủ tục tố tụng hành chính và các văn bản hướng dẫn thi hành. Thứ ba, cơ sở của giải quyết khiếu nại là khiếu nại hành chính theo quy định của pháp luật.
Giải quyết khiếu nại hành chính chỉ được triển khai khi có khiếu nại hành chính. Việc giải quyết khiếu nại hành chính cũng là nhiệm vụ, trách nhiệm của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm bảo vệ kịp thời quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. 10 Thứ tư, đối tượng xem xét khi giải quyết khiếu nại là quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại. Khi giải quyết khiếu nại hành chính, đối tượng xem xét chính là các quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại.
Kết quả giải quyết khiếu nại chính là việc khẳng định tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại. Chính sách giải quyết khiếu nại 1. Khái niệm, vai trò và ý nghĩa của chính sách giải quyết khiếu nại Chính sách công là chính sách của Nhà nước, của Chính phủ (do nhà nước, do chính phủ đưa ra), là một bộ phận thuộc chính sách kinh tế và chính sách nói chung của mỗi nước [19].