KLTN phòng chống tham nhũng trong đầu tư xây dựng cơ bản ở Việt Nam

Khóa luận tốt nghiệp về phòng chống tham nhũng trong thực thi chính sách công thuộc lĩnh vực đầu tư xây dựng cơ bản tại Việt Nam hiện nay.

• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Phòng, chống tham nhũng trong thực thi chính sách công trên lĩnh vực đầu tư xây dựng cơ bản ở Việt Nam hiện nay
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp

Tóm tắt

I. Tổng quan phòng chống tham nhũng trong đầu tư xây dựng cơ bản

Đầu tư xây dựng cơ bản là hoạt động kinh tế trọng điểm của Nhà nước. Hoạt động này tạo ra cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế xã hội. Nguồn vốn phân bổ cho các dự án công trình công cộng luôn chiếm tỷ trọng lớn trong ngân sách quốc gia. Do đó, quá trình thực thi chính sách công trong lĩnh vực này luôn tiềm ẩn nguy cơ tham nhũng cao. Tham nhũng trong đầu tư xây dựng cơ bản là hành vi trục lợi của người có chức quyền trong các khâu lập kế hoạch, cấp vốn, đấu thầu và nghiệm thu công trình. Tình trạng này làm suy giảm chất lượng công trình, gây lãng phí tài sản công và làm xói mòn niềm tin của nhân dân đối với cơ quan công quyền. Công tác phòng chống tham nhũng đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa hệ thống pháp luật, cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình. Việc quản lý hiệu quả dòng vốn đầu tư công giúp bảo vệ nguồn lực quốc gia. Xây dựng môi trường đầu tư minh bạch là tiền đề quan trọng để phát triển đất nước bền vững.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của đầu tư xây dựng cơ bản

Đầu tư xây dựng cơ bản là quá trình bỏ vốn để tái sản xuất tài sản cố định. Quá trình này bao gồm khảo sát, thiết kế, thi công xây lắp và mua sắm thiết bị công trình. Đặc thù của ngành là thời gian thực hiện kéo dài và quy mô vốn rất lớn. Các dự án xây dựng cơ bản có tính chất liên ngành phức tạp. Sản phẩm xây dựng mang tính đơn chiếc và cố định tại nơi xây dựng. Do có nhiều bên tham gia, quy trình quản lý dễ phát sinh kẽ hở pháp lý. Việc hiểu rõ bản chất của hoạt động này giúp xác định chính xác các điểm nghẽn quản lý. Đây là cơ sở cốt lõi để xây dựng quy trình giám sát dòng tiền hiệu quả.

1.2. Vai trò của phòng chống tham nhũng trong thực thi chính sách công

Phòng chống tham nhũng trong thực thi chính sách công bảo đảm sự liêm chính của bộ máy nhà nước. Công tác này giúp nguồn ngân sách được sử dụng đúng mục đích và mang lại lợi ích tối đa cho cộng đồng. Khi tham nhũng bị đẩy lùi, chi phí xây dựng công trình sẽ giảm rõ rệt. Tiến độ thực hiện dự án được đẩy nhanh hơn. Chất lượng hạ tầng giao thông và đô thị được nâng cao, hạn chế sự cố nứt hỏng hay sụt lún. Việc kiểm soát thất thoát vốn cũng giúp cân đối ngân sách và giảm nợ công. Môi trường đầu tư minh bạch thu hút thêm vốn xã hội hóa và nâng cao uy tín quốc gia.

II. Thực trạng tham nhũng trong thực thi chính sách đầu tư xây dựng

Thực trạng thực thi chính sách đầu tư xây dựng cơ bản tại Việt Nam còn bộc lộ nhiều bất cập nghiêm trọng. Tình trạng đầu tư dàn trải, sai quy hoạch và khép kín vẫn diễn ra tại nhiều địa phương. Nhiều dự án phê duyệt vượt quá khả năng cân đối của ngân sách dẫn đến nợ đọng xây dựng kéo dài. Sai phạm xảy ra ở hầu hết các khâu từ chuẩn bị đầu tư đến quyết toán vốn. Hiện tượng thông thầu, gian lận hồ sơ năng lực và nâng khống dự toán diễn biến tinh vi. Các ban quản lý dự án và chủ đầu tư câu kết với nhà thầu nhằm trục lợi ngân sách nhà nước. Công tác giám sát thi công còn lỏng lẻo, khiến nhiều công trình vừa bàn giao đã hư hỏng, rạn nứt. Tình trạng này gây thất thoát hàng nghìn tỷ đồng, làm giảm hiệu quả của đồng vốn công. Nguyên nhân xuất phát từ sự thiếu minh bạch thông tin và chế tài xử lý chưa đủ sức răn đe. Đạo đức công vụ suy thoái ở một bộ phận cán bộ cũng làm trầm trọng thêm vấn đề.

2.1. Các hình thức tham nhũng phổ biến trong quy trình dự án

Tham nhũng xuất hiện ở mọi giai đoạn của dự án xây dựng cơ bản. Ở khâu chuẩn bị, các bên thông đồng lập hồ sơ khống và thổi phồng tổng mức đầu tư. Trong giai đoạn đấu thầu, tình trạng quân xanh quân đỏ loại bỏ các nhà thầu có năng lực thực sự. Khi tổ chức thi công, nhà thầu cắt xén vật tư và thay đổi chủng loại vật liệu sai quy chuẩn. Khâu nghiệm thu và thanh quyết toán thường bị can thiệp để hợp thức hóa khối lượng chưa hoàn thành. Mối quan hệ sân sau giữa doanh nghiệp và người có thẩm quyền tạo ra vòng tròn lợi ích khép kín, triệt tiêu sự cạnh tranh lành mạnh trên thị trường.

2.2. Nguyên nhân dẫn đến thất thoát vốn và sai phạm chính sách

Nguyên nhân chủ yếu do hệ thống pháp lý về đầu tư xây dựng còn chồng chéo và nhiều kẽ hở. Công tác thẩm định và phê duyệt chủ trương đầu tư mang nặng tính chủ quan và thiếu căn cứ thực tiễn. Cơ chế kiểm tra, thanh tra còn hình thức, chưa kịp thời phát hiện sai phạm từ sớm. Tính công khai, minh bạch trong phân bổ vốn và đấu thầu chưa được thực hiện triệt để. Năng lực quản lý của một số ban quản lý dự án còn yếu kém. Tình trạng thoái hóa đạo đức công vụ và lợi ích cục bộ của người đứng đầu chưa được kiểm soát chặt chẽ bằng cơ chế kiểm soát quyền lực độc lập.

III. Giải pháp phòng chống tham nhũng trong đầu tư xây dựng cơ bản

Để phòng chống tham nhũng hiệu quả trong đầu tư xây dựng cơ bản, cần triển khai đồng bộ các giải pháp đột phá. Trước hết, hệ thống pháp luật về đấu thầu và đầu tư công phải được hoàn thiện chặt chẽ, xóa bỏ triệt để các kẽ hở thể chế. Việc áp dụng công nghệ số vào quản lý dự án và đấu thầu qua mạng cần được mở rộng trên phạm vi toàn quốc. Cơ quan thanh tra cần tăng cường kiểm tra đột xuất, tập trung vào khâu lập dự toán và thanh quyết toán vốn. Mọi thông tin dự án từ quy hoạch đến danh tính nhà thầu phải được công khai cho nhân dân và báo chí giám sát. Công tác phân cấp, phân quyền phải đi đôi với trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu chủ đầu tư. Bên cạnh đó, cần thiết lập cơ chế giám sát xã hội độc lập để đánh giá chất lượng thi công. Xử lý nghiêm minh mọi hành vi vi phạm mà không có vùng cấm sẽ củng cố tính răn đe của luật pháp.

3.1. Hoàn thiện thể chế và tăng cường giám sát thanh tra dự án

Nhà nước cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật về quản lý chi phí đầu tư xây dựng. Quy trình thẩm định dự án phải có sự tham gia của các chuyên gia tư vấn độc lập. Hoạt động thanh tra cần chuyển từ tiền kiểm sang kết hợp hậu kiểm chuyên sâu theo chu kỳ. Cần loại bỏ triệt để cơ chế xin cho trong phân bổ vốn ngân sách giữa các bộ ngành và địa phương. Tăng cường quyền hạn cho cơ quan Kiểm toán Nhà nước trong việc kiểm tra dòng tiền dự án. Những biện pháp này giúp bịt kín các lỗ hổng chính sách, ngăn chặn hành vi tư lợi ngay từ khâu phê duyệt chủ trương ban đầu.

3.2. Công khai minh bạch và nâng cao đạo đức công vụ cán bộ quản lý

Minh bạch hóa thông tin là giải pháp then chốt để loại trừ tham nhũng trong xây dựng cơ bản. Bắt buộc công khai toàn bộ hồ sơ mời thầu, kết quả trúng thầu và báo cáo tiến độ trên Cổng thông tin đấu thầu quốc gia. Tăng cường đào tạo chuyên môn và giáo dục đạo đức công vụ cho đội ngũ cán bộ ban quản lý dự án. Cần luân chuyển vị trí công tác định kỳ đối với những nhân sự làm việc tại các khâu nhạy cảm như thẩm định và giải ngân. Áp dụng quy tắc truy cứu trách nhiệm suốt đời đối với chủ đầu tư nếu công trình xảy ra sai phạm nghiêm trọng về kỹ thuật.

IV. Kết luận về phòng chống tham nhũng trong thực thi chính sách công

Phòng chống tham nhũng trong thực thi chính sách công trên lĩnh vực đầu tư xây dựng cơ bản là nhiệm vụ cấp bách của Việt Nam. Đây là cuộc chiến trường kỳ đòi hỏi quyết tâm chính trị cao độ và sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý. Việc ngăn chặn thất thoát vốn công không chỉ tiết kiệm ngân sách nhà nước mà còn bảo đảm độ an toàn và chất lượng cho các công trình hạ tầng. Các giải pháp đề xuất từ nghiên cứu khóa luận tốt nghiệp có tính ứng dụng thực tiễn cao cho công tác quản lý dự án công. Khi các lỗ hổng thể chế được vá kín và công nghệ giám sát được áp dụng triệt để, tính liêm chính của bộ máy sẽ được nâng cao rõ rệt. Nguồn lực tài chính quốc gia sẽ được phân bổ đúng trọng tâm, thúc đẩy nền kinh tế phát triển nhanh và bền vững. Mỗi công trình xây dựng đạt chuẩn là minh chứng cho sự minh bạch và hiệu quả trong quản trị quốc gia.

4.1. Giá trị lý luận và thực tiễn của đề tài khóa luận tốt nghiệp

Đề tài khóa luận tốt nghiệp hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về phòng chống tham nhũng trong đầu tư công. Nghiên cứu chỉ rõ các kẽ hở thực thi chính sách tại các ban quản lý dự án và chủ đầu tư ở Việt Nam. Kết quả phân tích cung cấp bức tranh thực tế về các chiêu thức trục lợi và thất thoát tài sản nhà nước. Các đề xuất cải cách thể chế và quy trình đấu thầu có giá trị tham khảo thiết thực cho các cơ quan hoạch định chính sách. Tài liệu này đóng góp cơ sở khoa học quan trọng cho việc hoàn thiện khung pháp lý về quản lý đầu tư xây dựng.

4.2. Khuyến nghị ứng dụng chính sách cho các cơ quan quản lý nhà nước

Các cơ quan quản lý cần nhanh chóng số hóa toàn bộ quy trình phê duyệt và giải ngân vốn đầu tư công. Việc phân cấp quản lý phải gắn liền với chế tài kiểm soát quyền lực nghiêm ngặt ở cấp cơ sở. Cần tăng cường vai trò giám sát của Mặt trận Tổ quốc và cộng đồng dân cư nơi có dự án đi qua. Các bộ, ngành cần thường xuyên cập nhật định mức kinh tế kỹ thuật sát với biến động giá thị trường để chống đội giá. Xây dựng môi trường đầu tư xây dựng công khai, công bằng sẽ tối ưu hóa nguồn lực tài chính và tạo nền tảng vững chắc cho sự hưng thịnh của quốc gia.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới kinh tế - xã hội, đầu tư xây dựng cơ bản (ĐTXDCB) giữ vai trò then chốt trong việc tạo lập hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật và kết cấu hạ tầng cho quốc gia. Nguồn vốn dành cho ĐTXDCB chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế, với quy mô tổng nguồn vốn chiếm gần 30% GDP; riêng chi ĐTXDCB từ ngân sách Nhà nước chiếm trên 20% tổng chi ngân sách và gần 20% tổng vốn đầu tư toàn xã hội (trong đó gần 50% là vốn vay nợ và viện trợ). Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực xảy ra tình trạng thất thoát, lãng phí và tham nhũng nghiêm trọng. Báo cáo của Lực lượng Cảnh sát điều tra tội phạm về quản lý kinh tế và chức vụ cho thấy tỷ lệ thất thoát trong ĐTXDCB trung bình từ 10% đến 20%, cá biệt có công trình lên tới 30% hoặc cao hơn. Vấn nạn này làm suy giảm hiệu quả nguồn vốn công, ảnh hưởng xấu đến chất lượng công trình, xói mòn lòng tin của nhân dân và đe dọa sự phát triển bền vững của đất nước. Xuất phát từ thực tiễn trên, tác giả thực hiện khóa luận tốt nghiệp ngành Chính sách công nhằm phân tích toàn diện thực trạng và đề xuất giải pháp phòng ngừa, ngăn chặn tham nhũng trong chu trình thực thi chính sách ĐTXDCB.

Mục tiêu tổng quát của đề tài là làm rõ cơ sở lý luận về phòng, chống tham nhũng trong thực thi chính sách công, khảo sát thực trạng sai phạm trong lĩnh vực ĐTXDCB tại Việt Nam, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước. Để thực hiện mục tiêu này, khóa luận xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Khái quát những vấn đề lý luận để làm rõ nhận thức về tham nhũng trong đầu tư xây dựng.
2. Nghiên cứu, khảo sát, đánh giá tình hình tham nhũng trong lĩnh vực đầu tư xây dựng bằng nguồn vốn nhà nước; xác định những đối tượng, nguyên nhân, hậu quả của hành vi tham nhũng trong lĩnh vực đầu tư xây dựng.
3. Đưa ra các giải pháp đặc thù góp phần phòng, chống tham nhũng trong lĩnh vực đầu tư xây dựng cơ bản.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài:

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận về phòng, chống tham nhũng trong thực thi chính sách công trên lĩnh vực ĐTXDCB; thực trạng, đối tượng, nguyên nhân, phương thức và thủ đoạn tham nhũng trong lĩnh vực này.
• Phạm vi nghiên cứu: Tình hình và thực trạng công tác phòng, chống tham nhũng trong phạm vi các dự án ĐTXDCB sử dụng nguồn vốn nhà nước tại Việt Nam, tập trung vào các số liệu thực tiễn và vụ việc điển hình được tổng kết đến giai đoạn 2011.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống luận điểm dựa trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng, Chủ nghĩa duy vật lịch sử, tư tưởng Hồ Chí Minh và các chủ trương, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam (Văn kiện Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX, Chiến lược quốc gia phòng, chống tham nhũng đến năm 2020). Hệ thống văn bản pháp lý và khung khái niệm chính được sử dụng gồm:

• Khung pháp lý về phòng, chống tham nhũng và quản lý đầu tư: Pháp lệnh Chống tham nhũng năm 1998 (sửa đổi, bổ sung năm 2000), Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2008), Luật Ngân sách Nhà nước, Nghị định số 112/CP, Thông tư số 02/2007/TT-BXD của Bộ Xây dựng.
• Khung lý thuyết chính sách công: Bản chất của chu trình chính sách công, trọng tâm là khâu thực thi chính sách – nơi nắm giữ và trực tiếp phân bổ các nguồn lực tài chính, nhân lực và vật lực công, do đó tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện lợi ích nhóm, thông đồng và lạm quyền.
• Lý luận về ĐTXDCB của Nhà nước: Phân định các nguồn vốn cấu thành (ngân sách nhà nước, vốn doanh nghiệp nhà nước, tín dụng đầu tư phát triển, vốn hỗ trợ phát triển chính thức ODA, FDI, vốn tư nhân và viện trợ phi chính phủ NGO); chỉ rõ đặc thù tách rời giữa quyền sở hữu vốn và quyền sử dụng/quản lý vốn nhà nước, dẫn đến thiếu động lực giám sát tự thân so với khu vực tư nhân.
• Tổng quan tài liệu kế thừa: Khóa luận tiếp thu các công trình nghiên cứu quốc tế (Peter DeLeon, 1993; Dennis F. Thompson, 1995; James L. Merriner; tài liệu của World Bank và Transparency International) và các đề tài trong nước (Đề tài cấp Bộ năm 1998 của Cục Cảnh sát Kinh tế; nghiên cứu của Viện Khoa học Công an năm 1997; các hội thảo và đề tài khoa học của Tổng Hội Xây dựng Việt Nam năm 2003, 2004 - 2005).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai trong khóa luận bao gồm:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Hệ thống hóa các khái niệm, quy định pháp luật và chuẩn mực kỹ thuật trong quản lý dự án công.
• Phương pháp thống kê: Thu thập, xử lý và phân tích số liệu thứ cấp về phân bổ vốn, tỷ lệ giải ngân, mức độ sai phạm tài chính và nợ đọng xây dựng cơ bản.
• Phương pháp tổng kết thực tiễn và nghiên cứu trường hợp (case studies): Mổ xẻ các vụ án, kết luận thanh tra tại các công trình quy mô lớn (Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình, PMU 18, dự án thoát nước Nhiêu Lộc - Thị Nghè, các dự án ngành giao thông, bưu chính, than, mía đường).
• Phương pháp so sánh, đánh giá: Đối chiếu định mức kinh tế - kỹ thuật với khối lượng thi công thực tế, so sánh hiệu quả giữa các hình thức đấu thầu và mô hình quản lý.

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu được trích xuất từ báo cáo của Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về trật tự quản lý kinh tế và chức vụ (C46/PC46), Cục Giám định nhà nước về chất lượng công trình xây dựng (Bộ Xây dựng), Thanh tra Chính phủ, Niên giám thống kê 2005 của Tổng cục Thống kê, Cổng thông tin điện tử Chính phủ (Chinhphu.vn), báo cáo tổng kết của Bộ Giao thông Vận tải, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng thanh tra các tỉnh, thành phố (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đắk Lắk, An Giang...).

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG THỰC THI CHÍNH SÁCH CÔNG TRÊN LĨNH VỰC ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN Ở VIỆT NAM

Chương 1 tập trung phân tích các khái niệm nền tảng và cơ chế phát sinh tham nhũng trong chu trình thực thi chính sách công ĐTXDCB:

• Khái niệm và dấu hiệu tham nhũng: Theo pháp luật Việt Nam, tham nhũng được định nghĩa theo nghĩa hẹp là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi. Trong thực thi chính sách công, tham nhũng biểu hiện qua các dấu hiệu: tuyên truyền phổ biến chính sách qua loa để tạo kẽ hở trục lợi; tổ chức thực hiện không đúng quy trình, buông lỏng kiểm tra; giao dự án cho cơ quan, tổ chức "cánh hẩu" không đủ năng lực; sơ kết, tổng kết hình thức nhằm che giấu sai phạm.
• Đặc điểm ĐTXDCB nhà nước: Vốn đầu tư thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện quản lý; quyền sở hữu tách rời quyền sử dụng; môi trường đầu tư thiếu tính cạnh tranh; mục tiêu hướng tới phục vụ xã hội hơn là tìm kiếm lợi nhuận thương mại trực tiếp. Những yếu tố này làm suy giảm trách nhiệm giải trình và tạo mảnh đất cho hành vi vụ lợi.
• Các chủ thể có nguy cơ tham nhũng:
  • Cơ quan có thẩm quyền quy hoạch, phê duyệt dự án: Tồn tại cơ chế "xin - cho" khiến các địa phương, đơn vị phải dùng "chi phí bôi trơn" để được cấp vốn; tình trạng khép kín giữa người quyết định phân bổ vốn và người đề xuất công trình.
  • Chủ đầu tư và Ban quản lý dự án: Người trực tiếp quản lý nguồn vốn, có quyền lựa chọn nhà thầu, dễ nảy sinh hành vi nhận "lại quả" để thông đồng chỉ định thầu hoặc chấp thuận các phương án dàn xếp "quân xanh, quân đỏ".
  • Nhà thầu thi công: Xuất hiện mô hình công ty "nhiều trong một" (một pháp nhân hoặc nhóm lợi ích kiêm nhiệm cả tư vấn thiết kế, tư vấn giám sát và thi công); nhà thầu thực hiện bán thầu qua nhiều tầng nấc trung gian, gian lận cơ cấu vật liệu, cắt xén khối lượng.
  • Tư vấn giám sát và cơ quan thanh tra, kiểm toán: Một bộ phận giám sát phụ thuộc vào chủ đầu tư hoặc thông đồng với nhà thầu để hợp thức hóa biên bản nghiệm thu sai thực tế.
• Hậu quả của tham nhũng ĐTXDCB:
  • Kinh tế: Thất thoát từ 10% đến trên 30% giá trị dự án; ví dụ thanh tra 132 dự án tại Hà Nội (tổng mức đầu tư 444,482 tỷ đồng, giá trị thanh tra 283,351 tỷ đồng) đã phát hiện thất thoát tài chính 9,282 tỷ đồng (chiếm 3,2%).
  • Chính trị - Xã hội: Xói mòn lòng tin của quần chúng; gây bất bình đẳng giàu nghèo; làm hư hỏng kết cấu hạ tầng và trực tiếp đe dọa an toàn tính mạng con người qua các sự cố nghiêm trọng (cháy chung cư tại Thanh Xuân do thay đổi thiết kế ống xả rác; sập nhà cầu bệnh viện huyện ở Hà Nội làm 6 người bị thương; sập mái trụ sở UBND xã làm 1 người chết, 7 người bị thương; các sự cố nứt hầm Thủ Thiêm, rò rỉ thủy điện Sông Tranh 2, vỡ đập Đakrong 3, đổ tháp truyền hình Nam Định). Năm 2011, trong số hơn 50.000 công trình triển khai trên cả nước, cơ quan quản lý chỉ kiểm tra chất lượng được khoảng 10%, còn 90% chưa được kiểm tra.

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THAM NHŨNG TRONG THỰC THI CHÍNH SÁCH CÔNG TRÊN LĨNH VỰC ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chương 2 phản ánh bức tranh thực trạng tham nhũng qua từng giai đoạn của quy trình ĐTXDCB dựa trên các số liệu và vụ án cụ thể:

• Bất cập trong cơ cấu vốn và chủ trương đầu tư: Nhà nước đầu tư dàn trải vào cả những lĩnh vực không thiết yếu (mía đường, xi măng, sắt thép). Giai đoạn 2005 - 2007, tổng vốn ĐTXDCB từ ngân sách Nhà nước đạt 237.447 tỷ đồng (địa phương quản lý 151.774 tỷ đồng, Trung ương quản lý 85.673 tỷ đồng). Vốn giao Bộ Giao thông Vận tải khoảng 20 nghìn tỷ đồng ngân sách và 33 nghìn tỷ đồng trái phiếu Chính phủ; Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn thực hiện khoảng 8.000 tỷ đồng với 307 dự án.
• Tham nhũng trong khâu chuẩn bị đầu tư và đấu thầu:
  • Bán thầu hưởng chênh lệch: Chi nhánh Tây Nguyên thuộc Tổng Công ty Xây dựng CTGT 1 bán lại toàn bộ công trình cho 8 đơn vị thầu phụ để hưởng chênh lệch 5% tổng dự toán, thu lợi bất chính gần 2,5 tỷ đồng.
  • Giao thầu tầng nấc tại Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình: Tổng thầu HISG ký hợp đồng với các nhà thầu phụ trong nước với giá rất thấp để hưởng chênh lệch hàng triệu USD (bê tông dầm móng ký 55,78 USD/m3, chênh lệch 32,8 USD/m3; cốt thép dầm móng ký 408,1 USD/tấn, chênh lệch 125,01 USD/tấn; dầm bê tông chênh lệch 82,92 USD/m3, chiếm 59,76% đơn giá ký với chủ đầu tư). Các nhà thầu phụ (Vinaconex, Tổng Công ty Thăng Long, Sông Đà, Bảo tàng Hồ Chí Minh) tiếp tục giao lại cho các công ty thành viên; dẫn đến thi công thiếu khối lượng (Vinaconex thiếu 130,814 triệu đồng; Thăng Long thiếu 58,302 triệu đồng) và tỷ lệ hao hụt thép lên tới 8,51% (vượt mức TCVN 6,51%).
  • Bỏ thầu giá thấp rồi thi công trì trệ, kém chất lượng: Gói thầu số 7 dự án Nhiêu Lộc - Thị Nghè, liên danh Tianjin-Chec 3 bỏ giá thấp hơn 20% dự toán để trúng thầu nhưng thiếu năng lực tài chính, hết 70% thời gian chỉ thi công đạt 22% khối lượng. Gói thầu 1A hầm đường bộ Hải Vân trúng thầu 46,1 triệu USD (bằng 63,5% giá dự toán 72,5 triệu USD); dự án cải tạo Nhà máy Xi măng Bỉm Sơn trúng thầu 55 tỷ đồng (bằng 66,7% dự toán). Lập sai dự toán làm tăng chi phí tại Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam (tăng hơn 137 triệu đồng), Trung tâm Sách Việt Nam (tăng hơn 546 triệu đồng).
• Tham nhũng trong khâu mua sắm trang thiết bị và công nghệ:
  • Vụ án Nguyễn Lâm Thái cung cấp thiết bị bưu chính viễn thông cho VNPT khiến 37/64 bưu điện tỉnh, thành phố sai phạm, gây thất thoát ngân sách trên 40 tỷ đồng.
  • Ngành giáo dục sai phạm 27,6 tỷ đồng trong chương trình xây dựng trường học; Lạng Sơn ép 735 phòng học dùng cửa nhựa thay cửa gỗ, tăng chi phí 3,66 tỷ đồng nhưng chất lượng kém.
  • Chương trình 1 triệu tấn mía đường: Nhập thiết bị Trung Quốc công nghệ lạc hậu, nâng khống giá chênh lệch hàng chục tỷ đồng (Sơn La 65 tỷ đồng, Kon Tum 70 tỷ đồng, Bình Thuận 75,2 tỷ đồng, Trị An 76 tỷ đồng). Dự án Nhà máy đường Quảng Nam nhập dây chuyền Úc 12 triệu USD, xây dựng hết 172 tỷ đồng, chịu lỗ 123 tỷ đồng; đối tác giao máy móc cũ sai hợp đồng gây thiệt hại 143.830 USD và hơn 1,5 tỷ đồng. Dự án mở rộng Nhà máy đường Quảng Ngãi (tổng mức đầu tư 218,736 tỷ đồng) gây thất thoát trên 20 tỷ đồng, mua 4 mô-tơ điện Nhật Bản dự toán 5 tỷ đồng nhưng mua hàng xuất xứ Việt Nam giá 2,5 tỷ đồng.
  • Tổng Công ty Than Việt Nam (TVN) giai đoạn 1999 - 2004 mua sắm 7.445 triệu đồng thiết bị (trong đó 3.053 triệu đồng không lắp đặt); chỉ định thầu sai 132 gói thầu trị giá gần 1.438 tỷ đồng, chênh lệch 292 triệu đồng; gói thầu số 5 Công ty Tuyển than Cửa Ông (453.216 triệu đồng) công nhận trúng thầu cho liên danh không có thật; tổng vi phạm phát sinh chi phí trên 1 triệu USD và 544 triệu đồng.
  • Sân vận động Mỹ Đình: 17/18 triệu USD giá trị thiết bị bị thay đổi so với hợp đồng; 5,495 triệu USD thiết bị không rõ nguồn gốc (chiếm 30,49% gói thầu thiết bị); thiết bị nguồn gốc Trung Quốc trị giá 793 ngàn USD; thiết bị thiếu trị giá 344 ngàn USD; xe cứu thương nhập khẩu bị thay bằng xe sản xuất trong nước (chênh lệch 30 ngàn USD); hệ thống điều hòa không khí hợp đồng trị giá 2,460 triệu USD (37,884 tỷ đồng) nhưng hồ sơ nhập khẩu chỉ 9,116 tỷ đồng (chênh lệch 28,6 tỷ đồng). Tư vấn giám sát CONINCO và VINACONTROL hưởng phí giám sát 15,095 tỷ đồng nhưng để lọt sai phạm.
• Tham nhũng trong khâu thi công ("rút ruột công trình"):
  • Doanh nghiệp phải chi "tiêu cực phí" trung bình từ 10% giá trị hợp đồng trở lên để nhận thầu, sau đó bù đắp bằng cách rút ruột công trình thông qua kê khống đầu việc, tăng độ sâu cọc móng giả tạo, cắt xén hệ số an toàn và thay thế vật tư giá rẻ.
  • Thanh tra 10 công trình tại An Giang phát hiện sai phạm 4,52 tỷ đồng trên tổng vốn 25 tỷ đồng.
  • Phòng PC46 Công an TP. Hà Nội bắt quả tang hành vi bớt xén vật tư móng cọc nhồi tại nhà tái định cư A2 Kim Giang (Thanh Xuân) với tỷ lệ rút ruột khoảng 50% (xét xử 6 bị cáo, án cao nhất 7 năm tù). Các vụ án khác tại 37 Ngô Quyền, 1A Yết Kiêu, móng cầu Chợ Đệm (cao tốc Trung Lương) đều có tỷ lệ rút ruột phần móng từ 30% đến 50%.
• Tham nhũng trong khâu nghiệm thu, thanh quyết toán và nợ đọng vốn:
  • Nghiệm thu mang tính hình thức; điển hình công trình đường ống, kho chứa, cảng xuất Thị Vải của PetroVietnam sụt lún từ 1,98m đến 2,85m vẫn được nghiệm thu.
  • Dự án tăng cường năng lực quản lý giao thông đô thị TP. Hồ Chí Minh (vốn ODA vay World Bank điều chỉnh còn 16,293 triệu USD / 248,459 tỷ đồng): Lát gạch vỉa hè sai thiết kế làm tăng dự toán trên 847 triệu đồng (thiệt hại trên 815 triệu đồng); Công ty XDCTGT Sài Gòn khoán gọn cho đội thi công lập hóa đơn vượt định mức trên 484 triệu đồng; dôi dư thiết bị đèn tín hiệu lãng phí 1.573 Euro và trên 34,7 triệu đồng; phá bỏ con lươn, tiểu đảo tăng chi phí trên 332,8 triệu đồng; thanh toán vật tư dự phòng không dùng 120.569 Euro; phê duyệt dự toán sai quy định vượt định mức trên 7,4 tỷ đồng, làm tăng kinh phí Ban quản lý dự án gây lãng phí trên 5,9 tỷ đồng.
  • Tình trạng "treo quyết toán" để trốn tránh thanh tra (như tại công trình sửa chữa Nhà hát Lớn Hà Nội).
  • Nợ đọng xây dựng cơ bản: Đến hết năm 2003, nợ đọng vốn ĐTXDCB liên quan đến ngân sách Nhà nước là 11.000 tỷ đồng (Bộ, ngành Trung ương nợ 3.500 tỷ đồng; riêng Bộ Giao thông Vận tải nợ 2.124,3 tỷ đồng, chưa kể nợ vay ưu đãi trên 308 tỷ đồng và vốn ứng trước trên 362 tỷ đồng; khối tỉnh, thành phố nợ 7.500 tỷ đồng). Tại Quỹ Hỗ trợ phát triển, 551 dự án nợ quá hạn trên 1.185 tỷ đồng, lãi treo trên 950 tỷ đồng. Dư nợ vốn XDCB tại 5 ngân hàng thương mại nhà nước tính đến 30/6/2004 là 24.498 tỷ đồng.

Tên dự án / Đơn vị	Dấu hiệu sai phạm & Phương thức tham nhũng	Giá trị thiệt hại / Thất thoát / Chênh lệch ghi nhận
Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình	Thay đổi 17/18 triệu USD thiết bị; 30,49% thiết bị không rõ nguồn gốc; giao thầu phụ tầng nấc ép giá; khai thiếu khối lượng; hao hụt thép 8,51% (định mức 6,51%).	Chênh lệch điều hòa 28,6 tỷ đồng; xe cứu thương 30 ngàn USD; thiết bị thiếu 344 ngàn USD; Vinaconex thiếu 130,814 triệu đồng; Thăng Long thiếu 58,302 triệu đồng.
Nhà tái định cư A2 Kim Giang (Hà Nội)	Thông đồng rút ruột bê tông, cốt thép móng cọc nhồi khi thi công phần ngầm.	Tỷ lệ "rút ruột" công trình ước tính khoảng 50% khối lượng móng cọc.
Dự án Giao thông đô thị TP.HCM	Phê duyệt sai dự toán lát gạch, dôi dư vật tư đèn tín hiệu, phá bỏ hạng mục xây dựng sai, thanh toán khống vật tư.	Phê duyệt vượt định mức >7,4 tỷ đồng; lãng phí BQLDA >5,9 tỷ đồng; thiệt hại lát gạch >815 triệu đồng; vật tư dôi >120.569 Euro.
Vụ Nguyễn Lâm Thái (VNPT)	Nâng khống giá thiết bị, thông đồng mua sắm tại 37/64 bưu điện tỉnh, thành phố.	Ngân sách Nhà nước bị thất thoát trên 40 tỷ đồng.
Chương trình Mía đường	Nhập dây chuyền công nghệ cũ, nâng giá khống, mua máy móc cũ sai hợp đồng (Quảng Nam, Quảng Ngãi, Sơn La...).	Đường Quảng Ngãi thất thoát >20 tỷ đồng; đường Quảng Nam thiệt hại 143.830 USD và >1,5 tỷ đồng (lỗ lũy kế 123 tỷ đồng).
Tổng Công ty Than Việt Nam (TVN)	Chỉ định thầu sai 132 gói thầu; mua 3.053 triệu đồng thiết bị không lắp; trúng thầu liên danh ma tại Tuyển than Cửa Ông.	Chi phí phát sinh sai quy định trên 1 triệu USD và 544 triệu đồng; mua sắm chênh lệch 292 triệu đồng.
Chi nhánh Tây Nguyên (TCT XD CTGT 1)	Bán lại toàn bộ gói thầu cho 8 đơn vị thầu phụ để hưởng hoa hồng 5% dự toán.	Thu lợi bất chính chênh lệch gần 2,5 tỷ đồng.

• Nguyên nhân chủ yếu: Chủ trương đầu tư và thẩm định buông lỏng; hệ thống pháp lý và tiêu chuẩn kỹ thuật còn kẽ hở; đầu tư dàn trải; cơ chế kiểm tra, giám sát thiếu độc lập; tồn tại "vòng tròn khép kín" và cơ chế "xin - cho"; thiếu công khai minh bạch; phẩm chất đạo đức và năng lực chuyên môn của cán bộ quản lý, chủ đầu tư bị suy thoái.

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG THỰC THI CHÍNH SÁCH CÔNG TRÊN LĨNH VỰC ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chương 3 đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện gồm hai cấp độ:

• Các giải pháp vĩ mô:
  • Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật: Chuẩn hóa quy định về đầu tư xây dựng, đấu thầu, quản lý chi phí và hợp đồng; bổ sung chế tài xử lý nghiêm minh trách nhiệm pháp lý cá nhân.
  • Đẩy mạnh thanh tra, kiểm tra, kiểm toán: Tăng cường kiểm toán độc lập, thanh tra liên ngành đột xuất tại các dự án trọng điểm, đặc biệt trong các khâu nhạy cảm (san lấp mặt bằng, móng cọc ngầm).
  • Công khai, minh bạch hoạt động đầu tư: Bắt buộc công khai quy hoạch, kế hoạch phân bổ vốn, hồ sơ mời thầu, kết quả xét thầu và quyết toán dự án sử dụng vốn ngân sách Nhà nước.
  • Xóa bỏ tình trạng khép kín: Tách biệt rạch ròi giữa cơ quan quyết định phân bổ vốn, cơ quan lập dự án, chủ đầu tư, đơn vị thi công và tổ chức tư vấn giám sát; triệt tiêu tình trạng doanh nghiệp "sân sau" và công ty "nhiều trong một".
  • Nâng cao chất lượng thẩm định và phân cấp quản lý: Kiểm soát chặt chẽ tính khả thi trước khi phê duyệt; quy định rõ trách nhiệm giải trình của người đứng đầu (Thủ tướng, Bộ trưởng, Chủ tịch UBND cấp tỉnh) trước cơ quan dân cử nếu dự án thất thoát, kém hiệu quả.
• Các giải pháp vi mô:
  • Nâng cao đạo đức công vụ và trách nhiệm cá nhân: Tăng cường giáo dục chính trị tư tưởng, xây dựng bộ quy tắc ứng xử nghề nghiệp cho cán bộ quản lý dự án.
  • Chuẩn hóa quy trình nội bộ: Thực hiện nghiêm túc quy trình lập dự toán, ghi chép nhật ký thi công, quản trị vật tư tại từng đơn vị xây lắp.
  • Phổ biến pháp luật và tăng cường tự kiểm tra: Tổ chức tập huấn pháp luật định kỳ, thiết lập cơ chế kiểm soát nội bộ và phân quyền minh bạch trong ban quản lý.
  • Phát huy vai trò giám sát của cộng đồng: Tạo điều kiện thuận lợi để các tổ chức xã hội, cơ quan truyền thông và người dân tại địa phương thụ hưởng dự án tham gia giám sát chất lượng và tiến độ công trình.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và chỉ rõ các kết quả nghiên cứu cụ thể:

• Kết quả thực nghiệm và số liệu: Cung cấp bức tranh định lượng chi tiết về quy mô thất thoát trong ĐTXDCB (tỷ lệ 10% - 20% đến trên 30%), phân loại các sai phạm theo từng khâu (đấu thầu, mua sắm thiết bị, thi công ngầm, quyết toán) và lượng hóa thiệt hại qua hàng loạt vụ việc cụ thể (thất thoát hàng chục tỷ đồng và hàng triệu USD tại SVĐ Mỹ Đình, VNPT, ngành than, mía đường, dự án giao thông TP.HCM, nhà tái định cư A2 Kim Giang...). Khóa luận cũng phản ánh con số nợ đọng xây dựng cơ bản lên tới 11.000 tỷ đồng nguồn vốn ngân sách (tính đến hết năm 2003) và thực trạng 90% công trình không được kiểm định chất lượng trong năm 2011.
• Hệ thống giải pháp đề xuất: Đưa ra mô hình giải pháp đồng bộ kết hợp giữa vĩ mô (thể chế, phân cấp, minh bạch, phá vỡ liên kết khép kín) và vi mô (đạo đức cán bộ, chuẩn hóa quy trình nội bộ, giám sát cộng đồng).
• Đóng góp khoa học tự nêu: Khóa luận hệ thống hóa cơ sở lý luận về phòng, chống tham nhũng dưới góc độ khoa học chính sách công; chỉ ra các đặc thù mang tính cấu trúc của thị trường xây dựng cơ bản sử dụng vốn nhà nước; đồng thời đóng góp khung giải pháp quản trị công toàn diện, khắc phục cách tiếp cận đơn lẻ thuần túy về mặt tố tụng hình sự hoặc hạch toán kỹ thuật thông thường.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo thanh tra, thống kê và hồ sơ vụ án đã được công bố; chưa xây dựng được mô hình kinh tế lượng để đo lường định lượng mức độ tương quan giữa từng lỗ hổng chính sách cụ thể đối với tỷ lệ thất thoát vốn đầu tư.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Khóa luận mở ra hướng nghiên cứu tiếp tục đánh giá tác động của Luật Phòng, chống tham nhũng và các văn bản sửa đổi trong các chu kỳ chính sách tiếp theo; nghiên cứu áp dụng các công cụ đấu thầu điện tử công khai và kiểm toán hiệu quả hoạt động (performance audit) đối với các dự án hạ tầng quy mô lớn.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và các nhà nghiên cứu thuộc các chuyên ngành: Chính sách công, Quản lý công, Luật Kinh tế, Kinh tế xây dựng và Quản trị dự án hạ tầng. Nội dung đáng tham khảo nhất là ma trận phân tích các phương thức, thủ đoạn tham nhũng theo từng khâu trong chu trình dự án (từ thẩm định dự toán, thông thầu "quân xanh - quân đỏ", nâng khống giá thiết bị, "rút ruột" kết cấu móng ngầm cho đến hiện tượng "treo quyết toán") cùng hệ thống dữ liệu thực chứng từ các đại án thực tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ thất thoát vốn trong lĩnh vực đầu tư xây dựng cơ bản ở Việt Nam được ghi nhận trong nghiên cứu là bao nhiêu?
Theo báo cáo của Lực lượng Cảnh sát điều tra tội phạm về quản lý kinh tế và chức vụ được khóa luận dẫn chứng, tỷ lệ thất thoát trong đầu tư xây dựng cơ bản trung bình từ 10% đến 20%, cá biệt có những công trình tỷ lệ thất thoát lên tới 30% hoặc cao hơn.

2. Bản chất của mô hình công ty "nhiều trong một" và cơ chế "khép kín" gây thất thoát vốn là gì?
Đó là tình trạng một công ty hoặc một nhóm công ty liên kết kiêm nhiệm đồng thời các vai trò: tư vấn thiết kế, tư vấn giám sát và nhà thầu thi công; thậm chí chủ đầu tư cũng là "sân sau" của nhóm này. Cơ chế khép kín này vô hiệu hóa chức năng giám sát độc lập, biến quy trình quản lý dự án thành chuỗi khép kín phục vụ lợi ích nhóm và bòn rút vốn công.

3. Khái niệm "rút ruột công trình" được tác giả làm rõ qua những thủ đoạn kỹ thuật nào?
"Rút ruột công trình" được thực hiện qua các thủ đoạn: kê khống đầu việc và tăng chiều sâu cọc móng giả tạo trong dự toán; thay thế vật tư chủng loại thấp hơn thiết kế; cắt giảm tối đa hệ số an toàn thiết kế để ăn bớt sắt thép, bê tông; và thông đồng với đơn vị tư vấn giám sát để nghiệm thu khống khối lượng thi công.

4. Những sai phạm tiêu biểu nhất trong gói thầu thiết bị tại Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình là gì?
Kết luận thanh tra chỉ ra 17/18 triệu USD giá trị thiết bị bị thay đổi so với hợp đồng; 5,495 triệu USD thiết bị không rõ nguồn gốc (chiếm 30,49% gói thầu thiết bị); hệ thống điều hòa không khí bị thay đổi chủng loại với mức chênh lệch hóa đơn nhập khẩu lên tới 28,6 tỷ đồng; xe cứu thương nhập khẩu bị thay bằng xe nội địa gây chênh lệch 30 ngàn USD.

5. Khóa luận đề xuất giải pháp trọng tâm nào để xóa bỏ cơ chế "xin - cho" trong phân bổ vốn ĐTXDCB?
Khóa luận đề xuất phải minh bạch hóa quy hoạch và kế hoạch phân bổ vốn; chấm dứt tình trạng đầu tư dàn trải; hoàn thiện phân cấp quản lý gắn chặt với trách nhiệm pháp lý cá nhân của người ra quyết định đầu tư (cam kết hiệu quả kinh tế - xã hội cụ thể) trước cơ quan dân cử và pháp luật.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp đã hoàn thành việc hệ thống hóa cơ sở lý luận về phòng, chống tham nhũng dưới góc độ thực thi chính sách công và phân tích sâu sắc bức tranh thực trạng thất thoát, lãng phí trong lĩnh vực ĐTXDCB tại Việt Nam. Thông qua việc phân tích chuỗi sai phạm tại các dự án trọng điểm, công trình đã chỉ rõ nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ cơ chế quản lý khép kín, phân cấp thiếu kiểm soát và sự suy thoái đạo đức công vụ. Các giải pháp vĩ mô và vi mô được đề xuất mang tính đồng bộ, góp phần cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn giá trị nhằm hoàn thiện thể chế quản lý đầu tư công và nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG THỰC THI CHÍNH SÁCH CÔNG TRÊN LĨNH VỰC ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN Ở VIỆT NAM 1. Một số khái niệm cơ bản về tham nhũng và phòng, chống tham nhũng trong thực thi chính sách công 1. Tham nhũng trong chính sách công 1. Tham nhũng Tham nhũng là những hành vi lợi dụng quyền lực Nhà nước để trục lợi cho mục đích cá nhân đã xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử xã hội loài người.

Ngày nay tham nhũng đã trở thành một hiện tượng khá phổ biến trên thế giới; là một trong những nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của mỗi quốc gia, đe dọa ổn định xã hội, làm xói mòn đạo đức và các giá trị dân chủ, cản trở quá trình phát triển và tăng trưởng kinh tế cũng như làm suy giảm lòng tin của người dân vào chính quyền và pháp luật. Ở Việt Nam, khái niệm "tham nhũng" chính thống được pháp luật quy định là theo nghĩa hẹp. Pháp lệnh chống tham nhũng năm 1998 (và được sửa đổi, bổ sung năm 2000) ghi rõ: "tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó để tham ô, hối lộ hoặc cố ý làm trái pháp luật vì động cơ vụ lợi, gây thiệt hại cho tài sản của Nhà nước, tập thể và cá nhân, xâm phạm hoạt động đúng đắn của các cơ quan, tổ chức". Cũng trên tinh thần này, Luật phòng, chống tham nhũng năm 2005 (và được sửa đổi, bổ sung năm 2008) xác định ngắn gọn: "Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ quyền hạn đó vì vụ lợi".

Tham nhũng, theo nghĩa rộng, được hiểu là hành vi của bất kỳ người nào có chức vụ, quyền hạn hoặc được giao nhiệm vụ, quyền hạn và lợi dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc nhiệm vụ được giao để vụ lợi. Theo nghĩa hẹp và là khái niệm được pháp luật Việt Nam quy định : Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi. Ở đây chỉ giới hạn ở những người có chức vụ, quyền hạn làm việc trong các cơ quan, tổ chức, đơn vị thuộc hệ thống chính trị; nói cách khác là ở các cơ quan, tổ chức, đơn vị có sử dụng ngân sách, vốn, tài sản của Nhà nước. 6 Có thể xem: Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn, lợi dụng quyền lực không bị kiểm soát, hoặc kiểm soát chưa đủ độ, để chiếm đoạt tài sản của nhà nước, của tổ chức hoặc cá nhân làm của riêng cho mình nhằm thỏa mãn lòng tham và sự hám lợi cá nhân.

Chính sách công Chính sách công do Nhà nước ban hành và có sự tác động đến các công dân trong xã hội (các công dân này được gọi là đối tượng của chính sách – đối tượng trực tiếp hoặc gián tiếp). Do đó có thể coi chính sách công là chính sách của Nhà nước. Nhà nước ở đây với tư cách là chủ thể của chính sách công – là các cơ quan có thẩm quyền trong bộ máy Nhà nước bao gồm : Quốc hội, Chính phủ, các Bộ (các chính sách mang tầm quốc gia), chính quyền địa phương các cấp. Chính vì vậy, chính sách công mang bản chất của giai cấp nhà nước.

Chính sách công được thực hiện thông qua các phương tiện của Nhà nước bằng giáo dục, tuyên truyền và thậm chí là cưỡng chế hợp pháp. Chính sách công bao gồm các giai đoạn, các chu trình có liên quan với nhay một cách chặt chẽ do một hay nhiều cấp khác nhau trong bộ máy Nhà nước ban hành cùng với hướng giải quyết một vấn đê cụ thể trong một thời gian nhất định. Chính sách công bao giờ cũng được thể chế thành hàng loạt các quyết định có hiệu lực pháp lý của cơ quan Nhà nước (bao gồm luật, các quyết định dưới luật… thậm chí cả tư tưởng của các nhà lãnh đạo thông qua lời nói, hành động). Chính sách công tập trung giải quyết vấn đề đang đặt ra trong đời sống xã hội theo những mục tiêu nhất định của Nhà nước.

Chính sách công không chỉ bao gồm những việc Nhà nước định làm mà còn cả những việc Nhà nước không định làm, như vậy không phải mọi mục tiêu của chính sách công đều dẫn đến hành động mà có thể yêu cầu đối tượng không thực hiện. Chính sách công là công cụ chính trị để có thể điều hòa các xung đột chính trị - xã hội. Bởi lẽ, khi chính sách công ban hành nhằm phục vụ lợi ích chung của cộng đồng, quốc gia, gắn với việc phân phối và sử dụng các nguồn lực công của Nhà nước. Bản chất chính sách công là sự phân phối lợi ích công cộng mang tính quyền uy do Nhà nước tiến hành đối với toàn xã hội.

Thực tế, khi thực thi chính sách công, các cộng đồng dân cư, các tầng lớp giai cấp khác nhau có thể được hưởng thụ chính sách công là không giống nhau. Có thể định nghĩa khái niệm chính sách công : Chính sách công là tổng thể các chương trình hành động do nhà nước ban hành nhằm giải quyết những vấn đề về chính trị, kinh tế, xã hội… nảy sinh mang tính cộng đồng theo mục tiêu chung. Thực thi chính sách công Thực thi chính sách công là khâu quan trọng trong chu trình chính sách công. Thực thi chính sách có vai trò quyết định để cho chính sách công từ lý thuyết được hiện thực hóa.

Tất cả những khâu trước đó đã tốt, đầy đủ rồi nhưng nếu bị ách tắc ở giai đoạn này thì chính sách công dù hay đến mấy cũng chỉ là tập lý thuyết bản thảo. Thực thi chính sách công là toàn bộ quá trình chuyển ý chí các chủ thể trong chính sách thành hiện thực với các đối tượng quản lý nhằm đạt mục tiêu định hướng. Chính sách công là chính sách của nhà nước nhằm thực hiện chức năng quản lý các lĩnh vực của đời sống kinh tế, chính trị, xã hội của mình vì mục tiêu bảo vệ địa vị tống trị. Do vậy, việc thực thi chính sách công là chuyển tải ý đồ của giai cấp cầm quyền, giai cấp lãnh đạo thông qua nhà nước bằng sức mạnh cưỡng chế.

Mục tiêu chính sách công có liên quan đến nhiều hoạt động chính trị, kinh tế, xã hội theo những cấp độ khác nhau, nên không thể cùng một lúc giải quyết tất cả các vấn đề có liên quan và cũng không thể đốt cháy giai đoạn của mỗi quá trình. Thực thi chính sách để giải quyết các vấn đề trong mối quan hệ biện chứng với mục tiêu cơ bản nhất để thúc đẩy quá trình vận động của cả hệ thống đến mục tiêu chung. Như vậy, mục tiêu của quốc gia mang tính chiến lược lâu dài thì mục tiêu của các chính sách công là mục tiêu chiến thuật, ngắn hạn. Mục tiêu của các chính sách công phải từng bước thực hiện mục tiêu của quốc gia, góp phần thực hiện mục tiêu quốc gia.

Mà mục tiêu chính sách công chỉ có thể đạt được thông qua thực thi chính sách, đồng thời giữa các mục tiêu chính sách công có quan hệ chặt chẽ, ảnh hưởng rất lớn đến nhau và đến mục tiêu chung. Tham nhũng trong thực thi chính sách công Thực thi chính sách luôn là khâu quan trọng nhất, giữ vai trò quyết định đến cả qui trình chính sách. Chính sách dù đúng đến bao nhiêu, một khi khâu tổ chức thực hiện không tốt nhiều khi cả qui trình chính sách coi như bị loại bỏ. Tham nhũng trong chính sách cũng tập trung cao độ ở khâu này.

Có thể thấy, thực thi chính sách công là bước trong chu trình chính sách được nắm giữ toàn bộ việc sử dụng nguồn lực của Nhà nước đầu tư cho một chính sách: nguồn nhân lực, cơ sở vật chất – kĩ thuật, nguồn tài chính,… Chính vì vậy, hành vi tham nhũng trong khâu này sẽ có khuynh hướng gia tăng, thậm chí lộng hành, đa dạng hơn, phức tạp hơn và gây ra hậu quả trầm trọng. 8 Một số dấu hiệu của hành vi tham nhũng trong thực thi chính sách : - Thứ nhất, công tác tuyên truyền, giáo dục chính sách không đúng qui trình, không phù hợp với đối tượng. Dấu hiệu truyền truyền phổ biến chính sách một cách qua loa để người dân không hiểu thực chất chinh sách cũng là kẽ hở cho những hành vi lách chính sách thực hiện lợi ích nhóm. - Thứ hai, tổ chức thực hiện chính sách không theo qui trình, mỗi nơi thực hiện một khác hoặc do bênh quan liêu, hoặc do chủ đích của người có chức có quyền làm cho việc triển khai thực hiện chính sách theo kiểu "đánh trống bỏ dùi" cũng là nguyên nhân dẫn đến việc thực hiện sai mục đích chính sách, dung túng cho những hành động cố tình thực hiện sai lạc chính sách, cơ hội cho lợi ích nhóm.

- Thứ ba, sự bất thường trong việc giao cho tổ chức, cơ quan thực hiện chính sách. Thông thường tổ chức, cơ quan được giao nhiệm vụ thực hiện chính sách phải là tổ chức có đủ sức mạnh tài chính- nhân lực- vật lực triển khai; phải giải trình trung thực đúng về các hoạt động triển khai thực hiện chính sách. Trên thực tế, tổ chức, cơ quan được giao nhiệm vụ lại là "cánh hẩu", không đủ điều kiện cần thiết để triển khai thực hiện. Sự bất bình thường này chính là sự che dấu những hành vi tham nhũng vì lợi ích nhóm.

- Thứ tư, sự bất bình thường trong việc sơ, tổng kết thực hiện chính sách. Trong qua trình thực hiện chính sách không kiểm tra, giám sát ; khi sơ tổng kết lại qua loa, không đánh giá đúng những kết quả hoặc hậu quả, không chỉ ra nguyên nhân… tất cả những dấu hiệu không bình thường này luôn chứa đựng đằng sau đó sự khuất tất, mà động cơ chực tiếp là tiếp tay, che đậy lợi ích nhóm bất chính. Phòng, chống tham nhũng trong thực thi chính sách công 1. Quan điểm về phòng, chống tham nhũng Phòng, chống tham nhũng là một trong những vấn đề có ý nghĩa quyết định đối với sự sống còn của một chế độ và tương lai của một dân tộc.

Đây là cuộc chiến đầy gian khó và phức tạp nhằm chống lại những thói hư, tật xấu đang tiềm ẩn trong mỗi cán bộ, công chức, viên chức - những người được nhà nước và nhân dân trao quyền ở các cơ quan từ trung ương đến địa phương.