Chương 1. Cơ sở lý luận và pháp lý về giải quyết khiếu nại về đất đai của UBND cấp huyện; Chương 2. Thực trạng giải quyết khiếu nại về đất đai của UBND thị xã Thuận An, tỉnh Bình Dương; Chương 3. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện giải quyết khiếu nại về đất đai của UBND cấp huyện.
7 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI VỀ ĐẤT ĐAI CỦA ỦY BAN NHÂN DÂN CẤP HUYỆN 1. Khiếu nại về đất đai và giải quyết khiếu nại về đất đai 1. Khiếu nại về đất đai 1. Khái niệm khiếu nại về đất đai Theo Từ điển tiếng Việt, khiếu nại được hiểu là việc đề nghị cơ quan có thẩm quyền xét một việc làm mà mình không đồng ý, cho là trái phép hay không hợp lý [37, tr.
Theo Thuật ngữ pháp lý phổ thông [6, tr.97] khiếu nại là việc yêu cầu cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội hoặc người có chức vụ giải quyết việc vi phạm các quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân người khiếu nại. Trên thực tế phát sinh nhiều loại khiếu nại trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, trong hoạt động của các cơ quan, tổ chức. Căn cứ và chủ thể, đối tượng, nội dung khiếu nại, phương thức giải quyết khiếu nại (thẩm quyền và thủ tục giải quyết) mà khiếu nại được chia thành các loại khác nhau, như khiếu nại hành chính, khiếu nại tư pháp, khiếu nại về lao động… Khiếu nại hành chính là một dạng khiếu nại, là một hiện tượng xã hội thể hiện một dạng quan hệ phát sinh giữa chủ thể quản lý và đối tượng bị quản lý. So với hoạt động lập pháp và tư pháp, hoạt động hành chính nhà nước là hoạt động diễn ra phổ biến.
Đây là hoạt động phức tạp, triển khai trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội và thường tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Vì vậy, trong thực tế khiếu nại hành chính chiếm tỷ lệ lớn nhất, phức tạp nhất trong các loại khiếu nại, bởi nó phản ánh rõ nét nhất mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân. Theo Luật Khiếu nại 2011, khiếu nại [12] được hiểu là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật Khiếu nại quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính 8 nhà nước hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Nếu như khiếu nại của cán bộ, công chức đối với quyết định kỷ luật cán bộ, công chức là thuộc lĩnh vực nhân sự cơ quan nhà nước, thì khiếu nại của công dân, cơ quan, tổ chức đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước chính là khiếu nại trong hoạt động hành chính nhà nước.
Hoạt động hành chính nhà nước chính là hoạt động quản lý nhà nước trên các lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có lĩnh vực đất đai. Lý luận cũng như thực tiễn đã chứng minh đất đai là tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống. Sự tồn tại và phát triển của loài người luôn gắn liền với đất đai. Trên phương diện kinh tế, vai trò của đất đai được Marx khái quát: “Đất là mẹ, sức lao động là cha, sản sinh ra mọi của cải vật chất” [3, tr189].
Điều này có nghĩa rằng không thể có của cải nếu không có lao động và đất đai. Do đó, ngay từ khi biết tổ chức quá trình lao động, sản xuất, con người đã xem đất đai là là tư liệu sản xuất không gì thay thế được. Hoạt động của con người càng đa dạng thì vai trò cơ sở vật chất nền tảng của đất đai càng mở rộng. Theo tính toán của các chuyên gia kinh tế, một phần hai của cải ở các nước phát triển là đất đai và bất động sản gắn liền trên đất và tại các nước đang phát triển, con số này chiếm gần ba phần tư [5].
Với tầm quan trọng của đất đai như vậy, việc Nhà nước thực hiện quản lý đối với đất đai là điều cần thiết. Điều này có nguy cơ làm phát sinh khiếu nại của người dân trong lĩnh vực đất đai, bởi để thực hiện hoạt động quản lý của mình trong lĩnh vực đất đai, Nhà nước ban hành các quyết định hành chính hoặc thực hiện các hành vi hành chính tác động đến lợi ích của người dân, và không phải lúc nào người dân cũng đồng tình với các quyết định, hành vi đó, do đó làm phát sinh khiếu nại của người dân đối với các quyết định hành chính, hành vi hành chính về quản lý đất đai [14], đây chính là khiếu nại về đất đai. 9 Như vậy, khiếu nại về đất đai là một dạng của khiếu nại hành chính và trên thực tế khiếu nại về đất đai hiện nay ở Việt Nam chiếm gần 70% [46] trong tổng số đơn khiếu nại hành chính thuộc thẩm quyền giải quyết của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước. Do đó, có thể hiểu khiếu nại về đất đai là việc công dân, cơ quan, tổ chức đề nghị người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính về quản lý đất đai của cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước mà người khiếu nại cho là trái pháp luật, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Đối tƣợng khiếu nại về đất đai Theo Luật Khiếu nại 2011, đối tượng bị khiếu nại nói chung là quyết định hành chính và hành vi hành chính. Do đó, đối tượng bị khiếu nại về đất đai cũng là quyết định hành chính và hành vi hành chính phù hợp với quy định của Luật Khiếu nại: Quyết định hành chính thuộc đối tượng của khiếu nại hành chính nói chung là quyết định quản lý hành chính nhà nước cá biệt, được ban hành để cụ thể hóa các quy phạm pháp luật vào giải quyết những trường hợp cụ thể trong hoạt động quản lý hành chính, không thuộc trường hợp được quy định tại khoản 1 Điều 11 Luật Khiếu nại 2011 và có các đặc điểm cơ bản sau: (i) Thể hiện ý chí đơn phương của cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền ban hành, không phụ thuộc vào ý chí của đối tượng bị tác động, trừ một số trường hợp đặc biệt do luật định; (ii) Phải được chấp hành ngay, việc khiếu nại không ảnh hưởng đến việc thi hành nó, trừ một số trường hợp đặc biệt do luật định; (iii) Được áp dụng một lần đối với một hoặc một số đối tượng cụ thể về một vấn đề cụ thể được xác định rõ trong quyết định đó; (iv) Do cơ quan hành chính nhà nước và người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước ban hành; (v) Quyết định hành chính được thể hiện dưới hình thức văn bản, tuy nhiên, văn bản đó không nhất thiết phải có tên là quyết định, nó có thể có tên khác như thông báo, công văn… Hành vi hành chính thuộc đối tượng của khiếu nại hành chính nói chung là hành vi của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành 10 chính nhà nước thực hiện hoặc không thực hiện nhiệm vụ, công vụ theo quy định của pháp luật. Như vậy, hành vi hành chính là một dạng của hành vi công vụ để thực thi quyền lực nhà nước do cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước thực hiện nhằm thực thi chức năng, nhiệm vụ của mình theo quy định của pháp luật. Yếu tố công vụ là yếu tố có tính chất bắt buộc để phân biệt hành vi hành chính với những hoạt động khác của con người, của cán bộ, công chức nhà nước.
Điều này cũng có nghĩa rằng những hành vi của cơ quan hành chính nhà nước, cán bộ, công chức nhưng không nhân danh quyền lực nhà nước, không thực hiện khi thi hành nhiệm vụ, công vụ thì hành vi đó không phải là đối tượng của khiếu nại hành chính nói chung. Theo quy định tại khoản 1 Điều 204 Luật Đất đai 2013, đối tượng khiếu nại về đất đai gồm: (i) Quyết định hành chính về quản lý đất đai; và (ii) Hành vi hành chính về quản lý đất đai. Như vậy, những quyết định hành chính, hành vi hành chính về quản lý đất đai nào thỏa mãn các điều kiện đã phân tích về quyết định hành chính, hành vi hành chính ở trên sẽ là đối tượng bị khiếu nại về đất đai. Theo quy định của Luật Đất đai 2013 có thể thấy các quyết định hành chính về quản lý đất đai bị khiếu nại có thể là: Quyết định giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, trưng dụng đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất; Quyết định bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng, tái định cư; Quyết định cấp hoặc thu hồi giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất; Quyết định gia hạn thời hạn sử dụng đất.
Hành vi hành chính trong quản lý đất đai bị khiếu nại có thể là hành vi của cán bộ, công chức nhà nước khi giải quyết công việc liên quan đến quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất, chẳng hạn như thực hiện các thủ hành chính về đất đai được quy định tại Điều 195 Luật Đất đai 2013. Giải quyết khiếu nại về đất đai 1. Khái niệm giải quyết khiếu nại về đất đai 11 Giải quyết khiếu nại là hoạt động của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước nhằm xem xét, đánh giá về tính hợp pháp hoặc hợp lý của quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại từ đó đưa ra các giải pháp xử lý phù hợp. Theo quy định tại khoản 11 Điều 2 Luật Khiếu nại 2011, giải quyết khiếu nại được hiểu là việc thụ lý, xác minh, kết luận và ra quyết định giải quyết khiếu nại.