Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Thi hành QĐGQKNHC tuy có ý nghĩa quan trọng đối với quyền khiếu nại hành chính và hiệu lực giải quyết khiếu nại hành chính nói riêng; hiệu quả, hiệu lực quản lý nhà nước nói chung nhưng lại chỉ là vấn đề hẹp trong nghiên cứu về khiếu nại hành chính và giải quyết khiếu nại hành chính. Qua tìm hiểu, tác giả nhận thấy các tài liệu nghiên cứu liên quan đến vấn đề này rất hạn chế, chủ yếu được thể hiện dưới hình thức đề tài khoa học, luận án, luận văn và bài viết trên tạp chí. Để phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài luận án, ngoài việc tổng quan những tài liệu nghiên cứu liên quan đến thi hành QĐGQKNHC nêu trên, tác giả cũng lựa chọn tổng quan một số tài liệu nghiên cứu điển hình về khiếu nại và giải quyết khiếu nại hành chính có ý nghĩa định hướng cho việc nghiên cứu của đề tài, cụ thể theo từng nhóm như sau: 1.
Nhóm các công trình nghiên cứu về khiếu nại và giải quyết khiếu nại hành chính - “Khiếu nại, tố cáo hành chính - Cơ sở lý luận, thực trạng và giải pháp”, Đề tài khoa học độc lập cấp Nhà nước của tác giả Lê Tiến Hào (Thanh tra Chính phủ, năm 2011) [15]. Đề tài đã tập trung nghiên cứu phân tích khá rõ thực trạng khiếu nại hành chính, từ đó hướng đến nghiên cứu đề ra các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật và thực hiện pháp luật về khiếu nại hành chính trong hệ thống cơ quan hành chính nhà nước. - “Hoàn thiện pháp luật về khiếu nại, tố cáo ở nước ta trong giai đoạn hiện nay”, Đề tài khoa học cấp bộ do TS. Phạm Hồng Thái và TS.
Vũ Đức Đán thực hiện (Học viện Hành chính Quốc gia, Hà Nội, 2001) [34]. Với mục 9 đích kiến nghị các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về khiếu nại trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam, đề tài không những đi sâu nghiên cứu, phân tích, đánh thực trạng pháp luật về khiếu nại, giải quyết khiếu nại mà còn phân tích làm rõ những vấn đề lý luận về khiếu nại, như: khái niệm khiếu nại và quyền khiếu nại. - “Giải quyết khiếu nại, tố cáo – phương thức bảo đảm pháp chế và kỷ luật trong quản lý hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay”, Luận án Tiến sĩ Quản lý hành chính công của tác giả Vũ Duy Duẩn (Học viện Hành chính Quốc gia, Hà Nội, 2001) [9]. Luận án không chỉ tập trung đi sâu vào phân tích các quan điểm về khiếu nại, tố cáo; giải quyết khiếu nại, tố cáo dưới góc độ lý luận mà còn phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật về giải quyết khiếu nại, tố cáo ở Việt Nam để khẳng định giải quyết khiếu nại, tố cáo chính là một trong những phương thức bảo đảm pháp chế và kỷ luật trong quản lý hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay.
- “Complaint resolution system of the US administration” (Hệ thống giải quyết khiếu nại hành chính của Hoa Kỳ), bài viết của tác giả Edwin Felter [117]. Bài viết cho rằng để đảm bảo các khiếu nại hành chính của dân được giải quyết khách quan, công khai, minh bạch, bình đẳng giữa người bị khiếu nại và người khiếu nại, bảo đảm kỷ cương trong thực thi pháp luật, theo kinh nghiệm của nhiều nước công nghiệp phát triển thì việc thành lập hệ thống các cơ quan tài phán hành chính là cần thiết. Đối với Hoa Kỳ, các khiếu nại hành chính của dân đều được giải quyết bởi cơ quan tài phán hành chính, đây là hệ thống cơ quan trực thuộc bộ máy hành pháp nhưng độc lập với hệ thống các quản lý hành chính và người khiếu nại hành chính nếu không đồng ý các quyết định giải quyết của tài phán hành chính thì cũng có quyền khiếu nại các quyết định giải quyết này lên thanh tra cấp bang hoặc khởi kiện ra Tòa án hành chính. 10 - “Một số vấn đề về đổi mới cơ chế giải quyết khiếu kiện hành chính ở Việt Nam” của các tác giả Nguyễn Văn Thanh và Đinh Văn Minh [38].
Bên cạnh việc đề cập và lý giải những vấn đề lý luận về khiếu nại hành chính và cơ chế giải quyết khiếu kiện hành chính, các tác giả còn tập trung phân tích làm rõ quá trình hình thành, phát triển của pháp luật về giải quyết khiếu kiện hành chính ở Việt Nam, cũng như thực trạng về cơ chế và công tác giải quyết khiếu kiện hành chính hiện nay. Từ đó đề xuất các giải pháp tiếp tục đổi mới cơ chế giải quyết khiếu kiện hành chính nhằm nâng cao hiệu quả công tác giải quyết khiếu kiện hành chính trong thời gian tới. - “Administrative Grievances: A developmental Study” (Khiếu kiện hành chính: Nghiên cứu phát triển), Báo cáo nghiên cứu của các tác giả Michael Adler (Trường nghiên cứu về chính trị - xã hội, thuộc Đại học tổng hợp Edinburgh), Chistopher Farrell, Steven Finch, Jane Lewis và Dan Philo (Trung tâm khoa học xã hội quốc gia), Sue Moris (Trường Đại học tổng hợp Robert Gordon ), Vương quốc Anh, 2006 [118]. Báo cáo tập trung nghiên cứu về khiếu nại hành chính, bản chất của khiếu nại hành chính, kết quả giải quyết khiếu nại, qua đó chỉ rõ trong quá trình hoạt động các cơ quan hành chính, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính không những đã ban hành nhiều QĐHC mà còn thực hiện rất nhiều HVHC có khả năng xâm phạm đến quyền và lợi ích của công dân.
Từ đó khẳng định việc nghiên cứu để tìm ra những đổi mới để nâng cao chất lượng việc ban hành QĐHC, thực hiện HVHC của cơ quan hành chính, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính cũng như đưa ra những giải pháp hữu hiệu để giải quyết các khiếu kiện hành chính là rất quan trọng. Đồng thời, báo cáo nghiên cứu cũng có nhiều gợi mở để có cơ sở tiếp tục nghiên cứu hoặc khảo sát nhằm làm rõ hơn nữa thực trạng khiếu nại, khiếu kiện của công dân, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu nại, khiếu kiện của của cơ quan nhà 11 nước có thẩm quyền, cũng như những người có thẩm quyền trong các cơ quan nhà nước. - “Quyền khiếu nại hành chính của công dân ở Việt Nam hiện nay”, Luận án Tiến sĩ Luật học của tác giả Nguyễn Thị Thủy (Đại học luật Hà Nội, 2009)[42]. Hướng tới việc kiến nghị các giải pháp để nâng cao hiệu quả thực hiện quyền khiếu nại hành chính của công dân, Luận án đã phân tích một cách toàn diện, đầy đủ và chuyên sâu về quyền khiếu nại hành chính của công dân ở Việt Nam hiện nay (cả về mặt lý luận và pháp luật).
Đặc biệt, Luận án đã nhận diện được chính xác bản chất của khiếu nại hành chính khi xem xét nó dưới các góc độ kinh tế, xã hội, chính trị và pháp lý, cũng như khẳng định quyền khiếu nại của công dân là yếu tố không thể thiếu trong quản lý hành chính nhà nước. - “Cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính ở Việt Nam hiện nay và vấn đề hoàn thiện”, Luận văn Thạc sĩ Luật học của tác giả Phạm Anh Tuấn (Đại học Quốc gia, Hà Nội, 2011) [46]. Trên cơ sở tập trung hệ thống hóa một số khía cạnh lý luận cơ bản về giải quyết khiếu nại hành chính; đánh giá thực trạng khiếu nại hành chính, hoạt động giải quyết khiếu nại ở nước ta nói chung và cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính hiện nay. Trên cơ sở đó đưa ra những đề xuất, giải pháp khắc phục nhằm góp phần đổi mới cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính hiện hành, góp phần hoàn thiện pháp luật về khiếu nại hành chính, nâng cao hiệu quả của cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính.
- “Bảo đảm pháp lý thực hiện quyền khiếu nại hành chính của công dân ở nước ta hiện nay” Luận án Tiến sĩ Luật học của tác giả Nguyễn Tuấn Khanh (Học viện khoa học xã hội, 2013)[23]. Để làm rõ cơ sở lý luận, nhất là các yếu tố cấu thành bảo đảm pháp lý thực hiện quyền khiếu nại hành chính của công dân, cũng như thực trạng của các yếu tố này nhằm đề xuất phương hướng, giải pháp hoàn thiện bảo đảm pháp lý thực hiện quyền khiếu nại hành 12 chính của công dân, Luận án cũng đã phân tích đưa ra được khái niệm về quyền khiếu nại hành chính và đặc điểm, ý nghĩa của quyền này. - “Một số kinh nghiệm về khiếu nại và giải quyết khiếu nại hành chính tại Nhật Bản” của tác giả Nguyễn Quốc Hiệp, 2013 [16]. Bài viết cho thấy ở Nhật Bản, công dân có quyền khiếu nại bất cứ hành vi và quyết định nào của nhà nước nếu như họ cho rằng những hành vi, quyết định đó ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của họ hoặc gây bất lợi cho họ.
Còn về hệ thống các cơ quan giải quyết khiếu nại hành chính của Nhật Bản không những được tổ chức đầy đủ, toàn diện và linh hoạt mà còn đảm bảo xem xét thấu đáo, thỏa đáng bất cứ khiếu nại nào của công dân, cũng như xử lý triệt để ngay từ cấp dưới. - “Giải quyết khiếu nại hành chính trong công cuộc cải cách hành chính ở Việt Nam”, Luận án Tiến sĩ Quản lý hành chính công của tác giả Hoàng Ngọc Dũng (Học viện Hành chính Quốc gia, Hà Nội, 2015)[11]. Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn khiếu nại, cũng như giải quyết khiếu nại trong quản lý hành hành chính nhà nước từ đó rút ra những nhận xét, đánh giá làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp bảo đảm giải quyết khiếu nại trong quản lý. Đáng chú ý là về giải quyết khiếu nại, Luận án chỉ ra rằng về bản chất giải quyết khiếu nại hành chính là thái độ phản ứng của nhà nước đối với khiếu nại của công dân nhằm giải quyết mối quan hệ giữa chủ thể quản lý và đối tượng quản lý trong hoạt động quản lý hành chính của cơ quan nhà nước khi phát sinh về vấn đề quản lý.
- “Khiếu nại hành chính, lịch sử phát triển và những vấn đề thực tiễn” (So sánh với Pháp, Trung Quốc và một số nước trên thế giới), cuốn sách của TS. Cuốn sách tập trung nghiên cứu, phân tích một cách toàn diện, thấu đáo các yếu tố của cơ chế giải quyết khiếu kiện hành chính trong bối cảnh lịch sử từng giai đoạn, sự thay đổi về nhận thức cũng như các quy định của pháp luật.