Chương 1 CẢI CÁCH HÀNH CHÍNH VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CƠ CHẾ "MỘT CỬA" 1. TỔNG QUAN VỀ CẢI CÁCH HÀNH CHÍNH TRÊN THẾ GIỚI Ngày nay, cải cách hành chính là vấn đề mang tính toàn cầu. Cả các nước đang phát triển và các nước phát triển đều xem cải cách hành chính như một động lực mạnh mẽ để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, phát triển dân chủ và các mặt khác của đời sống xã hội. Sau khi gia nhập WTO năm 2001, nền kinh tế của Trung Quốc đã phát triển rất mạnh mẽ, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) tăng bình quân 10,14% trong 5 năm (2001-2006).
GDP bình quân đầu người tăng gần gấp 2 lần (năm 2001 là 1042 USD, năm 2006 là 2004 USD), tổng kim ngạch xuất khẩu tăng bình quân 30%/năm. Năm 2006, xuất khẩu đạt 969 tỷ USD, nhập khẩu đạt 791 tỷ USD. Những thành tích nổi bật mà Trung Quốc đạt được nêu trên là rất ấn tượng và để đạt được những thành tựu đó, phải kể tới việc đẩy mạnh cải cách hành chính ở cả trung ương và địa phương. Chính phủ Trung Quốc đã tiến hành cải cách hành chính, tập trung vào lĩnh vực quản lý hành chính và xây dựng chính quyền.
Thứ nhất, cải cách thể chế chính quyền nhằm thực thi sự chuyển đổi hơn nữa chức năng của Chính phủ, hoàn thiện cơ cấu thể chế Chính phủ, điều chỉnh sự phân chia thể chế chính phủ, cải thiện mức độ quản lý và xây dựng hệ thống hành chính, đề cao các hành vi chuẩn mực, hoạt động phối hợp thông suốt, công bằng, minh bạch, trung thực và có hiệu quả. Thứ hai, nâng cao chức năng quản lý xã hội và dịch vụ công của Chính phủ và chính quyền địa phương các cấp, trước tiên tập trung vào chuyển đổi chức năng của Chính phủ. 6 Thứ ba, tiếp tục cải cách đối với hệ thống phê chuẩn và kiểm tra hành chính. Một số lượng lớn các vấn đề về phê chuẩn và kiểm tra hành chính đã được hủy bỏ hay quy định thành luật trong thời gian gần đây.
Thứ tư, cải cách ở các thị trấn và tiến hành các cuộc thử nghiệm về hội nhập ở đô thị và nông thôn đang được tiến hành. Chính phủ Trung Quốc bắt đầu tiến hành cải cách ở thị trấn từ đầu năm 2000. Ngoài việc tiếp tục giảm và sáp nhập các thị trấn, chính phủ Trung Quốc hiện nay đang cân nhắc cải cách thị trấn như một giải pháp cho vấn đề tồn tại và kéo dài ở Trung Quốc nhiều năm qua. Đó là cấu trúc hai mặt giữa đô thị và nông thôn.
Việc giải quyết này nhằm thực thi chiến lược kiến tạo vùng nông thôn xã hội chủ nghĩa tiên tiến của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc. Chính phủ Trung Quốc hiện nay đã có những nỗ lực vượt bậc trong cải cách hành chính và đã đạt được những kết quả rõ rệt. Tuy nhiên, những cải cách này là phức tạp và khó khăn. Nhiều khó khăn trong quản lý hành chính của chính quyền chưa được đánh giá đúng mức.
Đó là sự chuyển biến chậm chạp về chức năng của chính quyền địa phương, vấn đề vượt quá giới hạn phê chuẩn hành chính, sự yếu kém trong quản lý xã hội và dịch vụ công, sự không rõ ràng trong chức năng, hợp tác không hiệu quả giữa các cơ quan, tính lạc hậu của phương thức quản lý, tình trạng giải quyết không triệt để những vấn đề liên quan đến lợi ích của người dân, đặc biệt là chủ nghĩa hình thức, quan liêu, gian lận, lãng phí, thiếu ý thức của một bộ phận công chức trong quản lý hành chính và tình trạng tham nhũng trầm trọng ở một số cơ quan và một số địa phương. Đây là những vấn đề thu hút mối quan tâm của nhân dân và toàn xã hội và việc đẩy mạnh cải cách hành chính trên phạm vi sâu rộng hơn nữa là phát ngôn của Đảng Cộng sản, Nhà nước Trung Quốc và toàn xã hội. Từ năm 1989, cơ chế một cửa quốc gia được xây dựng và phát triển ở Thụy Điển. Bắt đầu với việc ngành Hải quan phát triển Hệ thống thông tin 7 Hải quan dành cho quy trình xuất khẩu hàng hóa và gửi thông tin thống kê điện tử cho Tổng cục thống kê.
Đến nay, cơ chế một cửa quốc gia Thụy Điển đã thu được những kết quả rất tốt đẹp. Hàng năm, 94% tờ khai hải quan được gửi bằng phương pháp điện tử qua XML hoặc EDIFACT. Hệ thống thông tin của Hải quan Thụy Điển hiện nay quản lý hơn 100.000 thông điệp điện tử/ngày. Hiện nay, cơ chế một cửa quốc gia Thụy Điển có sự tham gia của cơ quan Hải quan, Nông nghiệp, Thương mại, Ủy ban quốc gia về giám sát hàng hóa chiến lược và Cảnh sát.
Trong đó, Hải quan là cơ quan đầu mối quốc gia về cơ chế một cửa. Việc xây dựng cơ chế một cửa quốc gia Thụy Điển nhằm giải quyết tình trạng chồng chéo về thủ tục hành chính giữa các cơ quan quản lý nhà nước. Để thực hiện được cơ chế một cửa quốc gia, Thụy Điển đã tiến hành sửa đổi, bổ sung hệ thống pháp luật hiện hành. Nội dung sửa đổi, bổ sung đó cho phép sử dụng chứng từ điện tử, chữ ký số, dán tem,.
Thẩm quyền chia sẻ thông tin giữa cơ quan Hải quan và các cơ quan quản lý khác cũng được quy định trong nội dung sửa đổi, bổ sung của pháp luật. Thông qua việc áp dụng cơ chế một cửa quốc gia đã mang lại nhiều lợi ích. Trước hết là đối với doanh nghiệp, cơ chế một cửa quốc gia giúp giảm thời gian và kinh phí gửi thông tin đến các cơ quan quản lý nhà nước. Bên cạnh đó, thông qua cơ chế một cửa quốc gia, doanh nghiệp sẽ trở nên dễ dàng tiếp cận thông tin hơn.
Việc cải thiện trong quá trình gửi thông tin đem đến những lợi ích rất rõ ràng cho doanh nghiệp như giảm ách tắc, tăng độ chắc chắn và giảm rào cản thương mại. Đối với Chính phủ, cơ chế một cửa quốc gia giúp giảm thời gian xử lý công việc hành chính. Bên cạnh đó, nguồn lực sẽ được sử dụng hiệu quả hơn nhờ tập trung nguồn lực vào những vị trí phức tạp và không thể vi tính hóa được. Với cơ chế một cửa quốc gia, Cơ quan Hải quan và các cơ quan khác của Chính phủ có thể cải thiện hiệu quả hoạt động quản lý của mình, đồng thời cải thiện dịch vụ cung cấp cho doanh nghiệp.
CẢI CÁCH HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM 1. Nhu cầu cải cách nền hành chính nhà nƣớc Hòa chung công cuộc đổi mới trên thế giới, bối cảnh đất nước ta cũng đặt ra các yêu cầu phải thay đổi nền hành chính nước nhà. Thứ nhất, đó là nhu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến Việt Nam, Hiến pháp năm 1992 đã được sửa đổi, bổ sung năm 2001 ghi nhận quan điểm xây dựng nhà nước pháp quyền và được Đảng ta đặt ra như một nhiệm vụ chiến lược quan trọng trong thời kỳ đổi mới toàn diện đất nước.
Hiến pháp năm 1992 sửa đổi đã ghi nhận tại Điều 2: Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp [34]. Tại Đại hội lần thứ X, Đảng ta đã khẳng định chủ trương "đẩy nhanh công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trên các mặt: hệ thống thể chế, chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy; cán bộ, công chức; phương thức hoạt động", với những giá trị và đặc trưng cơ bản- đó là: Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, quản lý mọi mặt đời sống xã hội bằng pháp luật, đưa đất nước phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa; Thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa; Bảo vệ quyền con người, các quyền cơ bản của công dân; Tổ chức để nhân dân tham gia xây dựng đất nước; Thiết lập trật tự kỷ cương.
Nhận thức nói trên về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đã làm cơ sở thực hiện cho tiến trình cải cách hành chính, nhằm bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân, bảo vệ các quyền con người, quyền cơ bản 9 của công dân và để nhân dân có thể thực sự tham gia vào các quá trình đổi mới của đất nước. Xuất phát từ những nhu cầu nảy sinh trong thực tiễn tổ chức quản lý xã hội nói chung - đó là nhu cầu về sự cần thiết phải tạo cho được ý thức coi trọng pháp luật trong quản lý xã hội, quản lý nhà nước; nhu cầu về sự cần thiết phải xác định đúng mối quan hệ qua lại giữa nhà nước và công dân; nhu cầu về bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của công dân; nhu cầu về bảo đảm tính hợp hiến của các thể chế, chính sách, tổ chức và toàn bộ hệ thống pháp luật, tạo môi trường pháp lý đồng bộ ổn định cho các hoạt động trong xã hội; nhu cầu về tổ chức bộ máy quyền lực nhà nước thống nhất, tập trung theo cơ chế phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong thực hiện quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp, có thể nói rằng nhà nước pháp quyền là mô hình nhà nước lý tưởng để giải quyết tổng hòa được các nhu cầu nêu trên. Mục tiêu xây dựng nhà nước pháp quyền đã khiến cho những khuyết điểm, yếu kém trong bộ máy nhà nước bộc lộ rõ rệt, làm cho vấn đề cải cách hành chính càng trở nên bức thiết, đồng thời cũng là căn cứ để xác định rõ thêm nội dung và giải pháp trong tiến trình cải cách hành chính. Thứ hai, đó là nhu cầu phục vụ sự phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
