Luận Án Tiến Sĩ Về Hát Xoan Phú Thọ Trong Bối Cảnh Di Sản Hóa Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ hóa học phân tích văn hóa học đề tài hát xoan phú thọ trong bối cảnh di sản hóa ở việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới

• Tác giả: Đỗ Thị Nhung
• Người hướng dẫn: GS. Lê Hồng Lý
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Văn Hóa Học
• Đề tài: Hát Xoan Phú Thọ Trong Bối Cảnh Di Sản Hóa Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Những nghiên cứu về di sản hóa và tính chính trị của di sản
• 1.3. Những nghiên cứu về Hát Xoan và di sản hóa Hát Xoan
• 1.4. Khái quát chung về Hát Xoan
• 1.5. Hát Xoan: những vấn đề về thể loại và nguồn gốc
• 1.6. Tổ chức, lệ tục Hát Xoan
• 1.7. Diễn xướng Hát Xoan
• 1.8. Các khái niệm công cụ dùng trong luận án
• 1.9. Nghiên cứu Hát Xoan trong bối cảnh di sản hóa
• 1.10. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BỐI CẢNH DI SẢN HÓA Ở VIỆT NAM VÀ QUÁ TRÌNH GHI DANH DI SẢN HÁT XOAN PHÚ THỌ
• 2.1. Bối cảnh di sản hóa ở Việt Nam
• 2.2. Bối cảnh kinh tế, chính trị, văn hóa
• 2.3. Bối cảnh văn hóa, chính trị và những tác động đến thực hành Hát Xoan
• 2.4. Quá trình ghi danh di sản Hát Xoan
• 2.5. Quá trình lựa chọn Hát Xoan
• 2.6. Quá trình xây dựng hồ sơ di sản Hát Xoan
• 2.7. Di sản hóa Hát Xoan trong quá trình ghi danh di sản
• 2.8. Lập hồ sơ di sản và quá trình mở rộng quyền sở hữu
• 2.9. Chọn lọc các yếu tố để có một hồ sơ di sản "có tính truyền thống và có tính xác thực"
• 2.10. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: DIỆN MẠO HÁT XOAN PHÚ THỌ SAU GHI DANH DI SẢN
• 3.1. Hoạt động kiểm kê, sưu tầm, sáng tác, ký âm bài bản Xoan
• 3.2. Hoạt động kiểm kê tư liệu Hát Xoan
• 3.3. Hoạt động sưu tầm và ký âm Xoan
• 3.4. Đặt lời mới và sáng tác dựa trên ngữ liệu Xoan cổ
• 3.5. Hoạt động trình diễn và truyền dạy Hát Xoan hậu ghi danh di sản
• 3.6. Những không gian Xoan sau ghi danh
• 3.7. Thực hành và truyền dạy Hát Xoan sau ghi danh tại các làng Xoan cổ
• 3.8. Thực hành và truyền dạy Hát Xoan tại các CLB Hát Xoan và dân ca Phú Thọ
• 3.9. Thực hành và truyền dạy Hát Xoan tại công sở, trường học
• 3.10. Thực hành và trình diễn Hát Xoan trong quảng bá du lịch và văn hóa
• 3.11. Tiểu kết Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: DI SẢN HÓA HÁT XOAN: NHỮNG VẤN ĐỀ BÀN LUẬN
• 4.1. Hát Xoan và nguy cơ nhất thể hóa bài bản Xoan, xu hướng bảo tồn bảo tàng hóa và vai trò, nhu cầu của cộng đồng chủ
• 4.2. Hát Xoan: củng cố ý thức bảo vệ di sản hay một hình thức phổ quát hóa di sản
• 4.3. Giữ gìn, bảo vệ Hát Xoan và đời sống riêng của di sản
• 4.4. Di sản Hát Xoan và sự định giá di sản
• 4.5. Di sản hóa Hát Xoan và các hình thức khác nhau của di sản
• 4.6. Tiểu kết Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Khám Phá Hát Xoan Phú Thọ Di Sản Văn Hóa Đặc Sắc

Hát Xoan Phú Thọ là một trong những di sản văn hóa phi vật thể quý giá của Việt Nam. Được UNESCO công nhận là di sản văn hóa cần bảo vệ khẩn cấp, Hát Xoan không chỉ là một hình thức nghệ thuật mà còn là biểu tượng của văn hóa và tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Di sản này mang trong mình những giá trị văn hóa sâu sắc, phản ánh đời sống tâm linh và xã hội của người dân nơi đây. Hát Xoan không chỉ đơn thuần là âm nhạc, mà còn là một phần không thể thiếu trong các lễ hội, nghi lễ truyền thống của người dân Phú Thọ.

1.1. Hát Xoan Nguồn Gốc và Ý Nghĩa Văn Hóa

Hát Xoan có nguồn gốc từ những phong tục tập quán của cư dân Phú Thọ, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Đây là một hình thức nghệ thuật dân gian, thể hiện sự kết nối giữa con người với thần linh, đồng thời phản ánh những giá trị văn hóa đặc trưng của người Việt. Hát Xoan không chỉ là một loại hình nghệ thuật mà còn là một phần của bản sắc văn hóa dân tộc.

1.2. Di Sản Hát Xoan Trong Bối Cảnh Hiện Đại

Trong bối cảnh hiện đại, Hát Xoan đang đối mặt với nhiều thách thức từ sự phát triển của xã hội và nền kinh tế. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của Hát Xoan trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Các nghệ nhân và cộng đồng địa phương đang nỗ lực để gìn giữ và phát triển Hát Xoan, đồng thời tìm kiếm những phương thức mới để kết nối di sản này với thế hệ trẻ.

II. Những Thách Thức Trong Việc Bảo Tồn Hát Xoan Phú Thọ

Mặc dù Hát Xoan đã được công nhận là di sản văn hóa, nhưng việc bảo tồn và phát huy giá trị của nó vẫn gặp nhiều khó khăn. Các thách thức này bao gồm sự thiếu hụt nghệ nhân, sự biến đổi trong thói quen tiêu dùng văn hóa, và sự cạnh tranh từ các loại hình giải trí hiện đại. Những yếu tố này đang đe dọa sự tồn tại của Hát Xoan và cần có những giải pháp kịp thời để bảo vệ di sản này.

2.1. Nguy Cơ Từ Sự Nhất Thể Hóa Di Sản

Sự nhất thể hóa di sản là một trong những nguy cơ lớn nhất đối với Hát Xoan. Khi di sản này trở thành một sản phẩm du lịch, nó có thể bị biến đổi để phù hợp với nhu cầu của thị trường, dẫn đến việc mất đi bản sắc văn hóa gốc. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng nghệ thuật mà còn làm giảm giá trị văn hóa của Hát Xoan.

2.2. Thiếu Hụt Nghệ Nhân và Người Thực Hành

Sự thiếu hụt nghệ nhân và người thực hành Hát Xoan đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng. Nhiều nghệ nhân cao tuổi không còn khả năng truyền dạy cho thế hệ trẻ, trong khi đó, giới trẻ lại ít quan tâm đến việc học hỏi và gìn giữ di sản này. Điều này đòi hỏi cần có những chương trình đào tạo và khuyến khích để thu hút thế hệ trẻ tham gia vào việc bảo tồn Hát Xoan.

III. Phương Pháp Bảo Tồn Hát Xoan Hiệu Quả

Để bảo tồn Hát Xoan một cách hiệu quả, cần có những phương pháp và chiến lược cụ thể. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản là rất quan trọng. Các hoạt động như tổ chức lễ hội, chương trình truyền dạy tại trường học, và các buổi biểu diễn nghệ thuật có thể giúp nâng cao nhận thức về Hát Xoan trong cộng đồng.

3.1. Tổ Chức Các Lễ Hội Hát Xoan

Các lễ hội Hát Xoan không chỉ là dịp để người dân thể hiện tình yêu với di sản mà còn là cơ hội để quảng bá văn hóa địa phương. Những lễ hội này thu hút đông đảo du khách và tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng, đồng thời giúp gìn giữ và phát huy giá trị của Hát Xoan.

3.2. Đưa Hát Xoan Vào Chương Trình Giáo Dục

Việc đưa Hát Xoan vào chương trình giáo dục tại các trường học là một giải pháp quan trọng để bảo tồn di sản. Qua đó, học sinh sẽ được tiếp cận và hiểu biết về giá trị văn hóa của Hát Xoan, từ đó hình thành ý thức bảo vệ và phát huy di sản văn hóa của dân tộc.

IV. Ứng Dụng Hát Xoan Trong Du Lịch Văn Hóa

Hát Xoan không chỉ là một di sản văn hóa mà còn là một sản phẩm du lịch hấp dẫn. Việc kết hợp Hát Xoan vào các tour du lịch có thể tạo ra những trải nghiệm độc đáo cho du khách, đồng thời góp phần nâng cao giá trị kinh tế cho cộng đồng địa phương. Điều này cũng giúp bảo tồn và phát huy giá trị của Hát Xoan trong bối cảnh hiện đại.

4.1. Phát Triển Du Lịch Dựa Trên Hát Xoan

Phát triển du lịch dựa trên Hát Xoan có thể tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân địa phương. Các tour du lịch trải nghiệm Hát Xoan sẽ giúp du khách hiểu rõ hơn về văn hóa và lịch sử của vùng đất Phú Thọ, đồng thời tạo ra nguồn thu nhập bền vững cho cộng đồng.

4.2. Tổ Chức Các Chương Trình Biểu Diễn Hát Xoan

Tổ chức các chương trình biểu diễn Hát Xoan cho du khách không chỉ giúp quảng bá di sản mà còn tạo cơ hội cho các nghệ nhân thể hiện tài năng. Những chương trình này có thể được tổ chức tại các điểm du lịch nổi tiếng, thu hút sự quan tâm của đông đảo du khách.

V. Kết Luận Tương Lai Của Hát Xoan Phú Thọ

Tương lai của Hát Xoan Phú Thọ phụ thuộc vào sự nỗ lực của cộng đồng và các cơ quan chức năng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể để khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong việc gìn giữ Hát Xoan. Chỉ khi có sự đồng lòng và quyết tâm, Hát Xoan mới có thể tiếp tục sống mãi trong lòng người dân và du khách.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Sự Tham Gia Cộng Đồng

Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố quyết định trong việc bảo tồn Hát Xoan. Khi người dân nhận thức được giá trị của di sản, họ sẽ có trách nhiệm hơn trong việc gìn giữ và phát huy Hát Xoan. Các hoạt động cộng đồng như lễ hội, buổi biểu diễn sẽ tạo ra sự gắn kết và nâng cao ý thức bảo vệ di sản.

5.2. Định Hướng Phát Triển Bền Vững

Định hướng phát triển bền vững cho Hát Xoan cần được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Các chính sách hỗ trợ từ nhà nước và sự tham gia của các tổ chức xã hội sẽ giúp Hát Xoan không chỉ tồn tại mà còn phát triển mạnh mẽ trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về sự biến đổi của di sản văn hóa phi vật thể (DSVHPVT) trong dòng chảy hiện đại hóa đặt ra những yêu cầu cấp thiết đối với chuyên ngành Văn hóa học. Luận án tiến sĩ "Hát Xoan Phú Thọ trong bối cảnh di sản hóa ở Việt Nam" của nghiên cứu sinh Đỗ Thị Nhung (ngành Văn hóa học, mã số: 9.40, Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Lê Hồng Lý, bảo vệ năm 2022) đại diện cho một công trình tiên phong tiếp cận Hát Xoan dưới lăng kính Nghiên cứu Di sản Phê phán (Critical Heritage Studies).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) then chốt mà luận án giải quyết xuất phát từ việc các nghiên cứu trước đây (như Nguyễn Khắc Xương 1978, 2008; Tú Ngọc 1997; Cao Khắc Thùy 2011) chủ yếu tiếp cận Hát Xoan theo hướng tĩnh học dân tộc nhạc học, tập trung thuần túy vào việc miêu tả cấu trúc làn điệu, âm luật 31 bài bản cổ, hoặc đề xuất bảo tồn cơ học. Trong khi đó, các tác động đa chiều của tiến trình chính trị hóa và thể chế hóa di sản sau khi được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) ghi danh vẫn chưa được mổ xẻ một cách thấu đáo từ quan điểm cấu tạo luận xã hội (social constructivism).

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và các luận điểm tương ứng:

1. RQ1: Quá trình di sản hóa (heritagization) và chính trị hóa di sản đã định hình lại thực hành Hát Xoan tại Phú Thọ như thế nào từ cấp độ địa phương đến quốc gia?
2. RQ2: Những cơ chế hành chính và kỹ thuật quy chuẩn hóa hồ sơ di sản đã tác động ra sao đến quyền sở hữu văn hóa và tính nguyên bản của 4 họ Xoan gốc?
3. RQ3: Sự tái cấu trúc không gian và chức năng trình diễn sau năm 2011 và 2017 đã dẫn đến những biến đổi hình thái nào trong cấu trúc bài bản và thực hành của nghệ nhân?
4. RQ4: Làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn giữa xu hướng "bảo tàng hóa", "nhất thể hóa" của cơ quan quản lý và nhu cầu sinh tồn của một "di sản văn hóa sống" (living heritage)?

Khung lý thuyết của luận án vận dụng tích hợp Lý thuyết Di sản hóa (Heritagization Theory) khởi xướng bởi Robert Hewison (1987) và Regina Bendix (2009), Lý thuyết Tính chính trị của di sản của Oscar Salemink (2012, 2014), cùng Khung lý thuyết Trình diễn văn hóa dân gian (Performance Theory) của Richard Bauman (1975). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu khảo sát điền dã dân tộc học xuyên suốt 5 năm (2016–2021) tại 4 làng Xoan cổ (An Thái, Phù Đức, Kim Đái, Thét thuộc thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ), mở rộng tới hệ thống 30 cửa đình/đền liên kết tại Phú Thọ và Vĩnh Phúc, các câu lạc bộ dân ca, cơ quan công sở và trường học trên toàn tỉnh. Nghiên cứu đánh dấu đóng góp định lượng và định tính đột phá khi phân tích tiến trình vận động lịch sử của di sản qua 2 mốc pháp lý quốc tế: ngày 24/11/2011 (UNESCO ghi danh vào Danh sách DSVHPVT cần bảo vệ khẩn cấp) và ngày 08/12/2017 (chuyển sang Danh sách DSVHPVT đại diện của nhân loại).

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy nghiên cứu về di sản văn hóa phi vật thể tại Việt Nam và quốc tế chia thành hai khuynh hướng học thuật đối lập rõ rệt:

Khuynh hướng bảo tồn thực chứng truyền thống (Traditional Preservationist Stream), đại diện bởi Đặng Văn Bài (2007), Trần Văn Khê (2002), Tô Ngọc Thanh (2007) và Tú Ngọc (1997), nhìn nhận di sản như một tập hợp các giá trị văn hóa quá khứ cần được "đóng băng", phục dựng nguyên trạng và bảo lưu tính chân xác (authenticity) thông qua các nỗ lực tư liệu hóa, kiểm kê và ký âm bài bản. Nhóm tác giả này xem việc nhà nước tài trợ và can thiệp hành chính là cứu cánh duy nhất để ngăn chặn sự mai một của các hình thái nghệ thuật cổ truyền.

Ngược lại, Khuynh hướng Di sản học Phê phán (Critical Heritage Stream), phát triển mạnh mẽ qua các công trình của Regina Bendix (2009), Rodney Harrison (2013), Oscar Salemink (2012, 2014, 2015), Lê Hồng Lý và cộng sự (2014, 2018), cùng Nguyễn Thị Phương Châm (2017), luận giải di sản không phải là một "vật thể tĩnh" mà là một "quá trình tiếp tục sáng tạo văn hóa trong hiện tại" (cultural process / verb rather than noun - David Harvey 2008). Các nhà nghiên cứu phê phán chỉ ra rằng quá trình gán nhãn di sản thực chất là một "chế độ quyền lực mới" (Coombe & Turcotte 2012), tạo ra nguy cơ chiếm đoạt văn hóa (cultural appropriation), tước đoạt quyền sở hữu của cộng đồng bản địa và thúc đẩy tình trạng hành chính hóa, sân khấu hóa gượng ép.

Luận án định vị chính xác vào khoảng trống trung tâm giữa hai dòng lý thuyết này. Công trình vượt thoát khỏi cách nhìn nhị nguyên đơn thuần để khảo sát thực chứng cách thức Hát Xoan biến đổi dưới tác động kép của quản lý nhà nước và chiến lược thích ứng của nghệ nhân địa phương.

Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế, phát hiện của luận án có sự tương đồng sâu sắc với trường hợp Di sản Nhã nhạc Cổ Cầm (Guqin) và Côn Khúc (Kunqu) tại Trung Quốc (Christina Maags & Marina Svensson 2018), nơi quyền năng của nhà nước đã tái định hình bài bản nghệ thuật cổ truyền thành một diễn ngôn bản sắc chính thống (Authorized Heritage Discourse - Laurajane Smith 2006). Đồng thời, hiện tượng này tương chiếu mạnh mẽ với nghiên cứu của Michel Picard (1996) về nghệ thuật múa kịch Barong tại Bali (Indonesia), khi di sản bị phân đôi thành hai không gian tách biệt: không gian thiêng (sacred performance) và không gian thế tục hóa phục vụ du lịch thương mại (touristic secularization).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng Lý thuyết Tính chính trị của di sản (Politics of Intangible Cultural Heritage) của Oscar Salemink và Lý thuyết Di sản hóa của Robert Hewison, Regina Bendix thông qua 3 mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions) mang tính đột phá:

• Mệnh đề 1 (P1 - Sự dịch chuyển quyền sở hữu di sản): Quá trình lập hồ sơ di sản đệ trình UNESCO đã biến một thực hành nghi lễ mang tính nội bộ, gắn chặt với lệ tục kết nước nghĩa của 4 họ Xoan (An Thái, Thét, Phù Đức, Kim Đái) thành một "tài sản quốc gia" chịu sự giám sát của hệ thống hành chính công quyền. Trích dẫn nguyên văn khẳng định của Oscar Salemink (2014: 491) được chứng minh sinh động trong luận án: "việc công nhận DSVHPVT có thể là một may mắn không trọn vẹn với những cộng đồng là người mang - nhưng có lẽ không còn là người sở hữu, khi thực hành văn hóa trở thành di sản".
• Mệnh đề 2 (P2 - Tính phân nhánh hình thái di sản): Cơ chế di sản hóa không triệt tiêu hoàn toàn thực hành truyền thống mà thúc đẩy sự hình thành hai tiểu loại song song: Xoan tín ngưỡng (duy trì cấu trúc linh thiêng, gắn với đình miếu) và Xoan văn nghệ (chuẩn hóa bài bản, phục vụ biểu diễn, du lịch, giáo dục).
• Mệnh đề 3 (P3 - Sự phản kháng vi mô của chủ thể văn hóa): Cộng đồng nghệ nhân không tiếp nhận thụ động các quy chuẩn hành chính mà liên tục thực hiện các chiến lược "tái chiếm lĩnh không gian" (spatial reclamation) và "sáng tạo ngầm" nhằm khẳng định căn tính.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích liên ngành (Interdisciplinary Framework) kết hợp giữa Dân tộc học (Ethnography), Văn hóa học (Cultural Studies) và Dân tộc nhạc học (Ethnomusicology).

Trụ cột phân tích	Lý thuyết nền tảng & Tác giả	Chiều kích thao tác hóa	Mục tiêu nhận diện
Cơ cấu Quyền lực & Thể chế	Heritagization Theory (Hewison 1987; Bendix 2009; Salemink 2012)	Sự can thiệp của Sở VHTTDL, quy chế nghệ nhân, áp đặt đồng phục, tài trợ dự án	Làm rõ cơ chế hành chính hóa và chuyển giao quyền lực sở hữu di sản
Thực hành Diễn xướng & Ký âm	Performance Theory (Richard Bauman 1975); Dân tộc nhạc học (Tú Ngọc 1997)	3 chặng hát (Hát thờ, Quả cách, Hát hội), 31 bài bản, cấu trúc thang âm không bán âm	Đánh giá mức độ đồng nhất hóa và xói mòn dị bản diễn xướng địa phương
Căn tính & Sinh thái Di sản	Living Heritage Framework (Poulios 2014; UNESCO 2003)	Đời sống tâm linh, tục giữ cửa đình, lệ kết nước nghĩa, sáng tác lời mới	Xác lập điều kiện biên để di sản tự vận hành như một thực thể văn hóa sống

Khung phân tích thiết lập điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ: tập trung vào các dạng thức thực hành tại vùng lõi văn hóa trung du Phú Thọ trong giai đoạn chuyển tiếp thể chế từ năm 2011 đến năm 2021.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được định vị vững chắc trên hệ hình Nhận thức luận Giải thích (Interpretivism) kết hợp với Thuyết Kiến tạo Xã hội (Social Constructivism) và Hiện thực phê phán (Critical Realism). Nghiên cứu sinh không xem các quy chuẩn di sản là những chân lý cố định mà là sản phẩm được kiến tạo thông qua tương tác xã hội và đàm phán quyền lực giữa các bên liên quan (stakeholders).

Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính chuyên sâu (Advanced Qualitative Research Design) kết hợp điền dã dân tộc học dài hạn với các công cụ phân tích nhạc học văn bản. Mẫu nghiên cứu được lựa chọn có chủ đích (Purposive Sampling) với các tiêu chí nghiêm ngặt về tính đại diện văn hóa và vị trí trong mạng lưới quản lý.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược lấy mẫu và Đối tượng khảo sát:
  • Nghệ nhân nòng cốt: Toàn bộ nghệ nhân nắm giữ di sản tại 4 họ Xoan cổ lõi (An Thái, Phù Đức, Kim Đái, Thét), bao gồm các Trùm phường (như nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch - nữ Trùm phường duy nhất kế thế truyền thống họ Xoan An Thái).
  • Khối quản lý và hoạch định: Cán bộ lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTT&DL) tỉnh Phú Thọ, chuyên viên Phòng Di sản văn hóa, cán bộ Trung tâm Xúc tiến Du lịch tỉnh.
  • Khối truyền dạy và giáo dục: Lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) Phú Thọ, ban giám hiệu và giáo viên âm nhạc tại các trường Tiểu học, THCS, THPT trên địa bàn TP. Việt Trì và huyện Tam Nông; hội viên Câu lạc bộ Hát Xoan và Dân ca Phú Thọ.
  • Khối tiếp nhận văn hóa: Học sinh, người dân địa phương tại các làng Xoan, du khách tham gia tour du lịch di sản đền Hùng.
• Quy trình thu thập dữ liệu: Tiến hành quan sát tham dự (participant observation) trực tiếp tại các lễ hội mùa xuân, hội đền Hùng, các canh hát tại miếu Lãi Lèn, đình Thét, đình Kim Đái, đình An Thái và các lớp tập huấn hát Xoan hành chính. Ghi âm, quay phim và lập biên bản gỡ băng nguyên văn (verbatim transcription) ngay sau mỗi buổi điền dã.
• Kỹ thuật kiểm định độ tin cậy: Đạt chuẩn độ tin cậy định tính thông qua Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation: kết hợp tài liệu văn bản lưu trữ, quan sát thực địa và phỏng vấn sâu), Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation: kết hợp dân tộc học và phân tích ký âm dân tộc nhạc học), cùng kỹ thuật Kiểm tra chéo thông tin với người cung cấp dữ liệu (Member Checking) nhằm đảm bảo tính xác thực cao nhất.

Data và phân tích

Dữ liệu định tính được mã hóa chủ đề (Thematic Analysis) theo tiến trình di sản hóa. Phân tích đối sánh âm nhạc sử dụng các bản ghi âm lịch sử qua các mốc điền dã năm 1954, 1971–1973 (tài liệu của Nguyễn Khắc Xương về 13 quả cách phường Phù Đức và An Thái), 1978, 1998–2006, và giai đoạn 2016–2021. Toàn bộ thông tin định danh của nghệ nhân được mã hóa ẩn danh nghiêm ngặt nhằm tuân thủ đạo đức nghiên cứu học thuật.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, Sự hình thành hội chứng "Hát trộm ông Sở" và sự xung đột trong kiểm soát bài bản. Nghiên cứu ghi nhận một nghịch lý sâu sắc: các nghệ nhân dân gian – những người mang di sản – bị tước đoạt quyền tự do sáng tạo nghệ thuật ngay trên chính mảnh đất của mình. Dữ liệu điền dã cung cấp minh chứng đắt giá từ lời bộc bạch của nghệ nhân:

"Tôi rất ngạc nhiên khi thấy sau lúc tập luyện, các nghệ nhân ngồi bên nhau và hát những bài do họ tự đặt lời, hân hoan tán thưởng những lời hát mới... nghệ nhân Thái ngẫu hứng hát thêm vài lời mới trên điệu Xoan cổ, không quên nói thêm rằng, bà và mọi người ở đây đang 'hát trộm ông Sở', vì ông ấy biết thì sẽ không cho hát như thế... Có lúc trời rét cũng phải bỏ giầy múa ra đi chân đất để theo đúng yêu cầu biểu diễn, vì Hát Xoan là của người nông dân, nên nó phải mộc mạc thế mới là Xoan."

Thứ hai, Nguy cơ nhất thể hóa, bảo tàng hóa và đóng băng 31 bài bản Xoan cổ. Để phục vụ công tác lập hồ sơ đệ trình UNESCO và triển khai đại trà sau năm 2011, các cơ quan chuyên môn đã chọn lọc và đóng khung duy nhất 31 bài bản (thuộc 3 chặng: Hát thờ, 14 quả cách, và Hát hội) làm thước đo quy chuẩn. Hành động này vô tình loại bỏ tính biến dị tự nhiên của các dị bản địa phương, biến một hình thái diễn xướng nghi lễ sống động thành một thực thể tĩnh bị bảo tàng hóa.

Thứ ba, Sự phân hóa thành hai tiểu loại văn hóa: "Xoan tín ngưỡng" và "Xoan văn nghệ". Luận án chứng minh sự phân tách không gian và công năng của Hát Xoan sau năm 2017:

• Xoan tín ngưỡng: Tồn tại khép kín trong không gian thiêng (30 cửa đình, miếu cổ), giữ vững trật tự tôn giáo, nghi thức tế lễ thần hoàng, tục kết nước nghĩa và giao tiếp thần linh.
• Xoan văn nghệ: Phát triển bùng nổ tại trường học, công sở, sân khấu hội chợ du lịch; chịu sự chi phối hoàn toàn của kịch bản hành chính, trang phục thiết kế đồng loạt và mục tiêu quảng bá kinh tế.

Thứ tư, Tác động lệch tầng từ chính sách "Xoan hóa" toàn tỉnh. Việc chính quyền địa phương tập trung toàn bộ nguồn lực tài chính và truyền thông vào Hát Xoan nhằm đưa di sản ra khỏi tình trạng bảo vệ khẩn cấp đã dẫn đến sự suy giảm không gian tồn tại của các loại hình dân ca bản địa khác (như hát Ghẹo, hát Trống quân Hữu Bổ, hát Ví). Đồng thời, việc ép buộc phổ cập Xoan tại các địa phương không có gốc tích Xoan tạo ra tâm lý phản cảm và phản ứng hành chính hóa gượng ép trong cộng đồng.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa Lý thuyết (Theoretical Advances): Khẳng định di sản là một cấu trúc động liên tục được tái đàm phán; bổ sung luận cứ thực nghiệm từ bối cảnh Đông Nam Á cho trường phái Nghiên cứu Di sản Phê phán toàn cầu.
• Ý nghĩa Phương pháp luận (Methodological Innovations): Cung cấp mô hình mẫu trong việc kết hợp điền dã dân tộc học giải thích với phân tích âm luật dân tộc nhạc học để giải mã các hiện tượng biến đổi văn hóa đương đại.
• Ý nghĩa Thực tiễn & Chính sách (Policy & Practical Applications):
  • Khuyến nghị Sở VHTT&DL Phú Thọ và Bộ VHTTDL chuyển dịch mô hình quản lý từ "Áp đặt - Giám sát" (Top-down Control) sang mô hình "Đồng quản lý dựa vào cộng đồng" (Community-based Heritage Co-management).
  • Tôn trọng quyền năng của nghệ nhân trong việc ứng tác, đặt lời mới và lựa chọn trang phục biểu diễn phù hợp với điều kiện sinh hoạt.
  • Chấm dứt tình trạng hành chính hóa các lớp truyền dạy; trả Hát Xoan về không gian diễn xướng tự nhiên tại các hội đình làng.

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về phạm vi địa lý: Mặc dù luận án đã bao quát 4 làng Xoan lõi và một số điểm vệ tinh, nhưng mạng lưới 30 cửa đình/đền liên kết trải dài qua hai tỉnh Phú Thọ và Vĩnh Phúc chưa được khảo sát đồng đều với cùng mật độ điền dã do giới hạn thời gian và nguồn lực.
2. Động thái tiếp nhận của thế hệ trẻ: Luận án chủ yếu tập trung vào đối tượng nghệ nhân cao tuổi và cán bộ quản lý; các phản ứng tiếp nhận thẩm mỹ của thế hệ học sinh trong các chương trình ngoại khóa mới chỉ được đánh giá ở mức độ sơ bộ.
3. Chuyển dịch kinh tế du lịch hậu đại dịch: Dữ liệu khảo sát kết thúc vào năm 2021 trong bối cảnh đại dịch COVID-19, do đó chưa đo lường hết sự phục hồi của các chuỗi giá trị kinh tế du lịch di sản giai đoạn mở cửa toàn diện sau năm 2022.
4. Hướng nghiên cứu tương lai:
   • Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Comparative Transnational Studies) giữa Hát Xoan Phú Thọ và các hình thái dân ca nghi lễ Đông Á (như Nongak của Hàn Quốc hoặc Gagaku của Nhật Bản).
   • Đánh giá tác động của công nghệ số và truyền thông xã hội (Digital Heritagization / TikTok / YouTube) đối với sự lan tỏa và biến đổi của bài bản Xoan trong giới trẻ.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của Đỗ Thị Nhung tạo nên một xung lực học thuật mạnh mẽ trong ngành Văn hóa học và Quản lý văn hóa tại Việt Nam. Công trình ước tính sẽ trở thành tài liệu tham khảo then chốt với chỉ số trích dẫn cao trong các nghiên cứu về nhân học di sản và chính sách văn hóa.

Về mặt chính sách, các phát hiện thực chứng từ luận án cung cấp cơ sở phản biện khoa học đanh thép giúp các nhà quản lý tại Cục Di sản Văn hóa (Bộ VHTTDL) và UNESCO Việt Nam điều chỉnh các tiêu chí đánh giá việc bảo vệ di sản sau ghi danh, ngăn ngừa căn bệnh "thành tích hóa" và "hoành tráng hóa di sản". Đối với ngành công nghiệp văn hóa và du lịch, luận án vạch ra ranh giới rõ ràng để khai thác kinh tế di sản bền vững mà không xâm phạm vào không gian thiêng và quyền tự quyết của cộng đồng chủ thể.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên ngành Văn hóa học, Nhân học, Dân tộc học: Thụ hưởng khung phân tích lý thuyết sắc bén về Critical Heritage Studies và bộ tư liệu điền dã dân tộc học chuẩn mực.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách & Quản lý Di sản (Bộ VHTTDL, Sở VHTT&DL): Nhận diện trực diện các điểm nghẽn hành chính và bất cập trong công tác xét tặng danh hiệu nghệ nhân, từ đó thiết kế chính sách hỗ trợ thực chất.
• Các tổ chức phi chính phủ & Chuyên gia Bảo tồn (UNESCO, VICAS): Tiếp cận bộ dữ liệu thực địa đa chiều làm căn cứ đánh giá định kỳ hiện trạng bảo vệ di sản đại diện nhân loại.
• Cộng đồng Nghệ nhân và Chủ thể Di sản 4 Họ Xoan: Được cất lên tiếng nói đại diện, giải phóng không gian sáng tạo và khẳng định lại quyền làm chủ đối với di sản văn hóa tổ tiên.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đâu là đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án? Luận án mở rộng Lý thuyết Tính chính trị của di sản (Oscar Salemink 2012) thông qua việc luận chứng thành công mô hình "Phân nhánh hình thái di sản" (Heritage Morphological Bifurcation): quá trình di sản hóa tại Việt Nam không đơn thuần là sự đồng hóa mà kích hoạt sự phân đôi tất yếu giữa Xoan tín ngưỡng (không gian thiêng) và Xoan văn nghệ (không gian thế tục), đồng thời làm phát lộ các vi cơ chế phản kháng văn hóa của nghệ nhân ("hát trộm ông Sở").

2. Đột phá phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây là gì? So với cách tiếp cận miêu tả cấu trúc âm nhạc thuần túy của Tú Ngọc (1997) hay tổng thuật lịch sử của Nguyễn Khắc Xương (2008), luận án sử dụng phương pháp Dân tộc học Di sản Phê phán (Critical Heritage Ethnography) kết hợp tam giác hóa dữ liệu qua 5 năm điền dã, đặt văn bản bài bản âm nhạc vào ma trận tương tác quyền lực thể chế.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất thu được từ dữ liệu thực địa là gì? Đó là sự tồn tại của nghịch lý quy chuẩn hóa: trong khi các cơ quan quản lý nỗ lực áp đặt hình ảnh Hát Xoan "mộc mạc, nông dân, chân đất, đúng 31 bài bản cổ" để chứng minh tính xác thực với UNESCO, thì chính các nghệ nhân lại khao khát được đổi mới trang phục, sáng tác lời mới phản ánh đời sống đương đại (như bầu cử, phòng chống dịch bệnh), tạo ra sự trớ trêu giữa "bảo tồn áp đặt" và "nhu cầu sinh hoạt sống".

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng và kiểm chứng nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Luận án xây dựng quy trình mã hóa dữ liệu điền dã và khung phỏng vấn sâu bán cấu trúc chuẩn hóa, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng hoàn toàn vào việc khảo sát các DSVHPVT khác tại Việt Nam như Ca trù, Quan họ Bắc Ninh, Đờn ca tài tử hay Bài Chòi.

5. Luận án gợi mở chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới như thế nào? Định hướng tập trung vào 3 trụ cột: (1) Số hóa và xây dựng kho lưu trữ mở dựa vào cộng đồng (Community-led Digital Archives); (2) Kinh tế chính trị học của du lịch di sản hậu UNESCO; và (3) Quyền văn hóa và khuôn khổ pháp lý cho việc bảo hộ tri thức dân gian bản địa trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Kết luận

1. Luận án xác lập một cách thuyết phục rằng Hát Xoan Phú Thọ là một thực hành văn hóa liên tục được kiến tạo và tái kiến tạo qua lịch sử, gắn chặt với hệ sinh thái kinh tế, chính trị, tâm linh của cư dân vùng đất Tổ.
2. Công trình vạch trần mặt trái của cơ chế di sản hóa: tình trạng nhất thể hóa bài bản, hành chính hóa nghệ nhân, và nguy cơ ngoài lề hóa cộng đồng chủ thể dưới áp lực bảo vệ khẩn cấp và quảng bá hình ảnh địa phương.
3. Luận chứng thành công sự phân hóa diện mạo Hát Xoan hậu ghi danh thành hai phân hệ độc lập: Xoan tín ngưỡng phục vụ nhu cầu tâm linh tại 30 cửa đình/đền và Xoan văn nghệ phục vụ trình diễn sân khấu hóa.
4. Tái khẳng định chân lý khoa học của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Khắc Xương (2008: 51): "Các làng Xoan nối nhau thành một dải, vắt từ sông Lô sang sông Thao, vòng mé trước núi Hùng nơi có đền Hùng mộ tổ như một chuỗi hạt châu" – chuỗi hạt châu ấy chỉ có thể tỏa sáng rực rỡ khi được đặt trong không gian văn hóa sống của chính cộng đồng làng xã.
5. Luận án mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành quan trọng về Nhân học thể chế, Xã hội học di sản và Kinh tế học văn hóa tại Việt Nam và khu vực.
6. Đặt nền móng học thuật vững chắc cho việc chuyển đổi mô hình quản lý di sản tại Việt Nam: từ tư duy bảo tàng hóa đóng băng sang tiếp cận "Di sản văn hóa sống", trao quyền thực chất cho người mang di sản trong thế kỷ 21.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 - Tổng quan tình hình nghiên cứu, Cơ sở lý luận và Đối tượng nghiên cứu Chương 2 - Bối cảnh di sản hóa ở Việt Nam và quá trình ghi danh di sản Hát Xoan Phú Thọ Chương 3 - Diện mạo của Hát Xoan Phú Thọ sau ghi danh di sản Chương 4 – Di sản hoá Hát Xoan: những vấn đề bàn luận 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về di sản hóa và tính chính trị của di sản Tính đến năm 2021, Việt Nam có 14 DSVHPVT được UNESCO ghi danh, gồm: Nhã nhạc cung đình Triều Nguyễn, Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, Dân ca Quan họ Bắc Ninh, Ca trù, Hội Gióng ở đền Phù Đổng và Đền Sóc, Hát Xoan Phú Thọ, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ, Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ, Dân ca Ví, Giặm ở Nghệ Tĩnh, Nghi lễ và trò chơi Kéo co, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, Nghệ thuật Bài Chòi ở Trung Bộ, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái, Nghệ thuật Xòe Thái. Ngoài các DSVHPVT kể trên, trên đất nước Việt Nam còn hiện hữu nhiều loại hình di sản phi vật thể như âm nhạc, múa, tín ngưỡng, lễ hội,.

của người Kinh và các dân tộc thiểu số khác. Những di sản này có lịch sử tồn tại gắn liền với đời sống văn hóa, xã hội của các cộng đồng, tộc người ở Việt Nam, cả trong quá khứ và trong hiện tại. Nghiên cứu về di sản văn hóa, trong đó có DSVHPVT, thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học và quản lý trong các lĩnh vực như văn hóa học, dân tộc học, nhân học, quản lý văn hóa, bảo tàng,. Tùy vào mục đích nghiên cứu, những chuyên gia có cách tiếp cận DSVHPVT khác nhau.

Một cách khái quát, có thể thấy các nghiên cứu về di sản thường tập trung vào một số vấn đề như: quan điểm về di sản và vai trò của di sản; công tác sưu tầm, kiểm kê, tư liệu hóa DSVHPVT; quá trình bảo vệ, khai thác và phát huy giá trị DSVHPVT trong xã hội. Các tác giả đã khẳng định về tầm quan trọng của di sản trong đời sống văn hóa cộng đồng, trong việc xác định bản sắc quốc gia, dân tộc (Hoàng Vinh 2006, Đặng Văn Bài 2007, Cao Tự Thanh 2013). Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, 1 để DSVHPVT tồn tại và phát huy được những giá trị vốn có trong xã hội hiện nay, ngoài nhiệm vụ điền dã để sưu tầm, kiểm kê và tư liệu hóa, cần phải tôn trọng và khuyến khích cộng đồng chủ thể di sản để họ lưu giữ, trao truyền các loại hình DSVHPVT cho các thế hệ kế cận (Trần Văn Khê 2002, Đặng Văn Bài 2007, Tô Ngọc Thanh 2007, Nguyễn Xuân Kính 2009, Ngô Đức Thịnh 2010, Bùi Hoài Sơn 2010, Lê Thị Minh Lý 2013, Lê Hồng Lý và các cộng sự 2014). Ngoài ra, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, cần có sự kết hợp nhuần nhuyễn vai trò của các cơ quan, tổ chức, nhà nước với cộng đồng trong việc bảo vệ và phát huy các giá trị của DSVHPVT của Việt Nam hiện nay.

Trong nghiên cứu về di sản, nổi bật là quan điểm lý thuyết về di sản hóa. Theo Salemink (2014), di sản hóa (heritagization) là khái niệm được Robert Hewison đưa ra năm 1987 trong “Công nghiệp di sản: Vương quốc Anh trong sự đi xuống” (The Heritage Industry: Britain in a Climate of Decline) và có một quá trình biến chuyển hàm nghĩa từ đó tới khoảng những năm 2009, 2010. Từ một khái niệm vốn chỉ dùng để nói về những biến đổi trong các địa điểm di sản, di sản hóa được Regina Bendix trong Di sản giữa kinh tế và chính trị: Đánh giá từ quan điểm nhân học văn hóa (Heritage between economy and politics: An assessment from the perspective of cultural anthropology) (2009) sử dụng với những hàm nghĩa mới. Theo đó, quá trình bảo tồn một cách có ý thức các di sản cho hiện tại và cho các thế hệ tương lai là quá trình "nhất thiết phải mang tính chọn lọc, do không phải mọi ký ức văn hóa đều được coi là di sản" (dẫn theo Salemink 2014: 489).

Bendix đã chỉ ra một số sự biến đổi do sự phong thánh một số địa điểm và thực hành nhất định là di sản đem lại: sự viện dẫn truyền thống và tính chân thực; sự hiện hình bản chất và nuôi dưỡng vốn biểu tượng; sự tranh cãi về những giá trị di sản; công việc mang tính biểu tượng về marketing. Đến Rosmary Coombe và Joseph Turcotte (2012) trong “Di sản văn hóa của người bản địa trong sự phát triển và thương mại: Quan điểm từ động năng Luật và chính sách di sản văn hóa” [Indigenous Cultural Heritage in Development and Trade: Perspectives from the Dynamics of Cultural 1 Heritage Law and Policy], vấn đề di sản hóa được nhận định: "Có thể cho rằng, sự nhấn mạnh mới lên việc kiểm kê DSVHPVT, cụ thể hóa chúng, gắn cho chúng những người bảo vệ phù hợp, và đầu tư xây dựng năng lực để phát triển các chuyên gia địa phương, tạo nên một chế độ quyền lực mới và chế độ này vừa hứa hẹn vừa gây nguy hiểm đến các cộng đồng địa phương và người bản xứ được coi là có một nền văn hóa riêng biệt mà những chế độ mới này tìm kiếm để đánh giá" (Coombe and Turcotte 2021: 31-32, dẫn theo Salemink 2014: 491). Nói theo cách của Salemink, do vướng vào những hệ thống đánh giá khác nhau (bởi người thực hành, bởi các chuyên gia văn hóa, bởi cán bộ nhà nước, bởi thị trường), ở những cấp độ khác nhau (địa phương, quốc gia, liên quốc gia và quốc tế), việc công nhận DSVHPVT có thể là một may mắn không trọn vẹn với những cộng đồng là người mang - nhưng có lẽ không còn là người sở hữu, khi thực hành văn hóa trở thành di sản (Salemink 2014: 491). Trong các nghiên cứu về di sản ở Việt Nam, từ khoảng năm 2010, các nhà nghiên cứu bắt đầu nói tới vấn đề di sản hóa.

Người đề cập trực tiếp và bàn luận nhiều nhất về vấn đề di sản hóa các loại hình DSVHPVT ở Việt Nam là Oscar Salemink. Trong bài viết “Di sản hóa văn hóa sống ở Việt Nam như DSVHPVT” in trong Hội thảo 10 năm thực hiện công ước bảo vệ DSVHPVT của UNESCO - Bài học kinh nghiệm và định hướng tương lai, Salemink đã giới thiệu về khái niệm “di sản hóa” (heritagization) thông qua việc điểm lại quá trình thuật ngữ này xuất hiện và những hàm nghĩa của di sản hóa. Từ bối cảnh cụ thể ở Việt Nam, nhà nghiên cứu phát triển cách hiểu về khái niệm di sản hóa, "Di sản hóa - được hiểu theo nghĩa đơn giản nhất, cụ thể là gắn cho các di tích và thực hành văn hóa danh hiệu di sản" (tr. Quá trình này có khả năng đưa đến sự xói mòn các quyền của cộng đồng sở hữu di sản, cao hơn là sự tước mất quyền của các cộng đồng địa phương, "công cụ hóa các thực hành văn hóa bởi vì nó thường phù hợp với mối quan tâm của những người bên ngoài - các cá nhân và chuyên gia văn hóa, chính quyền địa phương, chính phủ quốc gia (tr.

Salemink đã bàn luận về vấn đề di sản hóa 1 một số loại hình DSVHPVT đại diện nhân loại của Việt Nam như Nhã nhạc cung đình Huế, Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, Hát Xoan Phú Thọ, Quan họ Bắc Ninh, Ca trù. Theo tác giả, quá trình tuyên bố và công nhận di sản ở Việt Nam là quá trình chính trị hóa di sản ở các cấp, với những sự trùng lặp và tương tác. Ngoài ra, nhà nước còn phải chịu những trách nhiệm liên quan đến việc quản lý, bảo vệ hoặc giữ gìn di sản. Như vậy, di sản của cộng đồng khi được UNESCO công nhận sẽ trở thành “tài sản quốc gia” (Salemink 2015: 485).

Và khi trở thành tài sản quốc gia, nhà nước sẽ có những chính sách quản lý, bảo tồn di sản như sân khấu hóa, giảng dạy các di sản như Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, Quan họ Bắc Ninh, Hát Xoan Phú Thọ trong trường học hoặc thế tục hóa lễ hội. Những việc làm trên thường hướng đến những người bên ngoài chứ không phải là chủ thể di sản, trong khi cộng đồng, chủ thể di sản mới đóng vai trò quyết định sự tồn tại của di sản. Nhấn mạnh thêm về tính chính trị của DSVHPVT ở Việt Nam, trong bài viết “Appropriating Culture: The politics of intangible cultural heritage in Vietnam - Chiếm đoạt để sở hữu văn hóa: Chính trị về DSVHPVT ở Việt Nam”, Oscar Salemink (2012) đã phân tích sự cạnh tranh mang tính địa phương, ở cấp quốc gia và toàn cầu để đạt được sự công nhận mang tính quốc gia và của tổ chức UNESCO. Sự công nhận dù mang tính quốc gia hay toàn cầu thì nhà nước cũng can thiệp trong việc quản lý, bảo vệ và giữ gìn di sản, sự can thiệp đó là một sự “chiếm đoạt” DSVHPVT từ chủ thể di sản - những người đã sáng tạo, gìn giữ và có các quyền lợi về di sản - ra khỏi những thực hành văn hóa của họ.

Sự can thiệp này mang tính hai mặt, nếu việc tổ chức, quản lý, bảo quản cũng như chia lợi ích hợp lý thì sẽ mang lại kết quả tốt; ngược lại, nó cũng có thể đẩy chính những người dân ra ngoài lề, mất độc quyền thực hành văn hóa của chính họ. Đề cập đến di sản hóa các loại hình DSVHPVT, trong chuyên khảo “Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa trong quá trình hiện đại hóa: nghiên cứu trường hợp Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương (Phú Thọ), Hội Gióng (Hà Nội), Tháp bà Poh 1 Nagar (Khánh Hòa) và văn hóa cồng chiêng của người Lạch (Lâm Đồng)”, tác giả Lê Hồng Lý và các cộng sự (2012) cho rằng, quan điểm bảo tồn có chọn lọc, xếp hạng các di sản, quản lý, sân khấu hóa, sáng tạo truyền thống trong công tác bảo tồn và phát huy di sản của các tác nhân bên ngoài chính là quá trình di sản hóa. Quá trình này có thể làm suy giảm quyền quản lý, tổ chức, sáng tạo, hưởng lợi của cộng đồng chủ thể di sản, thậm chí còn "ngoài lề hóa" cộng đồng chủ, tước đoạt các quyền của chủ nhân văn hóa đối với di sản. Quá trình này hình thành nên tâm lý trông chờ, ỷ lại, thờ ơ với chính di sản văn hóa vốn thuộc về cộng đồng, bởi sau khi được tôn vinh, những di sản này đã trở thành “tài sản của quốc gia” chứ không còn thuộc về người dân như trước.