Luận án tiến sĩ triết học: Khám phá vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo

Luận án tiến sĩ triết học khám phá vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo, phân tích sâu sắc tư tưởng nhân văn và bản chất con người.

• Tác giả: Nguyễn Tuấn Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Tài Đông
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Nghiên cứu về tiền đề hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo
• 1.2. Về tiền đề lý luận
• 1.3. Về tiền đề thực tiễn
• 1.4. Nghiên cứu về nội dung vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo
• 1.5. Về sự hình thành con người, hình thành ngôn ngữ và ý thức
• 1.6. Về bản chất con người, con người chung và con người cụ thể, con người xã hội và con người giai cấp
• 1.7. Về con người tha hóa và giải tha hóa con người
• 1.8. Nghiên cứu về thành công và hạn chế của Trần Đức Thảo và những vấn đề đặt ra đối với luận án
• 1.9. Về thành công và hạn chế
• 1.10. Những vấn đề đặt ra đối với luận án
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH VẤN ĐỀ CON NGƯỜI TRONG TRIẾT HỌC TRẦN ĐỨC THẢO
• 2.1. Triết học phương Tây hiện đại và hiện tượng học Husserl
• 2.2. Chủ nghĩa hiện sinh
• 2.3. Triết học hiện sinh Heidegger về con người
• 2.4. Triết học hiện sinh của Jean Paul Sartre
• 2.5. Chủ nghĩa hiện sinh vô thần của Alexandre Kojève
• 2.6. Chủ nghĩa Mác cấu trúc (Chủ nghĩa cấu trúc mới) của Louis Althusser
• 2.7. Chủ nghĩa Mác và triết học Mác về con người
• 2.8. Tiền đề thực tiễn
• 2.9. Phong trào đấu tranh cho độc lập, tự do của các dân tộc trên thế giới
• 2.10. Thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội của các nước đi theo con đường xã hội chủ nghĩa và của Việt Nam
• 2.11. Yếu tố gia đình, dòng tộc, bản thân con người Trần Đức Thảo
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG NỘI DUNG CHỦ YẾU CỦA VẤN ĐỀ CON NGƯỜI TRONG TRIẾT HỌC TRẦN ĐỨC THẢO
• 3.1. Sự hình thành con người với những phẩm chất người đầu tiên
• 3.2. Quá trình tiến hóa từ con vật thành con người
• 3.3. Sự hình thành những tố chất người đầu tiên
• 3.4. Về sự di truyền tính cách, cấu tạo tâm lý - tiền đề cho sự hình thành ý thức
• 3.5. Tự ý thức và sự hình thành các yếu tố nhân cách đầu tiên
• 3.6. Sự hình thành ngôn ngữ và ý thức
• 3.7. Các yếu tố và cơ chế khởi nguồn ngôn ngữ và ý thức
• 3.8. Sự hình thành ngôn ngữ với tư cách là “vỏ vật chất” của ý thức
• 3.9. Các bước thực hành của ý thức – ý thức cá nhân và ý thức tập thể
• 3.10. Lao động với sự hình thành ý thức “trí tuệ, sáng tạo”
• 3.11. Những đặc điểm và những quy định của con người xã hội
• 3.12. Con người chung (với tư cách loài) và con người riêng (cá nhân cụ thể)
• 3.13. Quan hệ xã hội và quan hệ giai cấp của mỗi cá nhân
• 3.14. Cá nhân nhân cách và cá nhân lệ thuộc vào điều kiện giai cấp
• 3.15. Cá nhân nhân cách lệ thuộc điều kiện giai cấp. Sự lệ thuộc điều kiện giai cấp và sự phản kháng điều kiện giai cấp trong nhân cách người vô sản
• 3.16. Bản chất và tiềm năng con người, sự tha hóa và giải tha hóa con người
• 3.17. Bản chất con người và những tiềm năng con người
• 3.18. Về bản chất con người
• 3.19. Các tầng bản chất con người
• 3.20. Bản chất con người là cái chứa đựng năng lượng và tiềm năng con người
• 3.21. Con người tha hóa trong xã hội có giai cấp
• 3.22. Sự giải tha hóa con người
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG THÀNH CÔNG VÀ HẠN CHẾ TRONG NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ CON NGƯỜI CỦA TRẦN ĐỨC THẢO
• 4.1. Những thành công trong nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo
• 4.2. Lựa chọn vấn đề con người và cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu
• 4.3. Sự đúng đắn trong việc lựa chọn vấn đề con người làm đối tượng nghiên cứu. Tính độc đáo trong cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu vấn đề con người
• 4.4. Bảo vệ và làm sâu sắc thêm vấn đề con người trong triết học Mác
• 4.5. Bảo vệ quan điểm của vấn đề con người trong triết học Mác
• 4.6. Làm sâu sắc thêm quan điểm về vấn đề con người trong triết học Mác
• 4.7. Về giải phóng và phát triển con người
• 4.8. Về giải phóng con người trong xã hội
• 4.9. Về phát triển con người trong thời đại ngày nay
• 4.10. Những hạn chế trong nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo
• KẾT LUẬN
• NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Nghiên cứu về tiền đề hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo đã được thực hiện qua nhiều công trình khác nhau. Tuy nhiên, chưa có một công trình nào có tính hệ thống như một chuyên khảo. Các nghiên cứu chủ yếu được thể hiện qua các bài viết riêng lẻ trên một số tạp chí và trong các kỷ yếu hội thảo. Những bài viết này thường thiếu sự tập trung và chỉ đề cập đến một phần nội dung của vấn đề con người. Một số công trình đã phân tích quá trình học tập và trưởng thành của Trần Đức Thảo, từ hiện tượng học đến triết học Mác. Đặc biệt, bài viết của Jean Paul Jovary đã chỉ ra sự chuyển mình của Trần Đức Thảo từ hiện tượng học sang triết học Mác, thể hiện quan điểm chính trị mạnh mẽ của ông. Những nghiên cứu này đã góp phần làm rõ hơn về vấn đề con người trong triết học của Trần Đức Thảo.

1.1. Về tiền đề lý luận

Tiền đề lý luận của sự hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo được xây dựng trên nền tảng của các trường phái triết học châu Âu đương thời như hiện tượng học, triết học hiện sinh và chủ nghĩa Mác. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào việc phân tích các khía cạnh khác nhau của vấn đề con người, nhưng chưa có một cái nhìn tổng thể và hệ thống. Các tác phẩm của Trần Đức Thảo đã chỉ ra rằng, con người không chỉ là một đối tượng nghiên cứu mà còn là một vấn đề trung tâm trong triết học. Ông đã khẳng định rằng, việc nghiên cứu con người là cần thiết để hiểu rõ hơn về bản chất và tiềm năng của con người trong xã hội hiện đại.

II. Những tiền đề hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo

Chương này tập trung vào việc phân tích các tiền đề lý luận và thực tiễn hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo. Tiền đề lý luận bao gồm các trường phái triết học như hiện tượng học và triết học hiện sinh, trong khi tiền đề thực tiễn liên quan đến phong trào đấu tranh cho độc lập và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Trần Đức Thảo đã tiếp thu và phát triển các tư tưởng này để làm rõ hơn về bản chất con người. Ông nhấn mạnh rằng, con người không chỉ là sản phẩm của xã hội mà còn là chủ thể có khả năng tự nhận thức và phát triển. Những yếu tố này đã tạo nên một nền tảng vững chắc cho việc nghiên cứu vấn đề con người trong triết học của ông.

2.1. Triết học phương Tây hiện đại và hiện tượng học Husserl

Triết học phương Tây hiện đại, đặc biệt là hiện tượng học của Husserl, đã có ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng của Trần Đức Thảo. Ông đã tiếp thu các khái niệm về ý thức và sự nhận thức để phát triển quan điểm của mình về con người. Trần Đức Thảo cho rằng, con người không chỉ tồn tại trong thế giới vật chất mà còn có một thế giới tinh thần phong phú. Sự hình thành ý thức và ngôn ngữ là những yếu tố quan trọng trong việc định hình bản chất con người. Ông đã chỉ ra rằng, việc nghiên cứu con người cần phải xem xét cả hai khía cạnh: vật chất và tinh thần, từ đó tạo ra một cái nhìn toàn diện hơn về bản chất con người trong xã hội.

III. Những nội dung chủ yếu của vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo

Chương này phân tích các nội dung chủ yếu của vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo, bao gồm sự hình thành con người, ngôn ngữ và ý thức. Ông đã chỉ ra rằng, con người là sản phẩm của quá trình tiến hóa, từ con vật thành con người, với những phẩm chất và tố chất riêng biệt. Sự hình thành ngôn ngữ và ý thức là những yếu tố quyết định trong việc phát triển nhân cách và bản chất con người. Trần Đức Thảo nhấn mạnh rằng, con người không chỉ là một cá thể đơn lẻ mà còn là một phần của xã hội, với các mối quan hệ xã hội và giai cấp. Những nội dung này đã tạo nên một hệ thống quan điểm chặt chẽ về vấn đề con người trong triết học của ông.

3.1. Sự hình thành con người và ngôn ngữ

Trần Đức Thảo đã nghiên cứu sâu về sự hình thành con người, từ quá trình tiến hóa đến sự phát triển ngôn ngữ và ý thức. Ông cho rằng, con người không chỉ là một sinh vật mà còn là một thực thể có khả năng tự nhận thức và phát triển. Ngôn ngữ là công cụ quan trọng giúp con người giao tiếp và thể hiện bản thân. Sự hình thành ngôn ngữ không chỉ phản ánh sự phát triển của ý thức mà còn là yếu tố quyết định trong việc xây dựng nhân cách. Trần Đức Thảo đã chỉ ra rằng, việc nghiên cứu ngôn ngữ và ý thức là cần thiết để hiểu rõ hơn về bản chất con người trong xã hội hiện đại.

IV. Những thành công và hạn chế trong nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo

Chương này đánh giá những thành công và hạn chế trong nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo. Ông đã có những đóng góp quan trọng trong việc làm rõ vấn đề con người trong triết học Mác, bảo vệ quan điểm về con người và phát triển tư tưởng nhân văn. Tuy nhiên, một số ý kiến cho rằng, nghiên cứu của ông chỉ là sự chú giải mà không có phát hiện mới. Việc đánh giá đúng thành công và hạn chế của Trần Đức Thảo là cần thiết để ghi nhận cống hiến của ông trong nền triết học Việt Nam. Những thành công và hạn chế này không chỉ phản ánh giá trị triết học của ông mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng và phát triển con người trong xã hội hiện nay.

4.1. Thành công trong nghiên cứu vấn đề con người

Trần Đức Thảo đã thành công trong việc lựa chọn vấn đề con người làm đối tượng nghiên cứu. Ông đã có những cách tiếp cận độc đáo và phương pháp nghiên cứu sáng tạo, giúp làm sâu sắc thêm vấn đề con người trong triết học Mác. Những công trình của ông đã chỉ ra rằng, con người không chỉ là một đối tượng nghiên cứu mà còn là một chủ thể có khả năng tự nhận thức và phát triển. Những thành công này đã góp phần làm rõ hơn về bản chất và tiềm năng của con người trong xã hội hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vấn đề con người là đối tượng và nội dung trung tâm của lịch sử triết học. Từ mệnh đề cổ đại của Socrates "Hãy tự nhận thức chính mình" cho đến bối cảnh khoa học - công nghệ thế kỷ XXI, những câu hỏi về nguồn gốc, bản chất, tiềm năng và sứ mệnh của con người vẫn tiếp tục đặt ra nhiều vấn đề cần giải đáp. Triết gia Trần Đức Thảo (1917–1993) là một học giả Việt Nam có ảnh hưởng trong giới học thuật quốc tế về hiện tượng học và triết học mác-xít. Sau năm 1955, ông dành phần lớn thời gian và công sức nghiên cứu vấn đề con người, để lại hệ thống tác phẩm tiêu biểu như Sự hình thành con người, Tìm cội nguồn ngôn ngữ và ý thức, và Vấn đề con người và chủ nghĩa lý luận không có con người.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả luận án chỉ ra xuất phát từ sự thiếu thống nhất trong giới học thuật khi đánh giá di sản của Trần Đức Thảo về vấn đề con người. Trong khi các công trình thời kỳ đầu về hiện tượng học của ông được thừa nhận rộng rãi, các nghiên cứu về con người giai đoạn sau lại nhận được những đánh giá trái chiều: một luồng ý kiến khẳng định đây là sự phát triển sáng tạo triết học Mác về con người theo hướng duy vật biện chứng nhân bản; một luồng ý kiến khác lại nhìn nhận các công trình này thuần túy là sự chú giải, diễn giải lại các luận điểm của chủ nghĩa Mác mà không có phát hiện khoa học mới. Luận án được thực hiện nhằm khảo sát toàn diện, hệ thống hóa văn bản để đưa ra đánh giá khách quan về thành công và hạn chế của Trần Đức Thảo.

Mục đích nghiên cứu: Luận án phân tích, hệ thống hóa và khái quát những nội dung chủ yếu của vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo; trên cơ sở đó, làm rõ những thành công và hạn chế của ông trong nghiên cứu vấn đề này.

Mục tiêu nghiên cứu được cụ thể hóa qua 4 nhiệm vụ:

1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và xác định những vấn đề luận án tiếp tục giải quyết.
2. Làm rõ những tiền đề lý luận và tiền đề thực tiễn của sự hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo.
3. Phân tích, tổng hợp và khái quát những nội dung chủ yếu của vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo.
4. Đánh giá những thành công và hạn chế của Trần Đức Thảo trong nghiên cứu vấn đề con người.

Đối tượng nghiên cứu: Ý tưởng, nội dung, quan điểm và logic triển khai vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo.

Phạm vi nghiên cứu: Luận án khai thác trực tiếp các công trình đã công bố trong và ngoài nước của Trần Đức Thảo về vấn đề con người, cùng hệ thống bản thảo, di cảo và tài liệu nghiên cứu liên quan.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án điểm lại các hướng nghiên cứu trước đây theo ba nhóm nội dung chính:

Nhóm nghiên cứu về tiền đề hình thành tư tưởng:

• Về tiền đề lý luận: Jean-Paul Jovary (1993) trong bài Nhà triết học chiến đấu phân tích bước chuyển từ hiện tượng học Husserl sang triết học Mác; Arnaud Spire (1993) với Trần Đức Thảo - nhà mácxít gây xáo động; Võ Văn Thắng (2014) trên Tạp chí Triết học phân tích các bước chuyển tư tưởng; Trịnh Văn Thảo (2015), Bùi Thị Tỉnh (2015), Nguyễn Thái Sơn (2015) trong công trình Tư tưởng triết học và giáo dục Trần Đức Thảo nghiên cứu hành trình tiếp thu triết học phương Tây và chuyển biến sang chủ nghĩa duy vật biện chứng; Phạm Trọng Luật (2016) (Triết lý của Trần Đức Thảo đã đi đến đâu) và Đặng Phùng Quân (2016) (Đọc lại Trần Đức Thảo) trong sách Triết gia Trần Đức Thảo – Di cảo, khảo luận, kỷ niệm chỉ ra ảnh hưởng của Alexandre Kojève, Jean Hyppolite, Jean Cavaillès, Maurice Merleau-Ponty, Jean-Paul Sartre và sự phản ứng chống lại chủ nghĩa cấu trúc của Louis Althusser; Alexandre Féron (2016) làm rõ định hướng kép kết hợp chủ nghĩa Mác và hiện tượng học; Nguyễn Trung Kiên (2016) phân tích mối quan hệ giữa hiện sinh vô thần của Kojève và Trần Đức Thảo; Đỗ Minh Hợp (2019) trong đề tài Trần Đức Thảo lĩnh hội triết học Mác hệ thống hóa các cuộc luận chiến của ông với Husserl, Sartre, Kojève và Althusser.
• Về tiền đề thực tiễn và nhân cách: Tuyển tập Triết gia lữ hành Trần Đức Thảo (2006) với các bài viết của Hoàng Ngọc Hiến, Đỗ Chu, Tô Hoài (Vị triết gia ngơ ngác giữa đời thường), Nguyễn Đình Thi (Người lữ hành vất vả), Trần Văn Giàu (1993); Kỷ yếu hội thảo năm 2013 (in thành sách năm 2015) với các bài của Nguyễn Tuấn Khang, Nguyễn Trọng Chuẩn, Cù Huy Chử, Hà Minh Đức; nghiên cứu của Nguyễn Đình Tường (2015) và Perrine Simon-Nahum (2016) về lập trường phản kháng thực dân và bối cảnh hoạt động chính trị - xã hội của Trần Đức Thảo giai đoạn 1945–1950.

Nhóm nghiên cứu về nội dung nguồn gốc con người, ngôn ngữ và ý thức:

• Nguyễn Thị Thanh Mai (2013) phân tích khía cạnh duy vật biện chứng nhân bản trong Sự hình thành con người; Cù Huy Chử (2016) và Herman (2016) làm rõ luận điểm vượn người chuyển thành con người thông qua bước chuyển từ dụng cụ tự nhiên sang công cụ lao động chế tác; Silvia Federici (1970) trên Tạp chí Telos và La Pensée bàn về động tác chỉ dẫn và ý thức cảm quan; Đỗ Lai Thúy (1996/2016), Nguyễn Thái Hòa (2013), Phạm Thị Quỳnh (2013) khảo sát phương pháp liên ngành trong Tìm cội nguồn của ngôn ngữ và ý thức; Jacinthe Baribeau (2016) phân tích mô hình ký hiệu học của đời sống thực tế; Michel Espagne (2016) đánh giá sự kết hợp giữa tiến hóa sinh học và phương thức sản xuất; Phan Ngọc (2016) nhấn mạnh việc vận dụng phương pháp của bộ Tư bản vào khảo cổ, tâm lý trẻ em và ngôn ngữ học; Masoud P. Tochahi (2017) bàn luận về bước chuyển từ chỉ dẫn đến ý nghĩa.

Nhóm nghiên cứu về bản chất con người, con người xã hội và tha hóa:

• Bùi Thị Phương Thùy (2013), Nguyễn Thị Nga và Ngô Thị Nụ (2013), Nguyễn Xuân Trung (2016), Lê Nguyên Cẩn (2015) (nghiên cứu về phức cảm Oedipe và sự tiến hóa văn hóa), Cù Huy Chử và Cù Huy Song Hà (2016), Trần Ngọc Quang (2016), Nguyễn Trọng Chuẩn (2018), Đào Thị Nhung (2013) và Michel Espagne (2016) phân tích các tầng bản chất con người, tính xã hội của ngôn ngữ và sự tha hóa ý thức.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Phần lớn các công trình nêu trên là các bài báo khoa học hoặc tham luận hội thảo riêng lẻ, tập trung vào từng giai đoạn hoặc khía cạnh cục bộ. Chưa có một công trình chuyên khảo nào hệ thống hóa hoàn chỉnh vấn đề con người trong toàn bộ di sản triết học Trần Đức Thảo theo một logic xuyên suốt: từ tiền đề hình thành, quá trình tiến hóa thể chất - tinh thần, cơ chế phát sinh ngôn ngữ và ý thức, các tầng bản chất xã hội, cho đến vấn đề tha hóa, giải tha hóa và giải phóng con người.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận:

• Hệ thống nguyên lý, quy luật, phạm trù của chủ nghĩa Mác - Lênin về con người, trọng tâm là quan điểm duy vật lịch sử về sản xuất vật chất, bản chất con người là "tổng hòa những quan hệ xã hội" (Luận cương thứ VI về Feuerbach), và các luận điểm trong Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844.
• Quan điểm và đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng, phát huy nhân tố con người trong tiến trình phát triển đất nước.

Phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp luận chung: Phép biện chứng duy vật và chủ nghĩa duy vật lịch sử.
• Phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành:
  • Phương pháp văn bản học: Khảo sát trực tiếp, đối chiếu và phân tích văn bản các tác phẩm tiếng Việt, tiếng Pháp, tiếng Đức đã công bố và chưa công bố của Trần Đức Thảo.
  • Phương pháp lịch sử và logic: Tái hiện tiến trình phát triển tư tưởng của tác giả gắn liền với bối cảnh lịch sử, chính trị và học thuật đương thời.
  • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Mổ xẻ các khái niệm, cấu trúc lập luận và hệ thống hóa thành các luận điểm lý thuyết chỉnh thể.
  • Phương pháp so sánh triết học: Đối chiếu quan điểm của Trần Đức Thảo với các trào lưu triết học phương Tây (Husserl, Heidegger, Sartre, Kojève, Althusser) và các nhà kinh điển mác-xít.

Nguồn tư liệu nghiên cứu:

• Các tác phẩm chính của Trần Đức Thảo: Hiện tượng học và chủ nghĩa duy vật biện chứng (1951), Tìm cội nguồn của ngôn ngữ và ý thức (1973), Vấn đề con người và chủ nghĩa lý luận không có con người (1988), Sự hình thành con người (2004).
• Các bài báo khoa học công bố trên các tạp chí: La Pensée, La Nouvelle Critique, Tập san Đại học Sư phạm Hà Nội (1955–1986).
• Các bản thảo, di cảo tiếng Pháp và tiếng Đức giai đoạn 1985–1993 được lưu trữ.
• Các công trình khảo luận, hồi ký, tài liệu hội thảo khoa học của các học giả trong và ngoài nước về Trần Đức Thảo.

Nội dung chính theo từng chương

Luận án được kết cấu thành 4 chương với 10 tiết, thể hiện qua bảng tổng hợp sau:

Chương	Tên chương	Số tiết	Nội dung trọng tâm
Chương 1	Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài	3 tiết	Tổng thuật các nghiên cứu về tiền đề, nội dung vấn đề con người, các đánh giá thành công - hạn chế và xác định nhiệm vụ luận án
Chương 2	Những tiền đề hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo	2 tiết	Phân tích tiền đề lý luận (Husserl, Heidegger, Sartre, Kojève, Althusser, triết học Mác) và tiền đề thực tiễn (đấu tranh dân tộc, xây dựng CNXH, yếu tố cá nhân)
Chương 3	Những nội dung chủ yếu của vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo	4 tiết	Trình bày quá trình tiến hóa nhân hóa, nguồn gốc ngôn ngữ - ý thức (âm hiệu, chỉ hiệu), bản chất con người nhiều tầng, tha hóa và giải tha hóa
Chương 4	Những thành công và hạn chế trong nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo	2 tiết	Đánh giá những đóng góp về phương pháp liên ngành, bảo vệ và phát triển triết học Mác; chỉ ra các giới hạn lịch sử và tư liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu về Trần Đức Thảo theo ba trục nội dung:

• Trục thứ nhất: Các công trình phân tích tiền đề lý luận và thực tiễn dẫn đến sự chuyển biến lập trường triết học của ông từ hiện tượng học sang chủ nghĩa duy vật biện chứng. Các học giả ghi nhận vai trò quan trọng của bối cảnh học thuật tại Pháp (trường Sư phạm phố Ulm), các cuộc luận chiến với những đại diện hiện tượng học, hiện sinh và cấu trúc luận, cùng bối cảnh tham gia kháng chiến tại Việt Nam.
• Trục thứ hai: Các công trình đi sâu vào nội dung cụ thể của vấn đề con người. Giới nghiên cứu tập trung làm rõ hai điểm cốt lõi: luận giải nguồn gốc ngôn ngữ và ý thức thông qua cử chỉ chỉ dẫn (chỉ hiệu) kết hợp âm hiệu, và sự phân biệt giữa dụng cụ cá nhân với công cụ xã hội trong quá trình chuyển hóa từ vượn người sang người.
• Trục thứ ba: Các ý kiến đánh giá về vị thế học thuật của Trần Đức Thảo. Tác giả chỉ ra sự phân hóa trong nhận định: một bên khẳng định ông đã xây dựng thành công chủ nghĩa duy vật biện chứng nhân bản, một bên cho rằng ông chỉ dừng lại ở việc chú giải triết học Mác. Từ đó, chương 1 xác lập tính cấp thiết của việc nghiên cứu hệ thống toàn bộ văn bản tác phẩm của Trần Đức Thảo để đưa ra kết luận chuẩn xác.

Chương 2: Những tiền đề hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo

Chương 2 luận giải chi tiết hai nhóm tiền đề cơ bản định hình tư tưởng của Trần Đức Thảo:

Tiền đề lý luận:

• Triết học phương Tây hiện đại và hiện tượng học của Edmund Husserl: Husserl đặt nền móng cho việc nghiên cứu cấu trúc ý thức thông qua khái niệm tính ý hướng (Intentionalität). Tuy nhiên, Husserl rơi vào chủ nghĩa duy tâm khi coi bản chất con người thuần túy là tinh thần phi lý tính. Trần Đức Thảo đã tiếp thu phương pháp mô tả hiện tượng học nhưng thực hiện việc đảo ngược duy vật, đưa ý thức trở về với vận động vật chất thực tế.
• Chủ nghĩa hiện sinh:
  • Martin Heidegger: Luận giải về sự hiện hữu (Dasein), tính hữu hạn và sự âu lo trước cái chết. Trần Đức Thảo tiếp thu những trăn trở về thân phận con người nhưng bác bỏ khuynh hướng bi quan siêu hình.
  • Jean-Paul Sartre: Đặt vấn đề tự do và tính siêu việt của ý thức. Trong cuộc đối thoại năm 1950, Sartre giới hạn chủ nghĩa Mác ở phạm vi chính trị - xã hội và đề cao chủ nghĩa hiện sinh về mặt triết học; Trần Đức Thảo phản bác quan điểm này, khẳng định chủ nghĩa Mác có giá trị nhận thức triết học nền tảng, từ đó đoạn tuyệt với chủ nghĩa hiện sinh.
  • Alexandre Kojève: Đọc lại Hegel qua lăng kính nhị nguyên luận biện chứng (hình tượng vòng nhẫn vàng: vàng là tự nhiên, lỗ hổng là con người, vòng nhẫn là tinh thần) và tuyệt đối hóa biện chứng chủ nô - nô lệ. Năm 1948, Trần Đức Thảo viết bài phê bình trên tạp chí Les Temps modernes, chỉ ra Kojève đã gượng ép khi áp dụng biện chứng chủ - nô vào toàn bộ lịch sử xã hội, qua đó mở đường cho việc chuyển hẳn sang chủ nghĩa duy vật biện chứng mác-xít.
• Chủ nghĩa cấu trúc mới của Louis Althusser: Althusser đưa ra luận điểm về "sự gián đoạn tri thức luận", phủ nhận vai trò của phạm trù con người trong triết học Mác giai đoạn trưởng thành và quy con người thuần túy về cấu trúc kinh tế - giai cấp. Trần Đức Thảo kiên quyết đấu tranh chống lại quan điểm "chủ nghĩa mác không có con người", khẳng định mục tiêu tối hậu của triết học Mác là giải phóng con người hiện thực.
• Chủ nghĩa Mác và triết học Mác về con người: Cung cấp thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp duy vật lịch sử. Trần Đức Thảo tiếp thu luận điểm của Mác trong Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844 và Luận cương về Feuerbach, xem con người là một thực thể tự nhiên - xã hội thống nhất, trong đó hoạt động sản xuất vật chất giữ vai trò quyết định.

Tiền đề thực tiễn:

• Phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc trên thế giới và tại Việt Nam sau Chiến tranh thế giới thứ nhất và thứ hai, thôi thúc Trần Đức Thảo gắn triết học với cuộc đấu tranh giành độc lập tự do.
• Thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Việt Nam, với những thành tựu cùng các biểu hiện lệch lạc quan liêu cần được uốn nắn bằng một triết lý nhân văn mác-xít.
• Yếu tố gia đình, truyền thống hiếu học của quê hương Bắc Ninh, cùng nhân cách cá nhân kiên trì theo đuổi chân lý khoa học trong mọi hoàn cảnh sống thử thách.

Chương 3: Những nội dung chủ yếu của vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo

Chương 3 tái hiện hệ thống quan điểm triết học về con người của Trần Đức Thảo qua 4 nội dung lớn:

1. Sự hình thành con người với những phẩm chất người đầu tiên:

• Quá trình tiến hóa sinh học: Sự chuyển biến từ loài vượn người tiền sử thành con người thông qua bước nhảy vọt về thần kinh. Hệ thần kinh của động vật bậc cao dần chuyển hóa thành hệ tâm thần của con người khi xuất hiện hoạt động chế tác công cụ lao động.
• Sự khác biệt căn bản giữa việc sử dụng "dụng cụ tự nhiên" (mang tính chất cá nhân, ngẫu nhiên ở động vật) và việc chế tác "công cụ lao động" (mang tính xã hội, tập thể ở con người).
• Sự di truyền tính cách, cấu tạo tâm lý và sự nảy sinh các mầm mống tự ý thức và nhân cách đầu tiên trong hoạt động sống tập thể nguyên thủy.

2. Sự hình thành ngôn ngữ và ý thức:

• Cơ chế khởi nguồn: Trần Đức Thảo phát hiện cơ chế chuyển hóa từ "động tác chỉ dẫn" (chỉ hiệu - geste de l'index) kết hợp với "âm hiệu" sang hình thức ký hiệu ngôn ngữ. Cử chỉ chỉ trỏ hướng sự chú ý của bầy người vào đối tượng lao động, biến đối tượng thành khách thể nhận thức chung.
• Ngôn ngữ được xác lập với tư cách là "vỏ vật chất của ý thức". Từ chỗ gắn liền với cảm giác trực tiếp trong hiện tại sống động, ngôn ngữ phát triển thành hệ thống biểu tượng trừu tượng, cho phép lưu giữ và truyền đạt kinh nghiệm.
• Các bước thực hành ý thức: Đi từ ý thức cảm quan trực tiếp đến ý thức tập thể, hình thành ý thức cá nhân trong mối quan hệ hữu cơ với cộng đồng. Lao động sản xuất giữ vai trò trung tâm biến ý thức thành năng lực sáng tạo và trí tuệ.

3. Những đặc điểm và quy định của con người xã hội:

• Mối quan hệ biện chứng giữa con người chung (tính loài, những phẩm chất phổ quát của nhân loại) và con người riêng (cá nhân cụ thể với các điều kiện sinh tồn xác định).
• Quan hệ xã hội và quan hệ giai cấp: Mỗi cá nhân vừa là đại biểu của một giai cấp nhất định trong xã hội có phân chia giai cấp, vừa mang trong mình những giá trị nhân văn phổ quát.
• Cá nhân nhân cách và cá nhân lệ thuộc: Luận giải sự tha hóa của nhân cách khi bị trói buộc bởi điều kiện áp bức giai cấp, đồng thời chỉ ra tiềm năng phản kháng và tự giải phóng của giai cấp vô sản để khôi phục nhân cách toàn vẹn.

4. Bản chất con người, sự tha hóa và giải tha hóa:

• Bản chất con người là một cấu trúc nhiều tầng: tầng sinh học - tự nhiên, tầng tâm lý - ý thức, và tầng quan hệ xã hội. Bản chất này không cố định bất biến mà là một phức hợp năng lượng và tiềm năng luôn vận động phát triển.
• Hiện tượng tha hóa: Xuất hiện cùng với chế độ tư hữu và phân công lao động đối kháng, khi sản phẩm lao động và chính hoạt động sống của con người quay lại thống trị con người.
• Con đường giải tha hóa: Xóa bỏ chế độ áp bức bóc lột, xây dựng quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, phát triển dân chủ và tự do để giải phóng mọi năng lực tiềm tàng của con người.

Chương 4: Những thành công và hạn chế trong nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo

Chương 4 đưa ra các đánh giá tổng kết:

Những thành công:

• Xác định đúng đắn vấn đề con người làm trung tâm nghiên cứu xuyên suốt sự nghiệp học thuật.
• Xây dựng phương pháp tiếp cận liên ngành đặc thù: kết hợp phép biện chứng duy vật với các thành tựu của nhân chủng học tiền sử, khảo cổ học, ngôn ngữ học, tâm lý học phát triển của trẻ em và phân tâm học.
• Kiên quyết bảo vệ tính nhân văn của triết học Mác trước các khuynh hướng cấu trúc luận giải trừ con người của Althusser và các diễn giải hiện sinh của Sartre, Kojève.
• Làm sâu sắc và cụ thể hóa các luận điểm kinh điển của Mác và Engels về nguồn gốc loài người, nguồn gốc ngôn ngữ - ý thức bằng các chứng cứ khoa học cụ thể của thế kỷ XX.
• Đóng góp luận cứ lý luận phục vụ sự nghiệp giải phóng con người, xây dựng và phát triển con người Việt Nam.

Những hạn chế:

• Một số luận điểm chịu sự giới hạn của nguồn tư liệu khoa học tự nhiên đương thời (giữa thế kỷ XX), do đó một số kết luận về tiến hóa sinh học và nhân chủng học mang tính giả thuyết suy lý, chưa được kiểm chứng đầy đủ bằng thực nghiệm hiện đại.
• Điều kiện nghiên cứu cá nhân trong nhiều giai đoạn gặp khó khăn, thiếu tiếp cận thường xuyên với các công trình học thuật mới nhất của thế giới sau thập niên 1970.
• Một số công trình nghiên cứu cuối đời còn dang dở dưới dạng bản thảo, chưa được hoàn thiện thành hệ thống chuyên khảo đồng bộ.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học như sau:

Về mặt lý luận:

• Làm rõ một cách hệ thống các tiền đề lý luận hình thành tư tưởng Trần Đức Thảo về con người thông qua việc phân tích sâu sắc các cuộc luận chiến giữa ông với các trào lưu hiện tượng học (Husserl), triết học hiện sinh (Heidegger, Sartre, Kojève) và chủ nghĩa cấu trúc mới (Althusser).
• Hệ thống hóa toàn diện quan điểm của Trần Đức Thảo về vấn đề con người thành một chỉnh thể logic: từ nguồn gốc sinh học - nhân chủng, cơ chế phát sinh ngôn ngữ và ý thức qua động tác chỉ dẫn, cấu trúc nhiều tầng của bản chất con người, đến biện chứng của sự tha hóa và con đường giải tha hóa.
• Khẳng định giá trị khoa học của mô hình duy vật biện chứng nhân bản mà Trần Đức Thảo đã dày công xây dựng, chứng minh đây là sự bảo vệ và phát triển có căn cứ đối với triết học Mác về con người.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp cơ sở lý luận và phương pháp luận cho việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam hiện đại, xác lập vị thế học thuật xứng đáng của Trần Đức Thảo trong nền triết học nước nhà và quốc tế.
• Đóng góp luận cứ khoa học cho các định hướng xây dựng chính sách phát triển con người toàn diện, giải phóng tiềm năng sáng tạo của cá nhân trong công cuộc đổi mới tại Việt Nam hiện nay.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Luận án tập trung chủ yếu vào các công trình triết học trực tiếp bàn về con người, chưa thể bao quát toàn bộ các bài viết ngắn hoặc thư từ trao đổi học thuật còn phân tán tại các lưu trữ quốc tế.
• Việc tiếp cận một số di cảo tiếng Pháp, tiếng Đức chưa công bố của Trần Đức Thảo trong giai đoạn 1985–1993 còn chịu những giới hạn nhất định về nguồn lưu trữ văn bản.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Tiếp tục dịch thuật, chú giải và công bố hệ thống di cảo, bản thảo chưa xuất bản của Trần Đức Thảo đang được lưu trữ tại Pháp và Việt Nam.
• Mở rộng so sánh các luận điểm của Trần Đức Thảo về cơ chế ngôn ngữ và ý thức với những phát hiện mới nhất của khoa học thần kinh nhận thức (cognitive neuroscience) và nhân học tiến hóa đương đại.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Triết học, đặc biệt là các chuyên ngành Lịch sử triết học, Triết học Mác - Lênin và Triết học phương Tây hiện đại.
• Các nhà nghiên cứu thuộc khối khoa học xã hội và nhân văn quan tâm đến lịch sử tư tưởng Việt Nam thế kỷ XX, nhân học triết học, ngôn ngữ học và tâm lý học phát triển.
• Phần đáng tham khảo nhất của luận án là Chương 2 và Chương 3, nơi tác giả cung cấp sự phân tích văn bản chi tiết về các cuộc luận chiến triết học và cơ chế hình thành ý thức qua động tác chỉ dẫn.

Câu hỏi thường gặp

1. Ba công trình lớn nào cô đúc nội dung cốt lõi về vấn đề con người của Trần Đức Thảo? Ba công trình tiêu biểu gồm: Sự hình thành con người (khảo sát nguồn gốc sinh học và xã hội của con người), Tìm cội nguồn ngôn ngữ và ý thức (luận giải cơ chế nảy sinh ý thức từ động tác chỉ dẫn và âm hiệu), và Vấn đề con người và chủ nghĩa lý luận không có con người (bảo vệ triết học Mác về con người trước chủ nghĩa cấu trúc của Louis Althusser).

2. Trần Đức Thảo đã tiếp thu và phê phán hiện tượng học Husserl ở những điểm nào? Trần Đức Thảo tiếp thu phương pháp phân tích mô tả hiện tượng học về tính ý hướng của ý thức; tuy nhiên, ông phê phán Husserl đã rơi vào chủ nghĩa duy tâm khi coi bản chất con người là tinh thần phi lý tính thuần túy. Ông đã thực hiện việc "đảo ngược duy vật", chứng minh ý thức phải được tạo lập từ vận động vật chất và hoạt động thực tiễn.

3. Nguyên nhân dẫn đến sự bất đồng giữa Trần Đức Thảo và Jean-Paul Sartre trong cuộc đối thoại năm 1950 là gì? Sartre cho rằng chủ nghĩa Mác chỉ có giá trị trên bình diện lịch sử - chính trị chứ không có giá trị nhận thức luận triết học, do đó cần bổ sung chủ nghĩa hiện sinh. Trần Đức Thảo bác bỏ lập luận này, khẳng định chủ nghĩa Mác giải quyết triệt để vấn đề nền tảng của mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, từ đó ông dứt khoát từ bỏ chủ nghĩa hiện sinh.

4. Trần Đức Thảo giải thích cơ chế hình thành ngôn ngữ và ý thức như thế nào? Ông chỉ ra ý thức và tiếng nói bắt nguồn từ lao động tập thể qua sự kết hợp giữa âm hiệu và động tác chỉ dẫn (chỉ hiệu). Cử chỉ chỉ trỏ biến đối tượng tự nhiên thành khách thể nhận thức chung của cộng đồng, từ đó làm nảy sinh ngôn ngữ như cái vỏ vật chất của tư duy và xác lập ý thức xã hội.

5. Luận án đánh giá đâu là đóng góp phương pháp luận đặc thù của Trần Đức Thảo? Đó là phương pháp nghiên cứu liên ngành: vận dụng phép biện chứng duy vật kết hợp với dữ liệu thực chứng của nhân chủng học tiền sử, khảo cổ học, tâm lý học trẻ em và ngôn ngữ học để giải quyết vấn đề nguồn gốc con người và ý thức.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Tuấn Anh đã hệ thống hóa một cách khách quan, toàn diện và khoa học vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo. Bằng phương pháp văn bản học nghiêm ngặt kết hợp lịch sử và logic, tác giả đã làm rõ các tiền đề lý luận, tiền đề thực tiễn, cấu trúc nội dung và vị thế học thuật của triết gia. Công trình khẳng định nỗ lực bảo vệ và phát triển sáng tạo triết học Mác về con người của Trần Đức Thảo, đồng thời chỉ ra những hạn chế lịch sử cần tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện. Luận án là nguồn tài liệu hữu ích cho công tác nghiên cứu và giảng dạy triết học tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề thuộc địa vào trung tâm của một chất vấn triết học, song hành cùng với việc tham gia vào cuộc chiến chống thực dân trước khi tiếp cận chủ nghĩa Mác. Tác giả nhận định: “Thật vậy, các bài viết của Trần Đức Thảo xuất hiện như một bản án trực tiếp và dứt khoát đối với chính sách xâm lược và vị trí của Pháp tại Đông Dương. Bản án chống lại cường quốc thực dân này không mấy khó khăn khi dựa trên những sai lầm của một nền chính trị vừa vụng về vừa thiếu sự cân nhắc cẩn thận” [89, tr. Những nghiên cứu nêu trên, dù trực tiếp hay gián tiếp, một mặt phản ánh thực chất con người Trần Đức Thảo về nhân cách, tài năng, ý chí và bản lĩnh không ngừng tìm kiếm chân lý triết học – triết học khoa học, triết học đời sống, triết học con người; mặt khác, là nguồn tư liệu sống động thể hiện khía cạnh thực tiễn đối với sự hình thành hướng nghiên cứu vấn đề con người của ông sau này.

Về tiền đề thực tiễn của sự hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo còn có một nguồn tư liệu phong phú và quan trọng, nhưng chưa được giới nghiên cứu về ông quan tâm khai thác. Đó là đời sống chính trị - xã hội của thế giới ở châu Âu nói chung, ở Pháp nói riêng thời kỳ sau Thế chiến I, khi Trần Đức 13 Thảo học tập và nghiên cứu tại Pháp, đặc biệt là thời kỳ ông trở về Việt Nam tham gia kháng chiến, là những năm đầu của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội miền Bắc Việt Nam. Chúng ta đều biết, tư tưởng được hình thành từ đời sống hiện thực. Sự chuyển hướng nghiên cứu triết học nói chung của Trần Đức Thảo và sự chuyển sang nghiên cứu vấn đề con người nói riêng của ông không chỉ có được từ truyền thống nhân văn của dân tộc, của quê hương, dòng họ và phẩm chất con người Trần Đức Thảo.

Một mảng đời sống hiện thực quan trọng của quá trình hình thành tư tưởng và sự chuyển hướng lựa chọn nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo là: Thứ nhất, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc, giành độc lập, tự do của nhiều quốc gia trên thế giới, nhất là của nhân dân Việt Nam thời bấy giờ; Thứ hai, thực tiễn của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội của các nước đi theo con đường xã hội chủ nghĩa sau Cách mạng Tháng Mười Nga với sự hình thành hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Có thể nói, cùng với tiền đề lý luận, đặc biệt là lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin với phép biện chứng duy vật đã đem đến cho Trần Đức Thảo quan điểm triết học về con người (mà một số nghiên cứu cho rằng, triết học Trần Đức Thảo là triết học duy vật biện chứng nhân bản [26]), thì sự vận động của đời sống chính trị - xã hội, nhất là phong trào đấu tranh của nhân loại cho những giá trị nhân văn, phát triển và tiến bộ trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội là định hướng lớn cho sự lựa chọn nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo. Đây là mảng thực tiễn hết sức quan trọng của sự hình thành quan điểm về vấn đề con người của Trần Đức Thảo. Rất tiếc, nội dung này chưa được quan tâm nghiên cứu.

Về tiền đề thực tiễn hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo không thể không nói đến tình huống đặc biệt trong cuộc đời ông.