Luận án tiến sĩ triết học: Khám phá vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo

Luận án tiến sĩ triết học khám phá vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo, phân tích sâu sắc tư tưởng nhân văn và bản chất con người.

• Tác giả: Nguyễn Tuấn Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Tài Đông
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Nghiên cứu về tiền đề hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo
• 1.2. Về tiền đề lý luận
• 1.3. Về tiền đề thực tiễn
• 1.4. Nghiên cứu về nội dung vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo
• 1.5. Về sự hình thành con người, hình thành ngôn ngữ và ý thức
• 1.6. Về bản chất con người, con người chung và con người cụ thể, con người xã hội và con người giai cấp
• 1.7. Về con người tha hóa và giải tha hóa con người
• 1.8. Nghiên cứu về thành công và hạn chế của Trần Đức Thảo và những vấn đề đặt ra đối với luận án
• 1.9. Về thành công và hạn chế
• 1.10. Những vấn đề đặt ra đối với luận án
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH VẤN ĐỀ CON NGƯỜI TRONG TRIẾT HỌC TRẦN ĐỨC THẢO
• 2.1. Triết học phương Tây hiện đại và hiện tượng học Husserl
• 2.2. Chủ nghĩa hiện sinh
• 2.3. Triết học hiện sinh Heidegger về con người
• 2.4. Triết học hiện sinh của Jean Paul Sartre
• 2.5. Chủ nghĩa hiện sinh vô thần của Alexandre Kojève
• 2.6. Chủ nghĩa Mác cấu trúc (Chủ nghĩa cấu trúc mới) của Louis Althusser
• 2.7. Chủ nghĩa Mác và triết học Mác về con người
• 2.8. Tiền đề thực tiễn
• 2.9. Phong trào đấu tranh cho độc lập, tự do của các dân tộc trên thế giới
• 2.10. Thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội của các nước đi theo con đường xã hội chủ nghĩa và của Việt Nam
• 2.11. Yếu tố gia đình, dòng tộc, bản thân con người Trần Đức Thảo
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG NỘI DUNG CHỦ YẾU CỦA VẤN ĐỀ CON NGƯỜI TRONG TRIẾT HỌC TRẦN ĐỨC THẢO
• 3.1. Sự hình thành con người với những phẩm chất người đầu tiên
• 3.2. Quá trình tiến hóa từ con vật thành con người
• 3.3. Sự hình thành những tố chất người đầu tiên
• 3.4. Về sự di truyền tính cách, cấu tạo tâm lý - tiền đề cho sự hình thành ý thức
• 3.5. Tự ý thức và sự hình thành các yếu tố nhân cách đầu tiên
• 3.6. Sự hình thành ngôn ngữ và ý thức
• 3.7. Các yếu tố và cơ chế khởi nguồn ngôn ngữ và ý thức
• 3.8. Sự hình thành ngôn ngữ với tư cách là “vỏ vật chất” của ý thức
• 3.9. Các bước thực hành của ý thức – ý thức cá nhân và ý thức tập thể
• 3.10. Lao động với sự hình thành ý thức “trí tuệ, sáng tạo”
• 3.11. Những đặc điểm và những quy định của con người xã hội
• 3.12. Con người chung (với tư cách loài) và con người riêng (cá nhân cụ thể)
• 3.13. Quan hệ xã hội và quan hệ giai cấp của mỗi cá nhân
• 3.14. Cá nhân nhân cách và cá nhân lệ thuộc vào điều kiện giai cấp
• 3.15. Cá nhân nhân cách lệ thuộc điều kiện giai cấp. Sự lệ thuộc điều kiện giai cấp và sự phản kháng điều kiện giai cấp trong nhân cách người vô sản
• 3.16. Bản chất và tiềm năng con người, sự tha hóa và giải tha hóa con người
• 3.17. Bản chất con người và những tiềm năng con người
• 3.18. Về bản chất con người
• 3.19. Các tầng bản chất con người
• 3.20. Bản chất con người là cái chứa đựng năng lượng và tiềm năng con người
• 3.21. Con người tha hóa trong xã hội có giai cấp
• 3.22. Sự giải tha hóa con người
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG THÀNH CÔNG VÀ HẠN CHẾ TRONG NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ CON NGƯỜI CỦA TRẦN ĐỨC THẢO
• 4.1. Những thành công trong nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo
• 4.2. Lựa chọn vấn đề con người và cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu
• 4.3. Sự đúng đắn trong việc lựa chọn vấn đề con người làm đối tượng nghiên cứu. Tính độc đáo trong cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu vấn đề con người
• 4.4. Bảo vệ và làm sâu sắc thêm vấn đề con người trong triết học Mác
• 4.5. Bảo vệ quan điểm của vấn đề con người trong triết học Mác
• 4.6. Làm sâu sắc thêm quan điểm về vấn đề con người trong triết học Mác
• 4.7. Về giải phóng và phát triển con người
• 4.8. Về giải phóng con người trong xã hội
• 4.9. Về phát triển con người trong thời đại ngày nay
• 4.10. Những hạn chế trong nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo
• KẾT LUẬN
• NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Nghiên cứu về tiền đề hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo đã được thực hiện qua nhiều công trình khác nhau. Tuy nhiên, chưa có một công trình nào có tính hệ thống như một chuyên khảo. Các nghiên cứu chủ yếu được thể hiện qua các bài viết riêng lẻ trên một số tạp chí và trong các kỷ yếu hội thảo. Những bài viết này thường thiếu sự tập trung và chỉ đề cập đến một phần nội dung của vấn đề con người. Một số công trình đã phân tích quá trình học tập và trưởng thành của Trần Đức Thảo, từ hiện tượng học đến triết học Mác. Đặc biệt, bài viết của Jean Paul Jovary đã chỉ ra sự chuyển mình của Trần Đức Thảo từ hiện tượng học sang triết học Mác, thể hiện quan điểm chính trị mạnh mẽ của ông. Những nghiên cứu này đã góp phần làm rõ hơn về vấn đề con người trong triết học của Trần Đức Thảo.

1.1. Về tiền đề lý luận

Tiền đề lý luận của sự hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo được xây dựng trên nền tảng của các trường phái triết học châu Âu đương thời như hiện tượng học, triết học hiện sinh và chủ nghĩa Mác. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào việc phân tích các khía cạnh khác nhau của vấn đề con người, nhưng chưa có một cái nhìn tổng thể và hệ thống. Các tác phẩm của Trần Đức Thảo đã chỉ ra rằng, con người không chỉ là một đối tượng nghiên cứu mà còn là một vấn đề trung tâm trong triết học. Ông đã khẳng định rằng, việc nghiên cứu con người là cần thiết để hiểu rõ hơn về bản chất và tiềm năng của con người trong xã hội hiện đại.

II. Những tiền đề hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo

Chương này tập trung vào việc phân tích các tiền đề lý luận và thực tiễn hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo. Tiền đề lý luận bao gồm các trường phái triết học như hiện tượng học và triết học hiện sinh, trong khi tiền đề thực tiễn liên quan đến phong trào đấu tranh cho độc lập và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Trần Đức Thảo đã tiếp thu và phát triển các tư tưởng này để làm rõ hơn về bản chất con người. Ông nhấn mạnh rằng, con người không chỉ là sản phẩm của xã hội mà còn là chủ thể có khả năng tự nhận thức và phát triển. Những yếu tố này đã tạo nên một nền tảng vững chắc cho việc nghiên cứu vấn đề con người trong triết học của ông.

2.1. Triết học phương Tây hiện đại và hiện tượng học Husserl

Triết học phương Tây hiện đại, đặc biệt là hiện tượng học của Husserl, đã có ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng của Trần Đức Thảo. Ông đã tiếp thu các khái niệm về ý thức và sự nhận thức để phát triển quan điểm của mình về con người. Trần Đức Thảo cho rằng, con người không chỉ tồn tại trong thế giới vật chất mà còn có một thế giới tinh thần phong phú. Sự hình thành ý thức và ngôn ngữ là những yếu tố quan trọng trong việc định hình bản chất con người. Ông đã chỉ ra rằng, việc nghiên cứu con người cần phải xem xét cả hai khía cạnh: vật chất và tinh thần, từ đó tạo ra một cái nhìn toàn diện hơn về bản chất con người trong xã hội.

III. Những nội dung chủ yếu của vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo

Chương này phân tích các nội dung chủ yếu của vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo, bao gồm sự hình thành con người, ngôn ngữ và ý thức. Ông đã chỉ ra rằng, con người là sản phẩm của quá trình tiến hóa, từ con vật thành con người, với những phẩm chất và tố chất riêng biệt. Sự hình thành ngôn ngữ và ý thức là những yếu tố quyết định trong việc phát triển nhân cách và bản chất con người. Trần Đức Thảo nhấn mạnh rằng, con người không chỉ là một cá thể đơn lẻ mà còn là một phần của xã hội, với các mối quan hệ xã hội và giai cấp. Những nội dung này đã tạo nên một hệ thống quan điểm chặt chẽ về vấn đề con người trong triết học của ông.

3.1. Sự hình thành con người và ngôn ngữ

Trần Đức Thảo đã nghiên cứu sâu về sự hình thành con người, từ quá trình tiến hóa đến sự phát triển ngôn ngữ và ý thức. Ông cho rằng, con người không chỉ là một sinh vật mà còn là một thực thể có khả năng tự nhận thức và phát triển. Ngôn ngữ là công cụ quan trọng giúp con người giao tiếp và thể hiện bản thân. Sự hình thành ngôn ngữ không chỉ phản ánh sự phát triển của ý thức mà còn là yếu tố quyết định trong việc xây dựng nhân cách. Trần Đức Thảo đã chỉ ra rằng, việc nghiên cứu ngôn ngữ và ý thức là cần thiết để hiểu rõ hơn về bản chất con người trong xã hội hiện đại.

IV. Những thành công và hạn chế trong nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo

Chương này đánh giá những thành công và hạn chế trong nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo. Ông đã có những đóng góp quan trọng trong việc làm rõ vấn đề con người trong triết học Mác, bảo vệ quan điểm về con người và phát triển tư tưởng nhân văn. Tuy nhiên, một số ý kiến cho rằng, nghiên cứu của ông chỉ là sự chú giải mà không có phát hiện mới. Việc đánh giá đúng thành công và hạn chế của Trần Đức Thảo là cần thiết để ghi nhận cống hiến của ông trong nền triết học Việt Nam. Những thành công và hạn chế này không chỉ phản ánh giá trị triết học của ông mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng và phát triển con người trong xã hội hiện nay.

4.1. Thành công trong nghiên cứu vấn đề con người

Trần Đức Thảo đã thành công trong việc lựa chọn vấn đề con người làm đối tượng nghiên cứu. Ông đã có những cách tiếp cận độc đáo và phương pháp nghiên cứu sáng tạo, giúp làm sâu sắc thêm vấn đề con người trong triết học Mác. Những công trình của ông đã chỉ ra rằng, con người không chỉ là một đối tượng nghiên cứu mà còn là một chủ thể có khả năng tự nhận thức và phát triển. Những thành công này đã góp phần làm rõ hơn về bản chất và tiềm năng của con người trong xã hội hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề thuộc địa vào trung tâm của một chất vấn triết học, song hành cùng với việc tham gia vào cuộc chiến chống thực dân trước khi tiếp cận chủ nghĩa Mác. Tác giả nhận định: “Thật vậy, các bài viết của Trần Đức Thảo xuất hiện như một bản án trực tiếp và dứt khoát đối với chính sách xâm lược và vị trí của Pháp tại Đông Dương. Bản án chống lại cường quốc thực dân này không mấy khó khăn khi dựa trên những sai lầm của một nền chính trị vừa vụng về vừa thiếu sự cân nhắc cẩn thận” [89, tr. Những nghiên cứu nêu trên, dù trực tiếp hay gián tiếp, một mặt phản ánh thực chất con người Trần Đức Thảo về nhân cách, tài năng, ý chí và bản lĩnh không ngừng tìm kiếm chân lý triết học – triết học khoa học, triết học đời sống, triết học con người; mặt khác, là nguồn tư liệu sống động thể hiện khía cạnh thực tiễn đối với sự hình thành hướng nghiên cứu vấn đề con người của ông sau này.

Về tiền đề thực tiễn của sự hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo còn có một nguồn tư liệu phong phú và quan trọng, nhưng chưa được giới nghiên cứu về ông quan tâm khai thác. Đó là đời sống chính trị - xã hội của thế giới ở châu Âu nói chung, ở Pháp nói riêng thời kỳ sau Thế chiến I, khi Trần Đức 13 Thảo học tập và nghiên cứu tại Pháp, đặc biệt là thời kỳ ông trở về Việt Nam tham gia kháng chiến, là những năm đầu của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội miền Bắc Việt Nam. Chúng ta đều biết, tư tưởng được hình thành từ đời sống hiện thực. Sự chuyển hướng nghiên cứu triết học nói chung của Trần Đức Thảo và sự chuyển sang nghiên cứu vấn đề con người nói riêng của ông không chỉ có được từ truyền thống nhân văn của dân tộc, của quê hương, dòng họ và phẩm chất con người Trần Đức Thảo.

Một mảng đời sống hiện thực quan trọng của quá trình hình thành tư tưởng và sự chuyển hướng lựa chọn nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo là: Thứ nhất, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc, giành độc lập, tự do của nhiều quốc gia trên thế giới, nhất là của nhân dân Việt Nam thời bấy giờ; Thứ hai, thực tiễn của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội của các nước đi theo con đường xã hội chủ nghĩa sau Cách mạng Tháng Mười Nga với sự hình thành hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Có thể nói, cùng với tiền đề lý luận, đặc biệt là lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin với phép biện chứng duy vật đã đem đến cho Trần Đức Thảo quan điểm triết học về con người (mà một số nghiên cứu cho rằng, triết học Trần Đức Thảo là triết học duy vật biện chứng nhân bản [26]), thì sự vận động của đời sống chính trị - xã hội, nhất là phong trào đấu tranh của nhân loại cho những giá trị nhân văn, phát triển và tiến bộ trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội là định hướng lớn cho sự lựa chọn nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo. Đây là mảng thực tiễn hết sức quan trọng của sự hình thành quan điểm về vấn đề con người của Trần Đức Thảo. Rất tiếc, nội dung này chưa được quan tâm nghiên cứu.

Về tiền đề thực tiễn hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo không thể không nói đến tình huống đặc biệt trong cuộc đời ông. Việc ông bị quy tham gia “Nhân văn giai phẩm” có thể nói là một tình huống nghiệt ngã, thách thức bản lĩnh khoa học và thách thức nhân cách cao đẹp của ông. Một số bài viết ngợi ca tầm tư tưởng triết học vượt trước và sự trong sáng trong khoa học của ông, dẫn tới những trắc trở trên con đường sự nghiệp và cuối cùng ông phải nhận “một bi kịch”. Sau sự kiện “Nhân văn giai phẩm”, ông gần như mất tất cả, sống phần còn lại của cuộc đời trong khó khăn, tách biệt, cô đơn.

Tuy nhiên, ông đã vượt lên, vẫn bình thản nghiên cứu, sáng tạo và cống hiến. Sự bình thản tận hiến trong tình cảnh 14 bi đát đó càng làm nổi bật lên ở ông một nhân cách đáng trân trọng: trong ông luôn rực cháy ngọn lửa đam mê khoa học, tìm kiếm thông tin từ những nguồn tài liệu ít ỏi và vẫn tiếp tục viết sách. Tới những năm cuối đời, ông vẫn không ngừng nghiên cứu và công bố những tác phẩm có giá trị. Tiếc rằng, Trần Đức Thảo đã ra đi khi một số công trình chưa kịp hoàn thành.

Nghiên cứu về nội dung vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo 1. Về sự hình thành con người, hình thành ngôn ngữ và ý thức Các nghiên cứu về quá trình tiến hóa từ con vật thành con người, sự hình thành những tố chất người đầu tiên, sự hình thành ngôn ngữ và ý thức được Trần Đức Thảo tập trung viết sau khi về Việt Nam. Chủ đề này thu hút nhiều cuộc hội thảo, bài tạp chí, tiểu luận, của giới nghiên cứu trong và ngoài nước: Tác giả Nguyễn Thị Thanh Mai trong bài Chủ nghĩa duy vật biện chứng nhân bản của Trần Đức Thảo qua tác phẩm Sự hình thành con người (2013) [64] đánh giá Trần Đức Thảo đã nhìn nhận con người ở nhiều khía cạnh, đa chiều, đa phương diện, mang tính cách mạng, điều này đã khắc phục được tính chất phiến diện, siêu hình của các triết thuyết trước đó. Tác giả cho rằng, Trần Đức Thảo đã làm sáng tỏ hơn những nội dung cơ bản của phép biện chứng duy vật trong nghiên cứu vấn đề con người - xã hội; đánh giá cao việc Trần Đức Thảo sử dụng những cứ liệu thời hiện đại để đưa ra những dẫn chứng cụ thể về sự phát triển của hệ thần kinh từ các động vật bậc thấp đến động vật bậc cao, về sự phát triển loài người và xã hội loài người từ cổ đại tới trung đại, cận đại và hiện đại.

Bài viết cũng nêu lên sự khác biệt giữa phương pháp phân tích dẫn chứng của Trần Đức Thảo và C. Tác giả Nguyễn Thái Sơn trong bài Về lời nói đầu tác phẩm Sự hình thành con người của Trần Đức Thảo (2015) [91] đã phân tích, đề cập tới sự phát triển của lịch sử loài người của Trần Đức Thảo, phát triển theo quan điểm vật chất có trước, tinh thần có sau, tinh thần tác động trở lại vật chất; hay nói cách khác là tự nhiên là cái có trước, lịch sử tự nhiên phát triển tạo ra lịch sử xã hội, con người. Tác giả tóm lược những đóng góp của Trần Đức Thảo qua việc mở rộng, đi sâu, phân tích biện chứng của lịch sử loài người, diễn đạt thành công quan điểm thực tiễn của Mác về mối quan hệ sở hữu tập thể nguyên thủy và cộng đồng nguyên thủy. Trong bài Giáo sư Trần Đức Thảo với các vấn đề lịch sử (2016) [15], học giả Cù Huy Chử đã tóm lược một số ý của Trần Đức Thảo về quan điểm sự hình thành con người.

Từ thông tin trong bức thư mà Trần Đức Thảo hồi âm cho giáo 15 sư Lucien Sève (năm 1990), tác giả đưa đến kết luận rằng, theo Trần Đức Thảo thì nguồn gốc của loài người xuất phát từ tập đoàn động vật Vượn người, nhưng đó là một giống loài xuất hiện trong một điều kiện lịch sử nhất định mà giờ không còn nữa. Khi loài vượn người biết chế tạo công cụ để sử dụng thay cho dụng cụ tự nhiên thì hệ thần kinh phát triển thành hệ tâm thần, phát triển âm hiệu và chỉ hiệu đặc thù đưa đến sự hình thành tiếng nói và ý thức. Theo quan điểm này thì mặc dù loài Vượn người đã tiến hóa thành loài người hiện không còn nữa, nhưng loài Vượn người đó vẫn có những điểm tương đồng với các loài khỉ cao cấp và tinh tinh ngày nay. Vì thế Trần Đức Thảo cho rằng chúng ta vẫn có thể quan sát và nghiên cứu thông qua những loài khỉ, tinh tinh này để có những kết luận về quá trình tiến hóa loài người.

Herman (người chuyển dịch các công trình của Trần Đức Thảo sang tiếng Anh), trong bài Trần Đức Thảo và nửa thế kỷ trầm tư triết học, 2016 [40], khi nghiên cứu về lịch sử hình thành con người gắn liền với tiến trình phát triển năng lực chế tác công cụ lao động con người của Trần Đức Thảo, đã cho rằng, “Đối với Trần Đức Thảo, nguồn gốc con người, cụ thể là khoảnh khắc mà người Vượn trở thành Con người, trùng khớp với quá trình chế tác dụng cụ thành công cụ [40, tr. Trong Đề tài khoa học Trần Đức Thảo lĩnh hội triết học Mác (2019) [51], tác giả Đỗ Minh Hợp đã phân tích một cách sáng rõ quan điểm của Trần Đức Thảo về quá trình hình thành con người. Tác giả đã phân tích sâu khía cạnh về sự chuyển hóa và hình thành con người trên hai góc cạnh: a/ Cách tiếp cận duy vật khoa học tự nhiên với con người và b/ Cách tiếp cận lịch sử văn hóa xã hội với con người. Bàn về cội nguồn của ngôn ngữ và ý thức, tác giả đưa ra một số nhận xét về việc Trần Đức Thảo sử dụng phương pháp duy vật biện chứng để lý giải nguồn gốc của ngôn ngữ và ý thức, nguồn gốc vật chất của sự hình thành ý thức, từ đó khái quát quan niệm về bản chất ý thức của Trần Đức Thảo.

Tư tưởng về sự hình thành ngôn ngữ và ý thức được Trần Đức Thảo thể hiện trong công trình Tìm cội nguồn của ngôn ngữ và ý thức; và đây là công trình được nhiều học giả nghiên cứu từ nhiều góc độ. Trên tạp chí La Pensée, tác giả Silvia Federici với bài viết “Viet Cong Philosophy: Tran Duc Thao” (Triết lý Việt Cộng: Trần Đức Thảo) (1970), đã đánh giá cao tư duy triết học Trần Đức Thảo thông qua phân tích sự độc đáo trong luận giải về quan hệ giữa ngôn ngữ và ý thức của triết gia Việt Nam; sau đó trên Tạp chí Telos [143], tác giả này đã bình luận, phân tích, 16 làm rõ những đóng góp của Trần Đức Thảo trong việc nghiên cứu động tác chỉ dẫn và ý thức cảm quan. Với bài Trần Đức Thảo và cuốn Những nghiên cứu về nguồn gốc của tiếng nói và ý thức (xuất bản lần đầu năm 1996, in lại năm 2016) [125], tác giả Đỗ Lai Thúy đã đánh giá tác phẩm Tìm cội nguồn của ngôn ngữ và ý thức là một đóng góp triết học quan trọng của Trần Đức Thảo.