Luận án tiến sĩ triết học: Khám phá vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo

Luận án tiến sĩ triết học khám phá vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo, phân tích sâu sắc tư tưởng nhân văn và bản chất con người.

• Tác giả: Nguyễn Tuấn Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Tài Đông
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Nghiên cứu về tiền đề hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo
• 1.2. Về tiền đề lý luận
• 1.3. Về tiền đề thực tiễn
• 1.4. Nghiên cứu về nội dung vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo
• 1.5. Về sự hình thành con người, hình thành ngôn ngữ và ý thức
• 1.6. Về bản chất con người, con người chung và con người cụ thể, con người xã hội và con người giai cấp
• 1.7. Về con người tha hóa và giải tha hóa con người
• 1.8. Nghiên cứu về thành công và hạn chế của Trần Đức Thảo và những vấn đề đặt ra đối với luận án
• 1.9. Về thành công và hạn chế
• 1.10. Những vấn đề đặt ra đối với luận án
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH VẤN ĐỀ CON NGƯỜI TRONG TRIẾT HỌC TRẦN ĐỨC THẢO
• 2.1. Triết học phương Tây hiện đại và hiện tượng học Husserl
• 2.2. Chủ nghĩa hiện sinh
• 2.3. Triết học hiện sinh Heidegger về con người
• 2.4. Triết học hiện sinh của Jean Paul Sartre
• 2.5. Chủ nghĩa hiện sinh vô thần của Alexandre Kojève
• 2.6. Chủ nghĩa Mác cấu trúc (Chủ nghĩa cấu trúc mới) của Louis Althusser
• 2.7. Chủ nghĩa Mác và triết học Mác về con người
• 2.8. Tiền đề thực tiễn
• 2.9. Phong trào đấu tranh cho độc lập, tự do của các dân tộc trên thế giới
• 2.10. Thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội của các nước đi theo con đường xã hội chủ nghĩa và của Việt Nam
• 2.11. Yếu tố gia đình, dòng tộc, bản thân con người Trần Đức Thảo
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG NỘI DUNG CHỦ YẾU CỦA VẤN ĐỀ CON NGƯỜI TRONG TRIẾT HỌC TRẦN ĐỨC THẢO
• 3.1. Sự hình thành con người với những phẩm chất người đầu tiên
• 3.2. Quá trình tiến hóa từ con vật thành con người
• 3.3. Sự hình thành những tố chất người đầu tiên
• 3.4. Về sự di truyền tính cách, cấu tạo tâm lý - tiền đề cho sự hình thành ý thức
• 3.5. Tự ý thức và sự hình thành các yếu tố nhân cách đầu tiên
• 3.6. Sự hình thành ngôn ngữ và ý thức
• 3.7. Các yếu tố và cơ chế khởi nguồn ngôn ngữ và ý thức
• 3.8. Sự hình thành ngôn ngữ với tư cách là “vỏ vật chất” của ý thức
• 3.9. Các bước thực hành của ý thức – ý thức cá nhân và ý thức tập thể
• 3.10. Lao động với sự hình thành ý thức “trí tuệ, sáng tạo”
• 3.11. Những đặc điểm và những quy định của con người xã hội
• 3.12. Con người chung (với tư cách loài) và con người riêng (cá nhân cụ thể)
• 3.13. Quan hệ xã hội và quan hệ giai cấp của mỗi cá nhân
• 3.14. Cá nhân nhân cách và cá nhân lệ thuộc vào điều kiện giai cấp
• 3.15. Cá nhân nhân cách lệ thuộc điều kiện giai cấp. Sự lệ thuộc điều kiện giai cấp và sự phản kháng điều kiện giai cấp trong nhân cách người vô sản
• 3.16. Bản chất và tiềm năng con người, sự tha hóa và giải tha hóa con người
• 3.17. Bản chất con người và những tiềm năng con người
• 3.18. Về bản chất con người
• 3.19. Các tầng bản chất con người
• 3.20. Bản chất con người là cái chứa đựng năng lượng và tiềm năng con người
• 3.21. Con người tha hóa trong xã hội có giai cấp
• 3.22. Sự giải tha hóa con người
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG THÀNH CÔNG VÀ HẠN CHẾ TRONG NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ CON NGƯỜI CỦA TRẦN ĐỨC THẢO
• 4.1. Những thành công trong nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo
• 4.2. Lựa chọn vấn đề con người và cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu
• 4.3. Sự đúng đắn trong việc lựa chọn vấn đề con người làm đối tượng nghiên cứu. Tính độc đáo trong cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu vấn đề con người
• 4.4. Bảo vệ và làm sâu sắc thêm vấn đề con người trong triết học Mác
• 4.5. Bảo vệ quan điểm của vấn đề con người trong triết học Mác
• 4.6. Làm sâu sắc thêm quan điểm về vấn đề con người trong triết học Mác
• 4.7. Về giải phóng và phát triển con người
• 4.8. Về giải phóng con người trong xã hội
• 4.9. Về phát triển con người trong thời đại ngày nay
• 4.10. Những hạn chế trong nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo
• KẾT LUẬN
• NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Nghiên cứu về tiền đề hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo đã được thực hiện qua nhiều công trình khác nhau. Tuy nhiên, chưa có một công trình nào có tính hệ thống như một chuyên khảo. Các nghiên cứu chủ yếu được thể hiện qua các bài viết riêng lẻ trên một số tạp chí và trong các kỷ yếu hội thảo. Những bài viết này thường thiếu sự tập trung và chỉ đề cập đến một phần nội dung của vấn đề con người. Một số công trình đã phân tích quá trình học tập và trưởng thành của Trần Đức Thảo, từ hiện tượng học đến triết học Mác. Đặc biệt, bài viết của Jean Paul Jovary đã chỉ ra sự chuyển mình của Trần Đức Thảo từ hiện tượng học sang triết học Mác, thể hiện quan điểm chính trị mạnh mẽ của ông. Những nghiên cứu này đã góp phần làm rõ hơn về vấn đề con người trong triết học của Trần Đức Thảo.

1.1. Về tiền đề lý luận

Tiền đề lý luận của sự hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo được xây dựng trên nền tảng của các trường phái triết học châu Âu đương thời như hiện tượng học, triết học hiện sinh và chủ nghĩa Mác. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào việc phân tích các khía cạnh khác nhau của vấn đề con người, nhưng chưa có một cái nhìn tổng thể và hệ thống. Các tác phẩm của Trần Đức Thảo đã chỉ ra rằng, con người không chỉ là một đối tượng nghiên cứu mà còn là một vấn đề trung tâm trong triết học. Ông đã khẳng định rằng, việc nghiên cứu con người là cần thiết để hiểu rõ hơn về bản chất và tiềm năng của con người trong xã hội hiện đại.

II. Những tiền đề hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo

Chương này tập trung vào việc phân tích các tiền đề lý luận và thực tiễn hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo. Tiền đề lý luận bao gồm các trường phái triết học như hiện tượng học và triết học hiện sinh, trong khi tiền đề thực tiễn liên quan đến phong trào đấu tranh cho độc lập và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Trần Đức Thảo đã tiếp thu và phát triển các tư tưởng này để làm rõ hơn về bản chất con người. Ông nhấn mạnh rằng, con người không chỉ là sản phẩm của xã hội mà còn là chủ thể có khả năng tự nhận thức và phát triển. Những yếu tố này đã tạo nên một nền tảng vững chắc cho việc nghiên cứu vấn đề con người trong triết học của ông.

2.1. Triết học phương Tây hiện đại và hiện tượng học Husserl

Triết học phương Tây hiện đại, đặc biệt là hiện tượng học của Husserl, đã có ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng của Trần Đức Thảo. Ông đã tiếp thu các khái niệm về ý thức và sự nhận thức để phát triển quan điểm của mình về con người. Trần Đức Thảo cho rằng, con người không chỉ tồn tại trong thế giới vật chất mà còn có một thế giới tinh thần phong phú. Sự hình thành ý thức và ngôn ngữ là những yếu tố quan trọng trong việc định hình bản chất con người. Ông đã chỉ ra rằng, việc nghiên cứu con người cần phải xem xét cả hai khía cạnh: vật chất và tinh thần, từ đó tạo ra một cái nhìn toàn diện hơn về bản chất con người trong xã hội.

III. Những nội dung chủ yếu của vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo

Chương này phân tích các nội dung chủ yếu của vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo, bao gồm sự hình thành con người, ngôn ngữ và ý thức. Ông đã chỉ ra rằng, con người là sản phẩm của quá trình tiến hóa, từ con vật thành con người, với những phẩm chất và tố chất riêng biệt. Sự hình thành ngôn ngữ và ý thức là những yếu tố quyết định trong việc phát triển nhân cách và bản chất con người. Trần Đức Thảo nhấn mạnh rằng, con người không chỉ là một cá thể đơn lẻ mà còn là một phần của xã hội, với các mối quan hệ xã hội và giai cấp. Những nội dung này đã tạo nên một hệ thống quan điểm chặt chẽ về vấn đề con người trong triết học của ông.

3.1. Sự hình thành con người và ngôn ngữ

Trần Đức Thảo đã nghiên cứu sâu về sự hình thành con người, từ quá trình tiến hóa đến sự phát triển ngôn ngữ và ý thức. Ông cho rằng, con người không chỉ là một sinh vật mà còn là một thực thể có khả năng tự nhận thức và phát triển. Ngôn ngữ là công cụ quan trọng giúp con người giao tiếp và thể hiện bản thân. Sự hình thành ngôn ngữ không chỉ phản ánh sự phát triển của ý thức mà còn là yếu tố quyết định trong việc xây dựng nhân cách. Trần Đức Thảo đã chỉ ra rằng, việc nghiên cứu ngôn ngữ và ý thức là cần thiết để hiểu rõ hơn về bản chất con người trong xã hội hiện đại.

IV. Những thành công và hạn chế trong nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo

Chương này đánh giá những thành công và hạn chế trong nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo. Ông đã có những đóng góp quan trọng trong việc làm rõ vấn đề con người trong triết học Mác, bảo vệ quan điểm về con người và phát triển tư tưởng nhân văn. Tuy nhiên, một số ý kiến cho rằng, nghiên cứu của ông chỉ là sự chú giải mà không có phát hiện mới. Việc đánh giá đúng thành công và hạn chế của Trần Đức Thảo là cần thiết để ghi nhận cống hiến của ông trong nền triết học Việt Nam. Những thành công và hạn chế này không chỉ phản ánh giá trị triết học của ông mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng và phát triển con người trong xã hội hiện nay.

4.1. Thành công trong nghiên cứu vấn đề con người

Trần Đức Thảo đã thành công trong việc lựa chọn vấn đề con người làm đối tượng nghiên cứu. Ông đã có những cách tiếp cận độc đáo và phương pháp nghiên cứu sáng tạo, giúp làm sâu sắc thêm vấn đề con người trong triết học Mác. Những công trình của ông đã chỉ ra rằng, con người không chỉ là một đối tượng nghiên cứu mà còn là một chủ thể có khả năng tự nhận thức và phát triển. Những thành công này đã góp phần làm rõ hơn về bản chất và tiềm năng của con người trong xã hội hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ triết học với đề tài "Vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo" do nghiên cứu sinh Nguyễn Tuấn Anh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Tài Đông tại Học viện Khoa học Xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2020, Chuyên ngành Triết học, Mã số: 9 22 90 01) là công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện và chuyên sâu về di sản nhân học triết học của Trần Đức Thảo (1917–1993) – một trong những triết gia hiện đại tầm cỡ quốc tế hiếm hoi của Việt Nam.

Trong bối cảnh triết học thế kỷ XX bị giằng xé giữa chủ nghĩa hiện tượng học ý thức, chủ nghĩa hiện sinh vị kỷ và chủ nghĩa cấu trúc giải trung tâm con người, Trần Đức Thảo đã thực hiện một bước chuyển tiên phong: phát triển chủ nghĩa duy vật biện chứng thành chủ nghĩa duy vật biện chứng nhân bản. Nghiên cứu giải quyết khoảng trống học thuật then chốt (research gap): trước đây, các công trình trong và ngoài nước thường chỉ tiếp cận tư tưởng Trần Đức Thảo một cách phân mảnh—hoặc thuần túy từ góc độ hiện tượng học thời kỳ đầu ở Pháp, hoặc trích đoạn các quan điểm ngôn ngữ học—dẫn tới hai luồng nhận định đối lập: một bên coi công trình của ông là bước đột phá làm sâu sắc triết học Mác, bên kia dè dặt quy giản nghiên cứu của ông thành sự chú giải giáo điều.

Luận án giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Những tiền đề lý luận Tây Âu hiện đại và bối cảnh thực tiễn lịch sử nào đã thúc đẩy bước chuyển tư tưởng của Trần Đức Thảo sang vấn đề con người?
2. Cấu trúc logic nội tại của hệ thống quan niệm về con người trong triết học Trần Đức Thảo được xác lập như thế nào từ nguồn gốc sinh học - tiền sử, cơ chế phát sinh ngôn ngữ - ý thức đến bản chất xã hội và giải tha hóa?
3. Đâu là những thành công đột phá và giới hạn lịch sử trong hệ thống triết học nhân bản của ông?

Khung lý thuyết của luận án dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử mácxít, tích hợp phê phán Hiện tượng học Husserl, Triết học hiện sinh (Heidegger, Sartre), Hiện sinh vô thần (Alexandre Kojève) và Chủ nghĩa Mác cấu trúc (Louis Althusser). Phạm vi khảo cứu bao quát toàn bộ di sản học thuật của Trần Đức Thảo, trọng tâm là 3 chuyên khảo kinh điển: Sự hình thành con người (1986/2004), Tìm cội nguồn ngôn ngữ và ý thức (Recherches sur l'origine du langage et de la conscience, Paris, 1973), Vấn đề con người và chủ nghĩa lý luận không có con người (1988); cùng hơn 10 bài báo quốc tế trên các tạp chí La Pensée, La Nouvelle Critique và hơn 8 bản thảo tiếng Pháp, tiếng Đức chưa công bố giai đoạn 1985–1993. Luận án có kết cấu chuẩn mực gồm 4 chương, 10 tiết, 148 trang nội dung chính yếu và danh mục 148 tài liệu tham khảo chuyên ngành.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu trong luận án cho thấy lịch sử nghiên cứu về Trần Đức Thảo phân hóa thành hai dòng chảy học thuật quốc tế và trong nước:

Dòng học thuật quốc tế ghi nhận sự tham gia của các triết gia và nhà nghiên cứu Pháp, Canada, Hoa Kỳ. Jean-Paul Jovary (1993) trong Nhà triết học chiến đấu và Arnaud Spire (1993) trong Trần Đức Thảo - nhà mácxít gây xáo động tập trung phân tích bước chuyển chính trị - triết học từ Husserl sang Marx. Silvia Federici (1970) trên tạp chí Telos và La Pensée làm rõ tính độc đáo của khái niệm "động tác chỉ dẫn" và ý thức cảm quan. Giáo sư tâm lý học Jacinthe Baribeau (2016, Đại học Ottawa) đánh giá cao mô hình duy vật kết hợp ngôn ngữ tâm lý học và nhân chủng học tiền sử để xây dựng "ký hiệu học của đời sống thực tế". Michel Espagne (2016) chỉ ra sợi chỉ đỏ xuyên suốt của Trần Đức Thảo là chứng minh vật chất tự vận động và tiến hóa thành sự sống và ý thức. Ngược lại, Masoud P. Tochahi (2017) đặt ra phê bình nghiêm khắc khi cho rằng Trần Đức Thảo gặp mâu thuẫn nội tại khi giải thích bước chuyển từ cử chỉ chỉ trỏ sang biểu thị ý nghĩa trừu tượng ở người khéo léo (Homo habilis).

Dòng học thuật trong nước được đại diện bởi các công trình của GS. Trần Văn Giàu (1993), GS. Hà Minh Đức (2015), GS. Nguyễn Trọng Chuẩn (2015), học giả Phan Ngọc (2016), Đỗ Lai Thúy (2016), Phạm Trọng Luật (2016) và đề tài khoa học của Đỗ Minh Hợp (2019). Các tác giả tập trung khắc họa chân dung trí thức dấn thân, phân tích quá trình tiếp thu các trường phái phương Tây và vận dụng phương pháp trong bộ Tư bản để luận giải nguồn gốc con người.

Luận án định vị nghiên cứu của mình thông qua việc so sánh đối chứng với hai công trình quốc tế tiêu biểu:

• So với khảo luận của Alexandre Féron (2016, Đại học Paris 1 Panthéon-Sorbonne) về "định hướng triết học kép" (nỗ lực tổng hợp hiện tượng học và chủ nghĩa duy vật), luận án của Nguyễn Tuấn Anh đi xa hơn khi chỉ ra Trần Đức Thảo không dừng lại ở sự thỏa hiệp phương pháp, mà đã thực hiện cuộc đoạn tuyệt dứt khoát để xây dựng một bản thể luận duy vật nhân bản triệt để.
• So với luận án tiến sĩ của Raymond Brouillet (1977, Đại học Louvain) về việc đối chiếu hai lối biện giải Hiện tượng luận Tinh thần giữa Alexandre Kojève và Trần Đức Thảo, luận án này tái khẳng định lập trường của Trần Đức Thảo: phê phán việc Kojève quy giản toàn bộ phép biện chứng Hegel vào mô hình "chủ nô - nô lệ", qua đó mở đường cho việc khôi phục khái niệm lao động sản xuất thực tiễn như là nền tảng hình thành nhân tính.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án chứng minh những đóng góp đột phá của triết học Trần Đức Thảo đối với việc mở rộng và bảo vệ chủ nghĩa Mác:

1. Phát triển chủ nghĩa duy vật biện chứng nhân bản: Luận án khẳng định con người chính là trung tâm tối thượng trong toàn bộ hệ thống triết học Trần Đức Thảo. Ông đã giải quyết cuộc khủng hoảng nhân học Tây Âu bằng cách kéo các phạm trù trừu tượng của hiện tượng học về mảnh đất hiện thực của đời sống sản xuất vật chất.
2. Khai phá quy luật tiến hóa từ thú tính sang nhân tính và sử tính: Luận án làm rõ cơ chế chuyển hóa sinh học - xã hội mà triết học cổ điển chưa giải quyết chi tiết: sự chuyển biến từ hệ thần kinh cấp cao sang hệ tâm thần thông qua lao động chế tác.
3. Phê phán chủ nghĩa Mác cấu trúc (Structural Marxism): Trần Đức Thảo đã trực tiếp bác bỏ luận đề "gián đoạn tri thức luận" (coupure épistémologique) và "chủ nghĩa lý luận không có con người" (antihumanisme théorique) của Louis Althusser. Ông chứng minh tính nhất quán xuyên suốt từ Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844 đến bộ Tư bản, khẳng định giải phóng con người khỏi áp bức, tha hóa chính là mục đích cứu cánh của chủ nghĩa Mác.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành giữa Triết học bản thể luận, Hiện tượng học nhận thức, Nhân chủng học tiền sử và Tâm lý học phát triển:

[Hiện tượng học Husserl]   [Chủ nghĩa hiện sinh Sartre/Kojève]   [Chủ nghĩa cấu trúc Althusser]
             \                          |                          /
              \                         |                         /
               v                        v                        v
        +---------------------------------------------------------------+
        |  PHÊ PHÁN & CẢI TẠO DUY VẬT BIỆN CHỨNG (TRẦN ĐỨC THẢO)         |
        +---------------------------------------------------------------+
                                        |
        +-------------------------------+-------------------------------+
        |                               |                               |
        v                               v                               v
[TIỀN SỬ - SINH HỌC]           [NGÔN NGỮ & Ý THỨC]             [BẢN CHẤT XÃ HỘI]
Hệ thần kinh -> Tâm thần       Động tác chỉ dẫn (Geste)        Đa tầng bản chất
Tiến hóa Vượn -> Người        Âm hiệu & Chỉ hiệu -> Ý niệm    Cá nhân nhân cách vs
Chế tác: Dụng cụ -> Công cụ    Ký hiệu học đời sống thực tế    Tha hóa & Giải tha hóa

Khung phân tích xác lập 4 tầng nấc bản chất con người:

• Tầng 1 (Tự nhiên - Sinh vật): Cơ sở giải phẫu, hệ thần kinh và phản xạ vận động cảm quan.
• Tầng 2 (Tâm lý - Nhận thức tiền ý thức): Cấu tạo tâm lý, sự di truyền tính cách và hình ảnh điển hình (image typique).
• Tầng 3 (Xã hội - Giai cấp): Tổng hòa các quan hệ sản xuất, phân công lao động và sự quy định của vị trí giai cấp đối với nhân cách cá nhân.
• Tầng 4 (Nhân bản - Phát triển tự do): Tiềm năng tự ý thức, năng lực sáng tạo vượt qua các điều kiện lệ thuộc giai cấp để vươn tới giải phóng toàn diện.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên lập trường Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp chặt chẽ với phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu đa tầng bậc (multi-level design) cho phép khảo sát đối tượng trên ba cấp độ:

• Cấp độ vi mô (Micro-level): Cơ chế tâm - sinh lý học thần kinh, cử chỉ vận động cá thể ở trẻ em và người tiền sử.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Hoạt động chế tác công cụ tập thể trong công xã thị tộc nguyên thủy.
• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Cấu trúc hình thái kinh tế - xã hội, quan hệ giai cấp và sự vận động của lịch sử nhân loại.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Phương pháp văn bản học triết học (Philosophical Philology): Khảo sát, dịch thuật, giải mã và đối chiếu trực tiếp các văn bản gốc tiếng Pháp và tiếng Đức của Trần Đức Thảo xuất bản tại Paris và lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Pháp.
2. Phương pháp Lịch sử và Logic: Tái hiện tiến trình biến chuyển tư tưởng của tác giả từ Luận văn cao học tại École Normale Supérieure (phố Ulm, 1943) qua thời kỳ kháng chiến chống Pháp, giai đoạn nghiên cứu tại Hà Nội (1955–1985) đến những năm tháng cuối đời tại Paris (1985–1993).
3. Tam giác hóa lý thuyết (Theory Triangulation): Đối chiếu các luận điểm của Trần Đức Thảo với ba trụ cột lý thuyết: Hiện tượng học ý thức (Husserl), Thuyết phân tâm học (Freud) và Kinh tế chính trị học mácxít.
4. Phân tích - Tổng hợp và Khái quát hóa: Phục dựng hệ thống quan điểm hoàn chỉnh từ các bài viết tạp chí rời rạc thành một chỉnh thể triết học nhất quán.

Data và phân tích

Nguồn dữ liệu của luận án bao gồm:

• Toàn văn 3 tác phẩm đơn khảo cốt lõi (Sự hình thành con người, Tìm cội nguồn ngôn ngữ và ý thức, Vấn đề con người và chủ nghĩa lý luận không có con người).
• 10 công trình chuyên khảo và bài báo công bố trên các tạp chí lý luận quốc tế (La Pensée, La Nouvelle Critique, Telos).
• 8 bản thảo di cảo chưa công bố viết bằng tiếng Pháp và tiếng Đức giai đoạn 1985–1993 (Introduction à la genèse de l’homme, La naissance du langage, Le concept de l’homme, Die Bewegung des Zeigens...).
• Dữ liệu khảo cứu thứ cấp gồm 148 công trình sách báo, kỷ yếu hội thảo khoa học của các chuyên gia triết học hàng đầu trong nước và quốc tế.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khám phá mắt xích khởi nguyên của ý thức qua "Động tác chỉ dẫn" (Le mouvement de l’indication): Luận án chỉ rõ phát hiện đột phá của Trần Đức Thảo: ý thức không tự nảy sinh từ hư vô hay từ "tính ý hướng thuần túy" duy tâm của Husserl, mà bắt đầu từ động tác chỉ trỏ (geste de l’index). Cử chỉ này cố định hóa sự vật trong không gian cảm tính, chuyển hóa vật chất thành hình ảnh điển hình trong vỏ não, tạo nên "xác thực cảm tính" (certitude sensible).

2. Xác lập ranh giới bản chất giữa "Dụng cụ" và "Công cụ": Luận án trích dẫn phân tích sắc sảo của Trần Đức Thảo:

“Chính ở nút thắt này, Trần Đức Thảo đã chỉ ra sự khác biệt độc đáo lớn lao đầy sống động giữa dụng cụ (mang tính cá nhân) và công cụ (mang tính tập thể – xã hội). Quá trình nhân hóa tự nhiên thông qua lao động là cách thức mà vật chất trở nên có một đời sống, và qua đó hình thành giá trị con người.”

Động vật bậc cao chỉ biết sử dụng dụng cụ tự nhiên mang tính ngẫu nhiên, cá thể; chỉ khi vượn người biết chế tác công cụ để lưu giữ, truyền trao trong tập thể thì lao động xã hội mới ra đời, đánh dấu bước nhảy vọt lịch sử từ thú tính sang nhân tính.

3. Luận giải nguồn gốc vật chất của phức cảm Oedipe: Bằng cách tiếp cận duy vật nhân chủng học, Trần Đức Thảo đã giải huyền thoại hóa phân tâm học Freud. Ông chứng minh phức cảm Oedipe thực chất phản ánh sự biến đổi sinh học - xã hội: mâu thuẫn sinh học của phụ nữ nguyên thủy khi chuyển từ trạng thái sinh sản tự nhiên sang cấu trúc gia đình thị tộc, gắn liền với sự phân công lao động đầu tiên của loài người.

4. Bản chất con người là một cấu trúc năng động, đa tầng: Khắc phục lối hiểu cơ giới, luận án làm rõ luận điểm của Trần Đức Thảo dựa trên Luận cương thứ VI về Phoiơbắc:

“Bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt. Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà những quan hệ xã hội.”

Trần Đức Thảo khẳng định con người là sự thống nhất hữu cơ giữa "con người loài" (con người chung) và "cá nhân nhân cách" (con người cụ thể). Dù bị điều kiện giai cấp quy định, nhân cách người vô sản luôn mang tiềm năng phản kháng giai cấp để tự giải phóng và giải phóng xã hội.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án cung cấp một mô hình nhận thức luận duy vật hoàn chỉnh, lấp đầy khoảng trống trung gian giữa quy luật sinh học của Darwin và quy luật kinh tế - xã hội của Marx.
• Về phương pháp luận: Thiết lập phương pháp tiếp cận liên ngành mẫu mực giữa triết học lý thuyết với các ngành khoa học thực nghiệm (nhân chủng học, ngôn ngữ học tâm lý, khảo cổ học tiền sử).
• Về thực tiễn chính trị - xã hội: Đóng góp luận cứ khoa học sắc bén cho sự nghiệp đổi mới tại Việt Nam. Như chính tâm niệm của Trần Đức Thảo được trích dẫn trong luận án:

“...có độc lập dân tộc rồi thì phải phát triển dân chủ, tự do để giải phóng con người, tạo tiền đề cho con người phát triển toàn diện, làm cơ sở để con người và xã hội loài người phát triển toàn diện theo hướng ngày một tự do, dân chủ, nhân văn, nhân bản.”

• Về xây dựng chính sách: Định hướng các chính sách giáo dục, văn hóa lấy việc phát triển toàn diện nhân cách cá nhân làm trung tâm, chống lại các biểu hiện tha hóa quyền lực, quan liêu và xơ cứng giáo điều.

Limitations và Future Research

Luận án chỉ ra 3 hạn chế lịch sử trong nghiên cứu của Trần Đức Thảo:

1. Sự phụ thuộc vào nguồn cứ liệu cổ nhân học thế kỷ XX: Do hoàn cảnh nghiên cứu cô lập trong thời kỳ chiến tranh và bao cấp tại Việt Nam, tác giả chưa thể cập nhật những phát hiện khảo cổ học và cổ di truyền học (paleogenetics) hiện đại cuối thế kỷ XX - đầu thế kỷ XXI.
2. Tính giả thuyết ở một số mắt xích chuyển tiếp: Việc mô tả bước chuyển từ phản xạ vận động tiền ý thức sang biểu tượng ngôn ngữ trừu tượng ở người khéo léo (Homo habilis) còn mang tính tư biện triết học, thiếu sự kiểm chứng từ thực nghiệm sinh học thần kinh hiện đại.
3. Giới hạn trong việc phân tích các dạng tha hóa mới: Trần Đức Thảo tập trung chủ yếu vào sự tha hóa lao động trong sản xuất tư bản truyền thống và tha hóa quan liêu, chưa dự phóng được các dạng tha hóa công nghệ, tha hóa không gian số và dữ liệu trong kỷ nguyên số hóa.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng:

• Đối thoại giữa lý thuyết "động tác chỉ dẫn" của Trần Đức Thảo với Khoa học Thần kinh Tri nhận (Cognitive Neuroscience) và Lý thuyết Nhận thức Hiện thân (Embodied Cognition).
• Ứng dụng "ký hiệu học của đời sống thực tế" vào phân tích sự tương tác giữa Người và Trí tuệ Nhân tạo (AI Philosophy & Human-Machine Interaction).
• Biên dịch, chú giải và xuất bản toàn bộ 8 di cảo tiếng Pháp - Đức chưa công bố của Trần Đức Thảo.
• Nghiên cứu so sánh quan niệm giải tha hóa của Trần Đức Thảo với các đại diện Trường phái Frankfurt (Habermas, Honneth).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án khẳng định vị thế đỉnh cao của Trần Đức Thảo trong nền triết học thế giới. Trong lịch sử triết học hiện đại, ông là học giả phương Đông hiếm hoi có các cuộc đối thoại sòng phẳng, trực tiếp thách thức tư tưởng của các tượng đài triết học phương Tây như Edmund Husserl, Jean-Paul Sartre, Alexandre Kojève và Louis Althusser.

Nghiên cứu tạo tác động sâu rộng đến giới học thuật trong nước: xác lập lại vị trí xứng đáng của Trần Đức Thảo sau những biến cố lịch sử (sự kiện Nhân văn Giai phẩm), minh oan cho một nhân cách khoa học trung thực, tận tụy hiến dâng trọn đời cho chân lý. Về mặt xã hội, luận án cung cấp nền tảng triết học cho công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, nơi con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Triết học: Tiếp cận hệ thống tư liệu nguyên bản được giải mã chuẩn xác, phương pháp luận nghiên cứu văn bản học mẫu mực và khung lý thuyết nhân học duy vật vững chắc.
• Nhà nghiên cứu Tâm lý học và Ngôn ngữ học: Khai thác mô hình phát sinh ý thức từ vận động cảm quan và lý thuyết ký hiệu học thực tiễn để giải thích sự phát triển tâm lý trẻ em và nguồn gốc ngôn ngữ.
• Nhà xã hội học và Nhân học văn hóa: Ứng dụng mô hình phân tích bản chất con người đa tầng và lý thuyết giải tha hóa vào nghiên cứu biến đổi xã hội đương đại.
• Nhà hoạch định chính sách giáo dục và văn hóa: Vận dụng quan điểm phát triển con người toàn diện của Trần Đức Thảo để thiết kế các chương trình cải cách giáo dục chú trọng bồi dưỡng nhân cách, tư duy độc lập và năng lực sáng tạo.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của Trần Đức Thảo là gì? Đó là việc phát triển học thuyết mácxít về nguồn gốc ý thức thông qua khái niệm "Động tác chỉ dẫn" (Le mouvement de l'indication) như là hình thức sơ khởi của ý thức cảm quan. Ông đã khắc phục triệt để tính duy tâm chủ quan của Hiện tượng học Husserl bằng cách chứng minh cử chỉ vận động vật chất trong lao động chế tác chính là cội nguồn khai sinh ký hiệu, tiếng nói và tư duy trừu tượng.

2. Luận án đổi mới phương pháp luận như thế nào so với các nghiên cứu trước? So với các nghiên cứu đơn tuyến trước đây của Alexandre Féron (2016) hay Đỗ Minh Hợp (2019), luận án kết hợp phương pháp văn bản học đối chiếu đa ngữ (Pháp - Đức - Việt) với phương pháp phục dựng hệ thống logic nội tại, xâu chuỗi toàn bộ di cảo từ năm 1943 đến 1993 thành một học thuyết nhân học duy vật nhất quán.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ tư liệu gốc là gì? Đó là thái độ tự giải phóng dứt khoát của Trần Đức Thảo khỏi chủ nghĩa hiện sinh qua cuộc luận chiến với Alexandre Kojève. Luận án trích dẫn trực tiếp lời tự thuật của ông:

“Bài báo đó cho phép tôi tự giải thoát khỏi quan điểm duy tâm của Husserl. Nó chính là cây cầu giúp tôi đi từ hiện tượng học Hêghen đến với chủ nghĩa duy vật biện chứng.”

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ quy trình đối chiếu văn bản, hệ thống mã hóa thư mục di cảo và phương pháp phân tích diễn ngôn triết học được trình bày minh bạch, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng các trích đoạn văn bản gốc và logic lập luận.

5. Luận án vạch ra chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào? Chương trình định hướng tập trung vào: (1) Số hóa và công bố toàn bộ di cảo lưu trữ tại Pháp; (2) Đối thoại liên ngành giữa ký hiệu học thực tiễn của Trần Đức Thảo với Khoa học Thần kinh Nhận thức và Triết học Trí tuệ Nhân tạo; (3) Biên soạn bộ toàn tập triết học Trần Đức Thảo chuẩn quốc tế.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Tuấn Anh đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đề ra, đóng góp 5 giá trị then chốt:

1. Hệ thống hóa toàn diện và chuẩn xác học thuyết về con người trong triết học Trần Đức Thảo từ nguồn gốc sinh học đến bản chất xã hội.
2. Làm sáng tỏ bước chuyển mang tính quy luật từ Hiện tượng học Husserl sang Chủ nghĩa duy vật biện chứng nhân bản.
3. Phục dựng thành công cơ chế phát sinh ngôn ngữ và ý thức thông qua động tác chỉ dẫn và lao động chế tác công cụ.
4. Bác bỏ các luận điểm xuyên tạc, bảo vệ và làm sâu sắc quan điểm nhân bản cốt lõi trong triết học Mác trước chủ nghĩa cấu trúc Althusser và sự giáo điều Xô-viết.
5. Khẳng định giá trị thời đại của tư tưởng Trần Đức Thảo đối với sự nghiệp giải phóng, xây dựng và phát triển con người Việt Nam toàn diện trong thế kỷ XXI.

Công trình khẳng định di sản của Trần Đức Thảo không chỉ là niềm tự hào của trí tuệ Việt Nam, mà còn là một tượng đài lý luận đóng góp bất hủ vào tiến trình nhận thức chân lý của nhân loại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề thuộc địa vào trung tâm của một chất vấn triết học, song hành cùng với việc tham gia vào cuộc chiến chống thực dân trước khi tiếp cận chủ nghĩa Mác. Tác giả nhận định: “Thật vậy, các bài viết của Trần Đức Thảo xuất hiện như một bản án trực tiếp và dứt khoát đối với chính sách xâm lược và vị trí của Pháp tại Đông Dương. Bản án chống lại cường quốc thực dân này không mấy khó khăn khi dựa trên những sai lầm của một nền chính trị vừa vụng về vừa thiếu sự cân nhắc cẩn thận” [89, tr. Những nghiên cứu nêu trên, dù trực tiếp hay gián tiếp, một mặt phản ánh thực chất con người Trần Đức Thảo về nhân cách, tài năng, ý chí và bản lĩnh không ngừng tìm kiếm chân lý triết học – triết học khoa học, triết học đời sống, triết học con người; mặt khác, là nguồn tư liệu sống động thể hiện khía cạnh thực tiễn đối với sự hình thành hướng nghiên cứu vấn đề con người của ông sau này.

Về tiền đề thực tiễn của sự hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo còn có một nguồn tư liệu phong phú và quan trọng, nhưng chưa được giới nghiên cứu về ông quan tâm khai thác. Đó là đời sống chính trị - xã hội của thế giới ở châu Âu nói chung, ở Pháp nói riêng thời kỳ sau Thế chiến I, khi Trần Đức 13 Thảo học tập và nghiên cứu tại Pháp, đặc biệt là thời kỳ ông trở về Việt Nam tham gia kháng chiến, là những năm đầu của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội miền Bắc Việt Nam. Chúng ta đều biết, tư tưởng được hình thành từ đời sống hiện thực. Sự chuyển hướng nghiên cứu triết học nói chung của Trần Đức Thảo và sự chuyển sang nghiên cứu vấn đề con người nói riêng của ông không chỉ có được từ truyền thống nhân văn của dân tộc, của quê hương, dòng họ và phẩm chất con người Trần Đức Thảo.

Một mảng đời sống hiện thực quan trọng của quá trình hình thành tư tưởng và sự chuyển hướng lựa chọn nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo là: Thứ nhất, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc, giành độc lập, tự do của nhiều quốc gia trên thế giới, nhất là của nhân dân Việt Nam thời bấy giờ; Thứ hai, thực tiễn của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội của các nước đi theo con đường xã hội chủ nghĩa sau Cách mạng Tháng Mười Nga với sự hình thành hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Có thể nói, cùng với tiền đề lý luận, đặc biệt là lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin với phép biện chứng duy vật đã đem đến cho Trần Đức Thảo quan điểm triết học về con người (mà một số nghiên cứu cho rằng, triết học Trần Đức Thảo là triết học duy vật biện chứng nhân bản [26]), thì sự vận động của đời sống chính trị - xã hội, nhất là phong trào đấu tranh của nhân loại cho những giá trị nhân văn, phát triển và tiến bộ trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội là định hướng lớn cho sự lựa chọn nghiên cứu vấn đề con người của Trần Đức Thảo. Đây là mảng thực tiễn hết sức quan trọng của sự hình thành quan điểm về vấn đề con người của Trần Đức Thảo. Rất tiếc, nội dung này chưa được quan tâm nghiên cứu.

Về tiền đề thực tiễn hình thành vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo không thể không nói đến tình huống đặc biệt trong cuộc đời ông. Việc ông bị quy tham gia “Nhân văn giai phẩm” có thể nói là một tình huống nghiệt ngã, thách thức bản lĩnh khoa học và thách thức nhân cách cao đẹp của ông. Một số bài viết ngợi ca tầm tư tưởng triết học vượt trước và sự trong sáng trong khoa học của ông, dẫn tới những trắc trở trên con đường sự nghiệp và cuối cùng ông phải nhận “một bi kịch”. Sau sự kiện “Nhân văn giai phẩm”, ông gần như mất tất cả, sống phần còn lại của cuộc đời trong khó khăn, tách biệt, cô đơn.

Tuy nhiên, ông đã vượt lên, vẫn bình thản nghiên cứu, sáng tạo và cống hiến. Sự bình thản tận hiến trong tình cảnh 14 bi đát đó càng làm nổi bật lên ở ông một nhân cách đáng trân trọng: trong ông luôn rực cháy ngọn lửa đam mê khoa học, tìm kiếm thông tin từ những nguồn tài liệu ít ỏi và vẫn tiếp tục viết sách. Tới những năm cuối đời, ông vẫn không ngừng nghiên cứu và công bố những tác phẩm có giá trị. Tiếc rằng, Trần Đức Thảo đã ra đi khi một số công trình chưa kịp hoàn thành.

Nghiên cứu về nội dung vấn đề con người trong triết học Trần Đức Thảo 1. Về sự hình thành con người, hình thành ngôn ngữ và ý thức Các nghiên cứu về quá trình tiến hóa từ con vật thành con người, sự hình thành những tố chất người đầu tiên, sự hình thành ngôn ngữ và ý thức được Trần Đức Thảo tập trung viết sau khi về Việt Nam. Chủ đề này thu hút nhiều cuộc hội thảo, bài tạp chí, tiểu luận, của giới nghiên cứu trong và ngoài nước: Tác giả Nguyễn Thị Thanh Mai trong bài Chủ nghĩa duy vật biện chứng nhân bản của Trần Đức Thảo qua tác phẩm Sự hình thành con người (2013) [64] đánh giá Trần Đức Thảo đã nhìn nhận con người ở nhiều khía cạnh, đa chiều, đa phương diện, mang tính cách mạng, điều này đã khắc phục được tính chất phiến diện, siêu hình của các triết thuyết trước đó. Tác giả cho rằng, Trần Đức Thảo đã làm sáng tỏ hơn những nội dung cơ bản của phép biện chứng duy vật trong nghiên cứu vấn đề con người - xã hội; đánh giá cao việc Trần Đức Thảo sử dụng những cứ liệu thời hiện đại để đưa ra những dẫn chứng cụ thể về sự phát triển của hệ thần kinh từ các động vật bậc thấp đến động vật bậc cao, về sự phát triển loài người và xã hội loài người từ cổ đại tới trung đại, cận đại và hiện đại.

Bài viết cũng nêu lên sự khác biệt giữa phương pháp phân tích dẫn chứng của Trần Đức Thảo và C. Tác giả Nguyễn Thái Sơn trong bài Về lời nói đầu tác phẩm Sự hình thành con người của Trần Đức Thảo (2015) [91] đã phân tích, đề cập tới sự phát triển của lịch sử loài người của Trần Đức Thảo, phát triển theo quan điểm vật chất có trước, tinh thần có sau, tinh thần tác động trở lại vật chất; hay nói cách khác là tự nhiên là cái có trước, lịch sử tự nhiên phát triển tạo ra lịch sử xã hội, con người. Tác giả tóm lược những đóng góp của Trần Đức Thảo qua việc mở rộng, đi sâu, phân tích biện chứng của lịch sử loài người, diễn đạt thành công quan điểm thực tiễn của Mác về mối quan hệ sở hữu tập thể nguyên thủy và cộng đồng nguyên thủy. Trong bài Giáo sư Trần Đức Thảo với các vấn đề lịch sử (2016) [15], học giả Cù Huy Chử đã tóm lược một số ý của Trần Đức Thảo về quan điểm sự hình thành con người.

Từ thông tin trong bức thư mà Trần Đức Thảo hồi âm cho giáo 15 sư Lucien Sève (năm 1990), tác giả đưa đến kết luận rằng, theo Trần Đức Thảo thì nguồn gốc của loài người xuất phát từ tập đoàn động vật Vượn người, nhưng đó là một giống loài xuất hiện trong một điều kiện lịch sử nhất định mà giờ không còn nữa. Khi loài vượn người biết chế tạo công cụ để sử dụng thay cho dụng cụ tự nhiên thì hệ thần kinh phát triển thành hệ tâm thần, phát triển âm hiệu và chỉ hiệu đặc thù đưa đến sự hình thành tiếng nói và ý thức. Theo quan điểm này thì mặc dù loài Vượn người đã tiến hóa thành loài người hiện không còn nữa, nhưng loài Vượn người đó vẫn có những điểm tương đồng với các loài khỉ cao cấp và tinh tinh ngày nay. Vì thế Trần Đức Thảo cho rằng chúng ta vẫn có thể quan sát và nghiên cứu thông qua những loài khỉ, tinh tinh này để có những kết luận về quá trình tiến hóa loài người.

Herman (người chuyển dịch các công trình của Trần Đức Thảo sang tiếng Anh), trong bài Trần Đức Thảo và nửa thế kỷ trầm tư triết học, 2016 [40], khi nghiên cứu về lịch sử hình thành con người gắn liền với tiến trình phát triển năng lực chế tác công cụ lao động con người của Trần Đức Thảo, đã cho rằng, “Đối với Trần Đức Thảo, nguồn gốc con người, cụ thể là khoảnh khắc mà người Vượn trở thành Con người, trùng khớp với quá trình chế tác dụng cụ thành công cụ [40, tr. Trong Đề tài khoa học Trần Đức Thảo lĩnh hội triết học Mác (2019) [51], tác giả Đỗ Minh Hợp đã phân tích một cách sáng rõ quan điểm của Trần Đức Thảo về quá trình hình thành con người. Tác giả đã phân tích sâu khía cạnh về sự chuyển hóa và hình thành con người trên hai góc cạnh: a/ Cách tiếp cận duy vật khoa học tự nhiên với con người và b/ Cách tiếp cận lịch sử văn hóa xã hội với con người. Bàn về cội nguồn của ngôn ngữ và ý thức, tác giả đưa ra một số nhận xét về việc Trần Đức Thảo sử dụng phương pháp duy vật biện chứng để lý giải nguồn gốc của ngôn ngữ và ý thức, nguồn gốc vật chất của sự hình thành ý thức, từ đó khái quát quan niệm về bản chất ý thức của Trần Đức Thảo.

Tư tưởng về sự hình thành ngôn ngữ và ý thức được Trần Đức Thảo thể hiện trong công trình Tìm cội nguồn của ngôn ngữ và ý thức; và đây là công trình được nhiều học giả nghiên cứu từ nhiều góc độ. Trên tạp chí La Pensée, tác giả Silvia Federici với bài viết “Viet Cong Philosophy: Tran Duc Thao” (Triết lý Việt Cộng: Trần Đức Thảo) (1970), đã đánh giá cao tư duy triết học Trần Đức Thảo thông qua phân tích sự độc đáo trong luận giải về quan hệ giữa ngôn ngữ và ý thức của triết gia Việt Nam; sau đó trên Tạp chí Telos [143], tác giả này đã bình luận, phân tích, 16 làm rõ những đóng góp của Trần Đức Thảo trong việc nghiên cứu động tác chỉ dẫn và ý thức cảm quan. Với bài Trần Đức Thảo và cuốn Những nghiên cứu về nguồn gốc của tiếng nói và ý thức (xuất bản lần đầu năm 1996, in lại năm 2016) [125], tác giả Đỗ Lai Thúy đã đánh giá tác phẩm Tìm cội nguồn của ngôn ngữ và ý thức là một đóng góp triết học quan trọng của Trần Đức Thảo.