Tổng quan luận án

Công trình thuộc thể loại Luận án Tiến sĩ Triết học, chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử (mã số: 62.02), thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2022. Tác giả luận án là nghiên cứu sinh Vũ Linh, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Chí Hiếu và PGS.TS Nguyễn Đình Tường. Đề tài luận án là: “Sự lĩnh hội và vận dụng học thuyết Mác của Herbert Marcuse trong tác phẩm ‘Con người một chiều’”.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, yêu cầu phát triển sáng tạo lý luận và khắc phục các biểu hiện tiếp thu giáo điều, quan phương trở thành đòi hỏi cấp thiết. Thực tiễn lịch sử cuối thế kỷ XX với sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội hiện thực ở Liên Xô và Đông Âu, cùng sự tiếp tục tồn tại, biến đổi của chủ nghĩa tư bản, đã đặt ra nhiều thách thức cho việc nhận diện các biến thể của chủ nghĩa Mác.

Herbert Marcuse (1898–1979) là thành viên nổi bật của Viện Nghiên cứu Xã hội Frankfurt (Trường phái Frankfurt), người xây dựng "Lý thuyết phê phán" nhằm điều chỉnh học thuyết Mác trước hiện thực chủ nghĩa tư bản phát triển. Tác phẩm “Con người một chiều” (One-Dimensional Man, 1964) của ông đã phản tư sâu sắc các vấn đề của xã hội công nghiệp phát triển, cảnh báo về sự tha hóa toàn diện, tác động tiêu cực của khoa học - công nghệ và các hình thức kiểm soát xã hội mới. Tại Việt Nam, các nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống và khách quan về Herbert Marcuse cũng như văn bản “Con người một chiều” còn hạn chế, từng có giai đoạn bị nhìn nhận phiến diện. Do đó, việc nghiên cứu có hệ thống sự lĩnh hội và vận dụng học thuyết Mác của H. Marcuse trong tác phẩm này là khoảng trống cần được giải quyết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là phân tích, làm rõ sự lĩnh hội và vận dụng học thuyết Mác của H. Marcuse trong tác phẩm “Con người một chiều”, từ đó đưa ra đánh giá về những giá trị và hạn chế của quá trình này.

Luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án, trên cơ sở đó đánh giá kết quả đạt được và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu.
  2. Phân tích những điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và tiền đề lý luận cho sự hình thành tư tưởng của H. Marcuse trong tác phẩm “Con người một chiều”.
  3. Phân tích, làm rõ sự lĩnh hội và vận dụng học thuyết Mác của H. Marcuse trong tác phẩm “Con người một chiều”.
  4. Đưa ra đánh giá về những giá trị và hạn chế trong sự lĩnh hội và vận dụng học thuyết Mác của H. Marcuse trong tác phẩm này, đồng thời rút ra các gợi mở cho việc vận dụng chủ nghĩa Mác ở Việt Nam hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Sự lĩnh hội và vận dụng những nội dung cơ bản trong học thuyết Mác của H. Marcuse trong tác phẩm “Con người một chiều”.
  • Phạm vi nghiên cứu: Tiếp cận các tư tưởng cốt lõi của C. Mác về phép biện chứng, quan niệm duy vật lịch sử, vấn đề tha hóa, vai trò của khoa học - công nghệ, giai cấp công nhân và cách mạng xã hội được H. Marcuse lĩnh hội, vận dụng trong tác phẩm “Con người một chiều” (sử dụng văn bản tiếng Anh do Nhà xuất bản Beacon Press ấn hành năm 1968, lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Việt Nam).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong nước

Tình hình nghiên cứu về Herbert Marcuse và Trường phái Frankfurt tại Việt Nam được tác giả phân chia theo các nhóm tiếp cận:

  • Hướng tiếp cận xã hội học và lý thuyết phê phán: Các tác giả Đặng Cảnh Khang, Bùi Quang Dũng, Lê Ngọc Hùng, Trịnh Duy Luân, Tô Duy Hợp đã giới thiệu sớm về Trường phái Frankfurt. Tiêu biểu là bài viết của Bùi Quang Dũng (2008) trên Tạp chí Xã hội học về sự phê phán thực chứng luận từ quan điểm lý thuyết phê phán; công trình của Lê Ngọc Hùng (2015) phân tích sự kiểm soát của văn hóa đại chúng và kỹ thuật dẫn đến kiểu "con người một chiều".
  • Hướng tiếp cận văn hóa và nhân học triết học: Phương Lựu (2011) với công trình “Tư tưởng văn hóa văn nghệ của chủ nghĩa Mác phương Tây” (Nxb. Giáo dục); Đỗ Minh Hợp (2014) chủ biên công trình “Nhân học triết học Freud và ảnh hưởng của nó đến nhân học triết học phương Tây hiện đại” (Nxb. Tôn giáo) phân tích ảnh hưởng của phân tâm học Freud đối với H. Marcuse.
  • Hướng nghiên cứu triết học chuyên khảo: Nguyễn Chí Hiếu và Đỗ Minh Hợp (2013) xuất bản cuốn “Chủ nghĩa Mác phương Tây (trường phái Frankfurt)” (Nxb. Tôn giáo), phân tích hệ thống lịch sử, quan điểm của 5 triết gia Frankfurt và dành dung lượng lớn trình bày tác phẩm “Con người một chiều”. Giáo trình của Nguyễn Vũ Hảo và Đỗ Minh Hợp (2016), cùng các bài viết chuyên sâu của Nguyễn Chí Hiếu (2009, 2011, 2012, 2013), Nguyễn Minh Hoàn (2015), Nguyễn Vũ Hảo (2016) trên Tạp chí Lý luận chính trị, Tạp chí Nghiên cứu châu Âu. Bùi Đăng Duy và Nguyễn Tiến Dũng (2009) trong “Triết học Mỹ” luận giải sự kết hợp giữa chủ nghĩa Freud và chủ nghĩa Mác ở H. Marcuse.
  • Giai đoạn phê phán trước Đổi mới: Các nghiên cứu của Trường Xuân (1975) trên Tạp chí Triết học, Vũ Khiêu chủ biên (1986) trong “Triết học tư sản phương Tây hôm nay”, và Nguyễn Hữu Vui (1998) trong giáo trình “Lịch sử triết học”, tiếp cận tư tưởng Marcuse dưới góc độ phê phán các trào lưu cực tả, vô chính phủ hoặc làm sai lệch học thuyết Mác.

Các hướng nghiên cứu ngoài nước

  • Các công trình từ Trung Quốc và Nga: Bộ sách “Lịch sử chủ nghĩa Mác” (4 tập, 2004; tập 3 do Trang Phúc Linh viết về dòng Mác - Freud); Lưu Phóng Đồng (2004) với “Giáo trình hướng tới thế kỷ 21: Triết học phương Tây hiện đại”; cùng “Từ điển Triết học phương Tây hiện đại” (1996) của các học giả Nga đánh giá Marcuse trong việc soạn thảo lý thuyết phê phán xã hội.
  • Các chuyên khảo quốc tế về Chủ nghĩa Mác phương Tây và Trường phái Frankfurt: Leszek Kolakowski (2005) trong “Main Currents of Marxism”; Carleton Sumner Gholz trong “Revolutionary Praxis and Western Marxism”; Roger S. Gottlieb (1989) trong “An Anthology of Western Marxism”; Martin Jay (1973) với “The Dialectical Imagination”; Tom Bottomore (2002) với “The Frankfurt School and its Critics” chỉ ra tính chất suy đoán triết học và sự thiếu vắng phương pháp thực nghiệm trong “Con người một chiều”.
  • Các nghiên cứu chuyên sâu về Herbert Marcuse: Douglas Kellner – học giả nghiên cứu hàng đầu về Marcuse – với chuyên khảo “Herbert Marcuse and the Crisis of Marxism” (1984) và bộ tuyển tập biên tập các tác phẩm của Marcuse gồm Tập 1 (1998), Tập 2 (2001), Tập 3 (2005), Tập 5 (2011), Tập 6 hợp tác cùng Clayton Pierce (2014); Charles Reitz (2000) nghiên cứu về nghệ thuật và sự tha hóa (“Art, Alienation, and the Humanities”); John Abromeit và W. Mark Cobb (2004) với “Herbert Marcuse: A critical reader”; Christian Fuchs (2016) vận dụng phép biện chứng của Marcuse vào truyền thông số; Anders Bartonek và Anders Burman (2018) phân tích mối liên hệ Hegel - Mác - Marcuse; Joan Alway (1995) khảo sát quan niệm về chủ thể cách mạng.
Nhóm nghiên cứu Tác giả tiêu biểu Năm Nội dung trọng tâm
Nghiên cứu trong nước Nguyễn Chí Hiếu, Đỗ Minh Hợp
Phương Lựu
Lê Ngọc Hùng
Bùi Đăng Duy, Nguyễn Tiến Dũng
Trường Xuân; Vũ Khiêu		 2013
2011
2015
2009
1975; 1986		 Triết học xã hội của Trường phái Frankfurt và Marcuse
Tư tưởng văn hóa văn nghệ của chủ nghĩa Mác phương Tây
Lý thuyết mâu thuẫn - phê phán và con người một chiều
Sự dung hợp giữa chủ nghĩa Freud và chủ nghĩa Mác
Phê phán lý thuyết của Marcuse từ lập trường mácxít
Nghiên cứu ngoài nước Douglas Kellner
Tom Bottomore
Charles Reitz
Joan Alway
Lưu Phóng Đồng; Trang Phúc Linh		 1984–2014
2002
2000
1995
2004		 Tái thiết lý thuyết Mác, khủng hoảng của chủ nghĩa Mác
Phê phán tính suy đoán triết học của Trường phái Frankfurt
Bản thể học thẩm mỹ và vấn đề tha hóa ở Marcuse
Chủ thể cách mạng và tiềm năng chính trị giải phóng
Chủ nghĩa Mác - Freud và lý thuyết phê phán xã hội

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án giải quyết khoảng trống học thuật về một công trình chuyên khảo có hệ thống, trực tiếp phân tích quá trình lĩnh hội và vận dụng học thuyết Mác của Herbert Marcuse qua văn bản “Con người một chiều”. Luận án làm rõ cơ chế Marcuse vận dụng phép biện chứng và quan niệm duy vật lịch sử để phân tích xã hội tư bản đương đại, đồng thời trên lập trường chủ nghĩa Mác - Lênin chỉ ra các giới hạn thế giới quan của ông, rút ra bài học phương pháp luận cho Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận

Luận án được triển khai dựa trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của C. Mác; quan điểm mácxít về lịch sử triết học; cùng đường lối, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về việc tiếp thu, kế thừa có chọn lọc các trào lưu tư tưởng triết học thế giới, bao gồm các trào lưu Mácxít phương Tây.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu định tính, đặc thù của khoa học triết học:

  • Phương pháp thống nhất lịch sử và logic, lịch sử cụ thể: Sử dụng làm phương pháp luận xuyên suốt để xem xét tư tưởng của Mác và Marcuse gắn liền với bối cảnh kinh tế - chính trị cụ thể của thế kỷ XIX và thế kỷ XX.
  • Phương pháp văn bản học: Nghiên cứu, đối chiếu trực tiếp các văn bản tác phẩm của H. Marcuse, C. Mác và các công trình lý luận liên quan.
  • Phương pháp tổng kết thực tiễn: Đối chiếu các dự báo lý thuyết của Marcuse về xã hội tư bản phát triển và xã hội Xô viết với tiến trình vận động thực tế của lịch sử, phục vụ việc đánh giá ở Chương 4.
  • Phương pháp phân tích và tổng hợp tư liệu thứ cấp: Khai thác, xử lý và hệ thống hóa thông tin từ các nguồn tài liệu trong và ngoài nước.
  • Phương pháp quy nạp và diễn dịch: Triển khai các luận điểm, lập luận trong toàn bộ văn bản.
  • Phương pháp nghiên cứu dự báo: Rút ra các gợi mở phương pháp luận về vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác trong bối cảnh hiện nay.
  • Phương pháp đánh giá SWOT (Điểm mạnh - Điểm yếu - Cơ hội - Thách thức): Sử dụng tại Chương 4 để đánh giá toàn diện các giá trị và hạn chế trong tư tưởng của Marcuse.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

Tư liệu gốc gồm tác phẩm One-Dimensional Man: Studies in the Ideology of Advanced Industrial Society (H. Marcuse, Beacon Press, 1968), các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin, cùng hệ thống sách chuyên khảo, bài báo khoa học trong và ngoài nước liên quan đến Trường phái Frankfurt và lý thuyết phê phán.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương này tổng thuật toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước xoay quanh 3 nhóm nội dung: tiền đề hình thành tư tưởng Marcuse, nội dung lĩnh hội/vận dụng học thuyết Mác trong “Con người một chiều”, và các đánh giá về mặt lý luận. Tác giả chỉ ra rằng phần lớn công trình quốc tế đi sâu vào việc tái thiết lý thuyết Mác nhưng có sự phân hóa quan điểm, trong khi nghiên cứu tại Việt Nam trước đổi mới mang tính phê phán trực tiếp, còn giai đoạn sau đổi mới đã khách quan hơn nhưng thiếu công trình chuyên khảo toàn diện về tác phẩm “Con người một chiều”. Trên cơ sở đó, chương 1 xác định 5 nội dung trọng tâm cần được giải quyết tiếp trong luận án.

Chương 2: Những điều kiện, tiền đề hình thành tư tưởng của H. Marcuse trong tác phẩm “Con người một chiều”

Chương 2 trình bày tiểu sử, các giai đoạn phát triển tư tưởng của Marcuse, cấu trúc tác phẩm và các điều kiện tiền đề:

  • Tiểu sử và ba giai đoạn phát triển tư tưởng: H. Marcuse sinh năm 1898 tại Berlin trong một gia đình Do Thái, từng tham gia Cách mạng Đức 1918, gia nhập và rời bỏ Đảng Dân chủ Xã hội Đức (SPD). Ba giai đoạn tư tưởng gồm:
    1. Giai đoạn Chủ nghĩa Mác - Heidegger (1928–1932): Nỗ lực kết hợp hiện tượng học, chủ nghĩa hiện sinh và chủ nghĩa Mác; tiếp nhận bước ngoặt từ việc công bố “Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844” của Mác (1932) và xuất bản cuốn “Lý tính và Cách mạng” (1941).
    2. Giai đoạn Chủ nghĩa Mác - Freud (thập niên 1940–1950): Vận dụng phân tâm học Freud để lý giải tâm lý công nhân, xuất bản “Dục tính và văn minh” (1955) với dự án về nền văn minh không đè nén.
    3. Giai đoạn Chủ nghĩa Mác phê phán (thập niên 1960–1970): Kết tinh trong “Con người một chiều” (1964), trở thành ngọn cờ lý luận của Phong trào Cánh tả mới (New Left).
  • Cấu trúc tác phẩm “Con người một chiều”: Gồm 3 phần với 9 nội dung:
    • Phần 1: Xã hội một chiều (Những hình thức kiểm soát mới; Sự giam hãm của thế giới chính trị; Cuộc chinh phục trên lương tri khổ sở - một cuộc giải siêu thăng đàn áp; Thế giới diễn ngôn đóng kín).
    • Phần 2: Tư duy một chiều (Tư duy phủ định và logic thất bại của sự phản kháng; Lý giải khoa học và logic của sự thống trị; Chiến thắng của tư duy tích cực - triết học một chiều).
    • Phần 3: Cơ hội của các giải pháp thay thế (Các cam kết của lịch sử triết học; Thảm họa của sự giải phóng).
  • Điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội: Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước thời hậu chiến tại Hoa Kỳ và Tây Âu (Kế hoạch Marshall 1948–1952); thành tựu của cách mạng khoa học - kỹ thuật lần thứ hai tạo ra sự phồn vinh vật chất giả tạo và xã hội tiêu dùng; sự trỗi dậy của tổ hợp quân sự - công nghiệp, nhà nước quan liêu kỹ trị; chiến dịch chống cộng thời kỳ Chiến tranh Lạnh (Thanh trừng đỏ - Red Scare 1947–1957 với Chương trình lòng trung thành của Tổng thống Truman điều tra hơn 5 triệu viên chức liên bang).
  • Tiền đề lý luận: Phép biện chứng Hegel, các tác phẩm thời kỳ đầu của C. Mác, phân tâm học S. Freud và lý thuyết phê phán của Trường phái Frankfurt.

Chương 3: Sự lĩnh hội và vận dụng học thuyết Mác của Herbert Marcuse trong tác phẩm “Con người một chiều”: Những nội dung cơ bản

Chương này đi sâu phân tích 3 nội dung trọng tâm:

  1. Sự lĩnh hội đối với phép biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử: Marcuse tiếp thu tinh thần phê phán của Mác để chống lại xu hướng giáo điều hóa (nhất là trong chủ nghĩa Mác kiểu Xô viết); tiếp thu phép biện chứng dưới dạng "biện chứng phủ định" để chỉ ra tính phi lý đằng sau sự hợp lý bề ngoài của xã hội công nghiệp; vận dụng quan niệm duy vật lịch sử để phân tích cơ sở kinh tế - kỹ thuật của xã hội hiện đại.
  2. Sự vận dụng vào phê phán xã hội tư sản hiện đại: Phê phán tác động tiêu cực của khoa học - công nghệ khi bị biến thành công cụ thống trị, nô dịch con người và tạo ra "nhu cầu giả tạo"; vạch trần các hình thức tha hóa mới – tha hóa toàn diện không chỉ trong lao động mà lan sang tư duy, ngôn ngữ, văn hóa và đời sống tinh thần.
  3. Vận dụng vào xác định chủ thể cách mạng và con đường giải phóng: Marcuse nhận định giai cấp công nhân trong xã hội tư bản phát triển đã bị "tích hợp" (hòa tan) vào hệ thống thông qua mức sống tiêu dùng và mất đi ý thức cách mạng; từ đó, ông chuyển hướng tìm kiếm chủ thể cách mạng sang các lực lượng ngoài hệ thống (trí thức, sinh viên, người thiểu số, cư dân bị gạt ra lề xã hội) thông qua hành động "Đại khước từ" (The Great Refusal) nhằm phản kháng trật tự hiện tồn.

Chương 4: Những giá trị, hạn chế trong sự lĩnh hội và vận dụng học thuyết Mác của H. Marcuse trong tác phẩm “Con người một chiều”

Chương 4 tổng kết các mặt giá trị và hạn chế:

  • Những giá trị:
    • Góp phần chống lại sự giáo điều hóa chủ nghĩa Mác, khôi phục tinh thần phê phán và tư duy biện chứng phủ định.
    • Vận dụng quan niệm duy vật lịch sử để luận giải các biểu hiện mới của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước và xã hội công nghệ.
    • Cảnh báo sớm các hệ quả xã hội tiêu cực của tiến bộ kỹ thuật, sự tha hóa tinh thần và nguy cơ suy giảm tự do cá nhân.
  • Những hạn chế:
    • Nhận thức phiến diện tư tưởng của C. Mác về khoa học - công nghệ khi quy kết kỹ thuật tự thân mang tính chất đàn áp.
    • Rơi vào lập trường bi quan, phiến diện khi phủ nhận hoàn toàn sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân.
    • Không xây dựng được lý luận cách mạng khoa học, giải pháp "Đại khước từ" mang tính chất không tưởng và vô chính phủ, không chỉ ra được con đường thực tiễn để thủ tiêu chế độ tư bản.
  • Gợi mở cho Việt Nam: Kiên định các nguyên lý nền tảng của chủ nghĩa Mác - Lênin, đồng thời chủ động nghiên cứu, bổ sung các vấn đề mới do thực tiễn cách mạng công nghiệp lần thứ tư đặt ra, tránh cả hai khuynh hướng: giáo điều xơ cứng hoặc xét lại bản chất cách mạng của học thuyết.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học

  • Luận án là công trình tiến sĩ đầu tiên tại Việt Nam khảo cứu toàn diện, có hệ thống về cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng của Herbert Marcuse gắn liền với văn bản “Con người một chiều”.
  • Hệ thống hóa quá trình H. Marcuse lĩnh hội phép biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của C. Mác, làm rõ cách thức tác giả vận dụng các phạm trù mácxít vào việc phê phán sự thống trị công nghệ, sự tha hóa toàn diện và cấu trúc của xã hội tư bản phát triển.
  • Dưới lập trường của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, luận án chỉ ra nguyên nhân sâu xa dẫn đến những sai lầm của Marcuse: do không thoát khỏi lập trường của tầng lớp trí thức tư sản, ông đã khước từ các nguyên lý nền tảng của chủ nghĩa Mác về giai cấp công nhân và cách mạng vô sản, khiến lý thuyết phê phán dừng lại ở mức độ không tưởng.

Kiến nghị và giá trị thực tiễn

  • Về mặt phương pháp luận: Đề xuất định hướng tiếp cận khách quan, biện chứng đối với các trào lưu Mácxít phương Tây: tiếp thu có phê phán các luận điểm phản tư xã hội, đồng thời kiên định bảo vệ bản chất khoa học, cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lênin.
  • Về mặt ứng dụng: Cung cấp luận cứ lý luận phục vụ công tác đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng; làm tài liệu tham khảo chuyên khảo phục vụ nghiên cứu, giảng dạy các môn Triết học phương Tây, Lịch sử triết học Mác - Lênin và Lý luận chính trị tại các trường đại học, viện nghiên cứu.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

  • Luận án giới hạn phạm vi khảo cứu chủ yếu xoay quanh tác phẩm “Con người một chiều” (1964) và các tư tưởng liên quan trực tiếp đến sự lĩnh hội học thuyết Mác, chưa bao quát toàn bộ khối lượng tác phẩm đồ sộ khác trong sự nghiệp của Marcuse.
  • Toàn bộ các phân tích dựa trên phương pháp văn bản học và xử lý tư liệu thứ cấp từ các ấn bản tiếng Anh và tài liệu dịch, do tác phẩm gốc chưa có bản dịch tiếng Việt chính thức.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

  • Mở rộng nghiên cứu so sánh sự tiếp nhận học thuyết Mác giữa Herbert Marcuse và các đại biểu tiêu biểu khác của Trường phái Frankfurt như Max Horkheimer, Theodor Adorno, Jürgen Habermas.
  • Nghiên cứu sâu hơn các tác phẩm ở giai đoạn Mác - Freud (Eros and Civilization) và giai đoạn sau Con người một chiều (An Essay on Liberation, Counterrevolution and Revolt) để làm rõ sự biến chuyển tư tưởng chính trị của Marcuse trong thập niên 1970.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Triết học và Lý luận chính trị: Cung cấp tài liệu hệ thống hóa về lịch sử chủ nghĩa Mác, đặc biệt là dòng chủ nghĩa Mác phương Tây và Trường phái Frankfurt.
  • Giảng viên đại học: Phục vụ công tác biên soạn bài giảng, giảng dạy các học phần Triết học phương Tây hiện đại, Lịch sử triết học Mác - Lênin, Xã hội học lý thuyết.
  • Các nhà nghiên cứu lý luận chính trị: Cung cấp góc nhìn phân tích về cơ chế biến đổi của chủ nghĩa tư bản hiện đại, tác động xã hội của công nghệ và bài học vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
  • Phần đáng tham khảo nhất: Chương 2 (khảo cứu bối cảnh lịch sử Hoa Kỳ hậu chiến và cấu trúc 3 phần của văn bản Con người một chiều) và Chương 3 (phân tích cơ chế chuyển hóa khái niệm tha hóa và biện chứng phủ định).

Câu hỏi thường gặp

1. Tác phẩm “Con người một chiều” của Herbert Marcuse có cấu trúc văn bản như thế nào?
Tác phẩm gồm phần giới thiệu, kết luận và 3 phần chính với 9 nội dung:

  • Phần 1: Xã hội một chiều (gồm 4 mục: Những hình thức kiểm soát mới; Sự giam hãm của thế giới chính trị; Cuộc chinh phục trên lương tri khổ sở - một cuộc giải siêu thăng đàn áp; Thế giới diễn ngôn đóng kín).
  • Phần 2: Tư duy một chiều (gồm 3 mục: Tư duy phủ định và logic thất bại của sự phản kháng; Lý giải khoa học và logic của sự thống trị; Chiến thắng của tư duy tích cực - triết học một chiều).
  • Phần 3: Cơ hội của các giải pháp thay thế (gồm 2 mục: Các cam kết của lịch sử triết học; Thảm họa của sự giải phóng).

2. Quá trình phát triển tư tưởng của Herbert Marcuse được phân chia thành những giai đoạn nào?
Luận án xác định tư tưởng Marcuse trải qua 3 giai đoạn chính:

  • Giai đoạn 1 (1928–1932): Chủ nghĩa Mác - Heidegger, kết hợp hiện tượng học, chủ nghĩa hiện sinh và chủ nghĩa Mác.
  • Giai đoạn 2 (thập niên 1940–1950): Chủ nghĩa Mác - Freud, vận dụng phân tâm học để nghiên cứu tâm lý xã hội và đề xuất nền văn minh không đè nén trong tác phẩm Dục tính và văn minh (1955).
  • Giai đoạn 3 (thập niên 1960–1970): Chủ nghĩa Mác phê phán, thể hiện tập trung trong tác phẩm Con người một chiều (1964) và các tiểu luận chính trị giải phóng.

3. Tại sao Herbert Marcuse cho rằng giai cấp công nhân không còn là chủ thể cách mạng trong xã hội công nghiệp phát triển?
Theo phân tích của Marcuse, sự phát triển của công nghệ và chủ nghĩa tư bản tiêu dùng đã tạo ra cơ chế "tích hợp" (đồng hóa) giai cấp công nhân vào hệ thống. Việc đáp ứng các nhu cầu vật chất giả tạo khiến giai cấp công nhân thỏa hiệp, bị suy giảm ý thức giai cấp và biến thành một bộ phận nâng đỡ trật tự xã hội hiện tồn, không còn giữ vai trò phủ định hệ thống.

4. Luận án chỉ ra những hạn chế căn bản nào trong việc Marcuse vận dụng học thuyết Mác?
Luận án chỉ ra 2 hạn chế cơ bản:

  • Hiểu phiến diện quan điểm của C. Mác về vai trò của khoa học - công nghệ khi đồng nhất kỹ thuật với sự thống trị và đàn áp.
  • Không tìm ra chủ thể cách mạng đúng đắn và con đường hiện thực đi vào tương lai do phủ nhận giai cấp công nhân, đề xuất giải pháp "Đại khước từ" mang tính không tưởng và vô chính phủ.

5. Luận án sử dụng ấn bản văn bản “Con người một chiều” nào để làm phạm vi nghiên cứu?
Luận án tiếp cận và nghiên cứu trực tiếp ấn bản tiếng Anh của tác phẩm mang tên One-Dimensional Man: Studies in the Ideology of Advanced Industrial Society, do Nhà xuất bản Beacon Press ấn hành năm 1968, hiện được lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Việt Nam.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Vũ Linh là công trình nghiên cứu chuyên khảo về sự lĩnh hội và vận dụng học thuyết Mác của Herbert Marcuse trong tác phẩm “Con người một chiều”. Thông qua phương pháp luận duy vật biện chứng và các phương pháp văn bản học, phân tích - tổng hợp, luận án đã làm rõ các tiền đề lịch sử, nội dung tiếp thu phép biện chứng, quan niệm duy vật lịch sử cùng các phê phán về sự tha hóa trong xã hội công nghiệp phát triển. Đồng thời, công trình chỉ rõ những giới hạn thế giới quan tư sản dẫn đến kết luận không tưởng của Marcuse, qua đó rút ra các bài học phương pháp luận có ý nghĩa đối với việc kiên định và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin tại Việt Nam hiện nay.