Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính từ thực tiễn tỉnh Phú Yên" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thúy Hồng, chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính (mã số 9380102) tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam vào năm 2019, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trần Kim Liễu và PGS.TS. Bùi Thị Đào.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, quyền khiếu nại hành chính là quyền chính trị quan trọng của công dân trong quản lý hành chính nhà nước, đóng vai trò là phương thức bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp khi bị quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính xâm hại, đồng thời là công cụ để nhân dân tham gia quản lý nhà nước và giám sát quyền hành pháp. Hoạt động thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính là giai đoạn cuối cùng của quy trình giải quyết khiếu nại, có tính chất quyết định đưa các phán quyết pháp lý có hiệu lực vào thực tế đời sống. Mặc dù Luật Khiếu nại năm 2011 và Nghị định số 75/2012/NĐ-CP ngày 03/10/2012 đã bước đầu tạo lập khuôn khổ pháp lý về thời điểm có hiệu lực, trách nhiệm và tổ chức thi hành, thực tiễn áp dụng vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Tình trạng quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật nhưng chậm thi hành, thi hành không dứt điểm hoặc không được thi hành còn diễn ra phổ biến, đặc biệt là các quyết định công nhận người khiếu nại đúng hoặc đúng một phần; các hành vi vi phạm nghĩa vụ thi hành chưa bị xử lý nghiêm minh.

Tại địa bàn tỉnh Phú Yên, số liệu báo cáo của Ủy ban nhân dân tỉnh giai đoạn 2010 - 2017 phản ánh rõ nét thực trạng này:

Chỉ tiêu thống kê thực tiễn thi hành tại tỉnh Phú Yên (2010 - 2017) Giá trị / Tỷ lệ
Tổng số quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật đã thi hành dứt điểm 848 quyết định
Tỷ lệ quyết định đưa ra thi hành không bảo đảm thời hạn ghi trong thông báo thi hành 58,13%
Số quyết định có hiệu lực pháp luật chưa được thi hành còn tồn đọng 253 quyết định (29,83%)
Số quyết định công nhận khiếu nại đúng hoặc đúng một phần trong số quyết định tồn đọng 140/253 quyết định (55,33%)
Tỷ lệ quyết định tồn đọng năm 2010 1,78%
Tỷ lệ quyết định tồn đọng năm 2011 8,79%
Tỷ lệ quyết định tồn đọng năm 2012 27,38%
Tỷ lệ quyết định tồn đọng năm 2013 34,89%
Số trường hợp bị xử lý do vi phạm pháp luật về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại 0 trường hợp

Tác giả chỉ ra 07 nhóm nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thực trạng trên:

  1. Sự lãnh đạo, chỉ đạo của các cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương trong công tác giải quyết khiếu nại và thi hành quyết định chưa sát thực tế.
  2. Quy định pháp luật về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật chưa hoàn thiện, còn bất cập.
  3. Chất lượng của một số quyết định giải quyết khiếu nại chưa cao.
  4. Đội ngũ cán bộ, công chức và điều kiện cơ sở vật chất bảo đảm thi hành chưa đáp ứng yêu cầu.
  5. Sự phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan trong tổ chức thi hành còn thiếu chặt chẽ.
  6. Hoạt động kiểm soát việc thực hiện pháp luật về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại đạt hiệu quả chưa cao.
  7. Nhận thức về trách nhiệm của các chủ thể có thẩm quyền và nghĩa vụ thi hành còn hạn chế.

Mục đích nghiên cứu của luận án là luận giải các vấn đề lý luận, đánh giá thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật, từ đó đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp bảo đảm thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật trong giai đoạn hiện nay.

Để thực hiện mục đích trên, luận án xác định 04 nhiệm vụ nghiên cứu:

  1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan, chỉ ra các vấn đề cần tiếp tục làm rõ.
  2. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính (khái niệm, đặc điểm, vai trò, nguyên tắc, chủ thể, nội dung, thủ tục và các yếu tố bảo đảm).
  3. Phân tích, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật và thực tiễn thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật tại tỉnh Phú Yên, chỉ ra các kết quả đạt được, hạn chế, bất cập và nguyên nhân.
  4. Xác định quan điểm và đề xuất hệ thống giải pháp bảo đảm thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật.

Về câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu, luận án thiết kế theo 03 nhóm:

  • Nhóm 1:
    • Câu hỏi nghiên cứu: Thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính là gì và có vai trò quan trọng như thế nào trong quá trình hiện thực hóa kết quả giải quyết khiếu nại hành chính? Thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính được bảo đảm bằng các yếu tố nào? Khung pháp lý điều chỉnh thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính ra sao?
    • Giả thuyết nghiên cứu: Thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính là giai đoạn cuối của quá trình giải quyết khiếu nại hành chính, làm cho các quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật được thực hiện trên thực tế, có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo đảm hiệu lực của quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật, là công cụ quan trọng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân, nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu nại hành chính, thể hiện tính hiệu lực, hiệu quả của quản lý hành chính nhà nước.
  • Nhóm 2:
    • Câu hỏi nghiên cứu: Thực trạng pháp luật về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật và thực tiễn thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật như thế nào?
    • Giả thuyết nghiên cứu: Pháp luật về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính ngày càng hoàn thiện nhưng do sự thay đổi của điều kiện kinh tế - xã hội, yêu cầu bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức nên nhu cầu tiếp tục hoàn thiện pháp luật luôn luôn được đặt ra. Thực tiễn thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính tuy có nhiều kết quả tích cực nhưng vẫn còn nhiều hạn chế nên cần tăng cường để bảo đảm hiệu lực, hiệu quả quản lý hành chính nhà nước, quyền, lợi ích của cơ quan, tổ chức, cá nhân.
  • Nhóm 3:
    • Câu hỏi nghiên cứu: Quan điểm về bảo đảm thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính và giải pháp như thế nào để bảo đảm thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính trong giai đoạn hiện nay?
    • Giả thuyết nghiên cứu: Đã có một số nghiên cứu đề cập đến các giải pháp để bảo đảm thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính. Tuy nhiên, các giải pháp này chưa toàn diện và có tính hệ thống nên chưa khắc phục được hết những hạn chế, bất cập trong thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính hiện nay. Để bảo đảm cho các quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật được thực hiện trên thực tế, cần phải có hệ thống các quan điểm và giải pháp toàn diện, từ lý luận, pháp luật và thực tiễn.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các vấn đề lý luận, pháp luật và thực tiễn hoạt động thi hành quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật của cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước.

Phạm vi nghiên cứu:

  • Phạm vi nội dung: Nghiên cứu việc thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính theo quy định của Luật Khiếu nại năm 2011 và các văn bản hướng dẫn thi hành; không nghiên cứu việc thi hành quyết định giải quyết khiếu nại đối với quyết định kỷ luật cán bộ, công chức có hiệu lực pháp luật.
  • Phạm vi không gian và thời gian: Giới hạn nghiên cứu thực tiễn thi hành quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật của Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp tại tỉnh Phú Yên, trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2017.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án thực hiện tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo 03 nhóm nội dung chính:

Nhóm 1: Các công trình nghiên cứu về khiếu nại và giải quyết khiếu nại hành chính:

  • Đề tài khoa học độc lập cấp Nhà nước "Khiếu nại, tố cáo hành chính - Cơ sở lý luận, thực trạng và giải pháp" của Lê Tiến Hào (Thanh tra Chính phủ, 2011) phân tích thực trạng khiếu nại và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật khiếu nại.
  • Đề tài cấp Bộ "Hoàn thiện pháp luật về khiếu nại, tố cáo ở nước ta trong giai đoạn hiện nay" của Phạm Hồng Thái và Vũ Đức Đán (Học viện Hành chính Quốc gia, 2001) làm rõ khái niệm khiếu nại, quyền khiếu nại trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền.
  • Luận án tiến sĩ "Giải quyết khiếu nại, tố cáo – phương thức bảo đảm pháp chế và kỷ luật trong quản lý hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay" của Vũ Duy Duẩn (Học viện Hành chính Quốc gia, 2001) khẳng định giải quyết khiếu nại, tố cáo là phương thức bảo đảm kỷ luật hành chính.
  • Bài viết "Complaint resolution system of the US administration" của Edwin Felter nghiên cứu hệ thống cơ quan tài phán hành chính tại Hoa Kỳ trực thuộc nhánh hành pháp nhưng độc lập với quản lý hành chính.
  • Công trình "Một số vấn đề về đổi mới cơ chế giải quyết khiếu kiện hành chính ở Việt Nam" của Nguyễn Văn Thanh và Đinh Văn Minh phân tích quá trình phát triển pháp luật và thực trạng cơ chế giải quyết khiếu kiện.
  • Báo cáo nghiên cứu "Administrative Grievances: A developmental Study" của Michael Adler, Christopher Farrell, Steven Finch, Jane Lewis, Dan Philo và Sue Morris (Vương quốc Anh, 2006) phân tích bản chất khiếu nại hành chính và tác động của quyết định hành chính, hành vi hành chính đối với quyền lợi công dân.
  • Luận án tiến sĩ "Quyền khiếu nại hành chính của công dân ở Việt Nam hiện nay" của Nguyễn Thị Thủy (Đại học Luật Hà Nội, 2009) tiếp cận quyền khiếu nại dưới các góc độ kinh tế, xã hội, chính trị, pháp lý.
  • Luận văn thạc sĩ "Cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính ở Việt Nam hiện nay và vấn đề hoàn thiện" của Phạm Anh Tuấn (Đại học Quốc gia Hà Nội, 2011) hệ thống hóa lý luận về cơ chế giải quyết khiếu nại.
  • Luận án tiến sĩ "Bảo đảm pháp lý thực hiện quyền khiếu nại hành chính của công dân ở nước ta hiện nay" của Nguyễn Tuấn Khanh (Học viện Khoa học Xã hội, 2013) phân tích các yếu tố cấu thành bảo đảm pháp lý cho quyền khiếu nại.
  • Bài viết "Một số kinh nghiệm về khiếu nại và giải quyết khiếu nại hành chính tại Nhật Bản" của Nguyễn Quốc Hiệp (2013) giới thiệu cơ chế giải quyết khiếu nại linh hoạt, xử lý triệt để từ cấp dưới của Nhật Bản.
  • Luận án tiến sĩ "Giải quyết khiếu nại hành chính trong công cuộc cải cách hành chính ở Việt Nam" của Hoàng Ngọc Dũng (Học viện Hành chính Quốc gia, 2015) xác định giải quyết khiếu nại hành chính là phản ứng của nhà nước nhằm giải quyết quan hệ giữa chủ thể và đối tượng quản lý.

Nhóm 2: Các công trình nghiên cứu về quyết định giải quyết khiếu nại hành chính:

  • Đề tài cấp cơ sở "Quyết định giải quyết khiếu nại – Cơ sở lý luận và thực tiễn" của Nguyễn Ngọc Tản và Văn Tiến Mai (Thanh tra Chính phủ, 2007) phân tích đặc điểm, vai trò, thực trạng ban hành và thi hành quyết định giải quyết khiếu nại.
  • Bài viết "Bàn về quyết định giải quyết khiếu nại" của Kiều Cao Chung (Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 18/2003) phân tích những điểm thiếu rõ ràng trong quy định của Luật Khiếu nại, tố cáo năm 1998 về thẩm quyền, nội dung quyết định giải quyết khiếu nại.
  • Bài viết "Vấn đề ra quyết định giải quyết khiếu nại và những vướng mắc trong thực tiễn" của Nguyễn Công Tình (Tạp chí Thanh tra, số 2/2005) kiến nghị phân định trường hợp bắt buộc ban hành quyết định hành chính bằng văn bản và trường hợp trả lời bằng văn bản hành chính thông thường.
  • Bài viết "Về lý do của quyết định giải quyết khiếu nại" của Trần Minh Hương (Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 11/2006) đề xuất quy định bắt buộc phải nêu rõ lý do trong nội dung quyết định giải quyết khiếu nại.

Nhóm 3: Các công trình nghiên cứu trực tiếp về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại:

  • Đề tài cấp cơ sở "Các biện pháp bảo đảm thi hành quyết định giải quyết khiếu nại" do Nguyễn Văn Kim chủ nhiệm (2004) phân tích các quy định của Luật Khiếu nại, tố cáo năm 1998.
  • Đề tài cấp cơ sở "Trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật" do Tạ Thu Thủy chủ nhiệm (2017) nghiên cứu lý luận và thực tiễn tại thành phố Hà Nội về trách nhiệm của các chủ thể thi hành.
  • Chuyên đề nghiên cứu "Các giải pháp nhằm bảo đảm thi hành các quyết định giải quyết khiếu nại và quyết định xử lý tố cáo" của Đỗ Gia Thư thuộc đề tài cấp Nhà nước của Lê Tiến Hào (2011) chỉ ra các vướng mắc về bồi thường, kỷ cương hành chính và sự thiếu thống nhất giữa các ngành.
  • Chuyên đề "Việc thi hành quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật" của Vũ Thị Ngọc Huế (2012) phân tích trách nhiệm chủ thể và nguyên nhân chậm thi hành.
  • Bài viết "Từ việc tổ chức thực hiện các quyết định giải quyết khiếu nại, tranh chấp về đất đai ở Đồng Tháp" của Nguyễn Tân Đông (Tạp chí Thanh tra, số 10/2005).
  • Bài viết "Bảo đảm thi hành quyết định giải quyết khiếu nại" của Bùi Thị Đào (Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, 2008) phân tích cơ chế bảo đảm thi hành quyết định giải quyết khiếu nại.
  • Bài viết "Để các kết luận thanh tra, quyết định giải quyết khiếu nại, tố cáo được thực hiện nghiêm túc" của Lê Thị Kim Dung (Tạp chí Thanh tra, số 7/2009) khảo sát thực tế tại tỉnh Hải Dương.
  • Bài viết "Hoàn thiện quy định về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật" của Trương Quốc Hưng trên trang thông tin Viện Khoa học Thanh tra.
  • Các công trình khác đề cập đến khía cạnh liên quan: Đề tài cấp Bộ "Xử lý các hành vi vi phạm Luật Khiếu nại, tố cáo - những vấn đề lý luận và thực tiễn" (Nguyễn Văn Kim, 2010); Đề tài cấp Bộ "Trách nhiệm pháp lý của Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp trong công tác thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng" (Nguyễn Tuấn Khanh, 2011); Báo cáo "Cơ chế giải quyết khiếu nại: thực trạng và giải pháp" (Hoàng Ngọc Giao chủ biên, 2009); Luận án tiến sĩ của Nguyễn Văn Kim (2013); Luận văn thạc sĩ của Mai Văn Duẩn (thực tiễn tỉnh Bắc Ninh, 2011) và Trịnh Văn Thảo (thực tiễn thành phố Hải Phòng, 2014).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Qua tổng quan tài liệu, tác giả nhận định các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào giai đoạn giải quyết khiếu nại nói chung, phần nghiên cứu về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại chỉ mang tính dẫn nhập hoặc được khảo sát trên cơ sở pháp luật thực định cũ (trước khi ban hành Luật Khiếu nại năm 2011, Luật Tố tụng hành chính năm 2015, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015). Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, độc lập và toàn diện về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính trên cả phương diện lý luận, quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn triển khai từ một địa phương cụ thể (tỉnh Phú Yên) để xây dựng hệ thống giải pháp bảo đảm thực thi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở phương pháp luận là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Hệ tư tưởng lý luận chỉ đạo nghiên cứu gồm: chủ nghĩa Mác - Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh về thực thi quyền lực nhà nước, kiểm soát quyền lực nhà nước và bảo đảm quyền dân chủ của nhân dân; nguyên tắc nhân dân lao động tham gia vào quản lý nhà nước và cơ chế bảo vệ quyền công dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Khái niệm và khung lý thuyết chủ chốt:

  • Quyết định giải quyết khiếu nại hành chính: Là quyết định bằng văn bản của người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại trong cơ quan hành chính nhà nước ban hành thể hiện sự đánh giá về tính hợp pháp, tính hợp lý của quyết định hành chính, hành vi hành chính bị khiếu nại và cách thức xử lý đối với các quyết định hành chính, hành vi hành chính bất hợp pháp, bất hợp lý. Về bản chất, đây là quyết định hành chính mang tính tài phán nhằm giải quyết xung đột giữa đối tượng quản lý và chủ thể quản lý.
  • Quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật: Là quyết định giải quyết khiếu nại hành chính đã thỏa mãn các yêu cầu về nội dung và hình thức theo quy định pháp luật, do người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại trong cơ quan hành chính nhà nước ban hành mà trong thời hiệu pháp luật quy định người khiếu nại không khiếu nại tiếp hoặc không khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án.
  • Thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính: Là việc các cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện các quyền và nghĩa vụ được ghi nhận trong quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể:

  • Phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp và phương pháp thống kê: Sử dụng chủ yếu tại Chương 1, Chương 3 và Chương 4 nhằm tổng thuật y văn, xử lý các số liệu báo cáo về công tác giải quyết khiếu nại và thi hành quyết định tại Phú Yên, phân tích thực trạng các quy định pháp luật và luận chứng các nhóm giải pháp.
  • Phương pháp lịch sử và phương pháp so sánh: Sử dụng chủ yếu tại Chương 2 để phân tích sự phát triển của các quan niệm lý luận về quyết định hành chính, quyết định giải quyết khiếu nại hành chính, so sánh tính chất của quyết định giải quyết khiếu nại với quyết định hành chính thông thường và bản án của Tòa án.

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

  • Văn bản quy phạm pháp luật: Hiến pháp năm 2013, Luật Khiếu nại năm 2011, Nghị định số 75/2012/NĐ-CP, Luật Tố tụng hành chính năm 2015, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2015, Luật Khiếu nại, tố cáo năm 1998 (sửa đổi, bổ sung năm 2004, 2005).
  • Dữ liệu thực tiễn: Báo cáo tổng kết công tác giải quyết khiếu nại từ năm 2010 đến năm 2017 của Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Yên; các tài liệu thống kê của Thanh tra tỉnh Phú Yên.
  • Các công trình khoa học, đề tài nghiên cứu cấp Nhà nước, cấp Bộ, luận án tiến sĩ và bài báo khoa học chuyên ngành.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa và phân tích 03 nhóm công trình nghiên cứu: nhóm nghiên cứu về khiếu nại và giải quyết khiếu nại hành chính; nhóm nghiên cứu về quyết định giải quyết khiếu nại; nhóm nghiên cứu trực tiếp về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại và các nghiên cứu bổ trợ liên quan đến trách nhiệm của Ủy ban nhân dân và cơ quan thanh tra. Trên cơ sở đó, chương này xác định các nội dung đã được làm rõ cần kế thừa (như khái niệm cơ bản về khiếu nại, trách nhiệm của các chủ thể), đồng thời chỉ ra khoảng trống nghiên cứu về mặt lý luận chuyên sâu và đánh giá thực tiễn thi hành sau khi Luật Khiếu nại năm 2011 có hiệu lực. Chương 1 cũng xác lập 03 câu hỏi nghiên cứu, 03 giả thuyết nghiên cứu và dự kiến các kết quả nghiên cứu tương ứng.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính

Chương 2 tập trung luận giải các khái niệm cốt lõi: quyết định giải quyết khiếu nại hành chính, quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật và thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính. Chương này chỉ rõ 03 đặc điểm riêng biệt của hoạt động thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính:

  • Thứ nhất, hoạt động thi hành chỉ được thực hiện đối với quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật (phụ thuộc vào việc người khiếu nại không tiếp tục khiếu nại hoặc khởi kiện tại Tòa án trong thời hiệu quy định).
  • Thứ hai, chủ thể có trách nhiệm thi hành có thể vừa là người giải quyết khiếu nại vừa là người bị khiếu nại (khi người đứng đầu cơ quan hành chính ban hành quyết định hành chính bị khiếu nại và tự giải quyết khiếu nại lần đầu) hoặc công chức thuộc quyền quản lý của người giải quyết khiếu nại.
  • Thứ ba, hoạt động thi hành quyết định giá trị thực tế của toàn bộ quá trình giải quyết khiếu nại hành chính.

Về vai trò, chương 2 khẳng định thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước. Đồng thời, chương này phân tích các nguyên tắc, chủ thể, nội dung, thủ tục thi hành và các yếu tố bảo đảm cho hoạt động thi hành (yếu tố pháp lý, tổ chức bộ máy, con người, cơ sở vật chất và cơ chế kiểm soát).

Chương 3: Thực trạng thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính tại tỉnh Phú Yên

Chương 3 đi sâu phân tích 02 nội dung chính:

  • Thực trạng pháp luật: Đánh giá tính phù hợp và các điểm bất cập, thiếu sót trong quy định của Luật Khiếu nại năm 2011 và Nghị định số 75/2012/NĐ-CP về thời điểm có hiệu lực, trách nhiệm của người giải quyết khiếu nại, người bị khiếu nại, người khiếu nại và người liên quan; trình tự, thủ tục tổ chức thi hành; cơ chế kiểm soát và các chế tài xử lý vi phạm pháp luật trong thi hành quyết định giải quyết khiếu nại.
  • Thực tiễn tại tỉnh Phú Yên (2010 - 2017): Phân tích số liệu 848 quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực của Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp đã thi hành dứt điểm. Chỉ ra những tồn tại cụ thể: tỷ lệ thi hành không bảo đảm thời hạn ghi trong thông báo thi hành chiếm 58,13%; số quyết định tồn đọng chưa thi hành là 253 quyết định (chiếm 29,83%), trong đó 55,33% là quyết định công nhận khiếu nại đúng hoặc đúng một phần; tỷ lệ tồn đọng tăng qua các năm (từ 1,78% năm 2010 lên 34,89% năm 2013); chưa có trường hợp nào vi phạm nghĩa vụ thi hành bị xử lý kỷ luật hoặc áp dụng chế tài. Phân tích 07 nguyên nhân xuất phát từ chỉ đạo, quy định pháp luật, chất lượng ban hành quyết định, tổ chức bộ máy, phối hợp liên ngành, kiểm soát và nhận thức trách nhiệm.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp bảo đảm thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính

Chương 4 xác định các quan điểm bảo đảm thi hành gắn với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và nâng cao kỷ cương hành chính. Từ đó, tác giả đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện gồm 03 nhóm:

  • Nhóm giải pháp hoàn thiện pháp luật: Bổ sung quy định cụ thể về thời điểm có hiệu lực của quyết định giải quyết khiếu nại; quy định chi tiết trách nhiệm pháp lý, trình tự, thủ tục tổ chức thi hành của từng chủ thể; thiết lập chế tài xử lý nghiêm khắc đối với hành vi không thi hành, trì hoãn hoặc cản trở thi hành quyết định; bổ sung cơ chế đình chỉ hoặc hủy bỏ đối với các quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật nhưng vi phạm pháp luật.
  • Nhóm giải pháp về tổ chức thực hiện: Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước; củng cố đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác thi hành và bảo đảm cơ sở vật chất; tăng cường sự phối hợp giữa cơ quan hành chính với cơ quan thanh tra, tổ chức đoàn thể; đẩy mạnh công tác kiểm tra, thanh tra, giám sát của Hội đồng nhân dân, đại biểu dân cử và cơ chế giám sát xã hội.
  • Nhóm giải pháp nâng cao nhận thức: Tuyên truyền, phổ biến pháp luật nhằm nâng cao ý thức chấp hành và trách nhiệm công vụ của cán bộ, công chức, cũng như hiểu biết pháp luật của người khiếu nại, người bị khiếu nại.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác định 03 đóng góp mới về khoa học và thực tiễn:

  • Thứ nhất, về mặt lý luận: Luận án xây dựng khái niệm quyết định giải quyết khiếu nại hành chính, thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính; phân tích làm rõ đặc điểm, vai trò, nguyên tắc, chủ thể, nội dung và thủ tục thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính; xác định các yếu tố bảo đảm hoạt động thi hành gắn với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
  • Thứ hai, về mặt thực tiễn pháp lý: Luận án phân tích, đánh giá thực trạng tính phù hợp và những hạn chế, bất cập của các quy định pháp luật hiện hành về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật; đồng thời đánh giá thực trạng thi hành trên thực tế thông qua các dữ liệu thực tiễn tại tỉnh Phú Yên giai đoạn 2010 - 2017.
  • Thứ ba, về mặt giải pháp: Luận án đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp đồng bộ, có tính khả thi nhằm bảo đảm thực thi các quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật, vừa mang tính khái quát chung cho công tác thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính trên toàn quốc, vừa có tính cụ thể áp dụng cho địa bàn tỉnh Phú Yên.

Về kiến nghị, luận án đề xuất sửa đổi, bổ sung các quy định trong Luật Khiếu nại và các văn bản hướng dẫn theo hướng:

  • Quy định rõ trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan hành chính trong việc chỉ đạo, đôn đốc thi hành quyết định giải quyết khiếu nại.
  • Quy định cụ thể quy trình, thủ tục và thời hạn thi hành đối với từng loại quyết định (công nhận khiếu nại đúng, đúng một phần hoặc bác đơn khiếu nại).
  • Bổ sung quy định về các biện pháp cưỡng chế hành chính và chế tài xử lý kỷ luật đối với cán bộ, công chức chậm trễ hoặc từ chối thực hiện quyết định giải quyết khiếu nại đã có hiệu lực pháp luật.
  • Tăng cường thẩm quyền của cơ quan thanh tra nhà nước trong việc thanh tra trách nhiệm thi hành quyết định giải quyết khiếu nại.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về phạm vi nội dung, luận án giới hạn nghiên cứu việc thi hành quyết định giải quyết khiếu nại theo quy định của Luật Khiếu nại năm 2011 và các văn bản hướng dẫn; không đi sâu nghiên cứu việc thi hành quyết định giải quyết khiếu nại đối với quyết định kỷ luật cán bộ, công chức có hiệu lực pháp luật. Về phạm vi không gian và thời gian, dữ liệu thực tiễn được giới hạn trong phạm vi các quyết định có hiệu lực của Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp tại tỉnh Phú Yên trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2017.

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng bao gồm:

  • Nghiên cứu cơ chế thi hành quyết định giải quyết khiếu nại đối với các quyết định kỷ luật cán bộ, công chức trong bộ máy nhà nước.
  • Khảo sát, đối sánh thực tiễn thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính tại các địa phương khác hoặc trên phạm vi toàn quốc trong các giai đoạn phát triển pháp luật mới sau năm 2017.
  • Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế cưỡng chế hành chính và trách nhiệm bồi thường nhà nước phát sinh từ việc không thi hành hoặc chậm thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cho nhiều nhóm đối tượng:

  • Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật Hiến pháp - Luật Hành chính, Quản lý hành chính công: Luận án cung cấp hệ thống khái niệm, cơ sở lý luận, phương pháp tiếp cận đánh giá thực trạng và tổng quan tài liệu về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính.
  • Đối với cơ quan hành chính nhà nước, Chủ tịch Ủy ban nhân dân các cấp và cơ quan Thanh tra: Luận án cung cấp các phân tích thực tiễn và nguyên nhân tồn đọng án khiếu nại tại tỉnh Phú Yên, qua đó hỗ trợ việc rà soát quy trình chỉ đạo, đôn đốc và tổ chức thực hiện các quyết định giải quyết khiếu nại đã có hiệu lực pháp luật tại địa phương.
  • Đối với các cơ quan lập pháp và cơ quan tham mưu chính sách: Luận án cung cấp luận cứ thực tiễn và các đề xuất hoàn thiện quy định pháp luật về trách nhiệm chủ thể, thời hạn, biện pháp bảo đảm thi hành và chế tài xử lý vi phạm trong Luật Khiếu nại.

Câu hỏi thường gặp

Quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật được định nghĩa như thế nào trong luận án?

Theo luận án (tiếp thu quan điểm của ThS. Tạ Thu Thủy), quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có hiệu lực pháp luật là quyết định giải quyết khiếu nại hành chính đã thỏa mãn các yêu cầu về nội dung và hình thức theo quy định pháp luật, do người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại trong cơ quan hành chính nhà nước ban hành mà trong thời hiệu pháp luật quy định người khiếu nại không khiếu nại tiếp hoặc không khởi kiện vụ án hành chính tại Tòa án.

Thực tiễn thi hành quyết định giải quyết khiếu nại tại tỉnh Phú Yên giai đoạn 2010 - 2017 có những con số tồn tại nào đáng chú ý?

Theo tổng hợp báo cáo của Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Yên giai đoạn 2010 - 2017, trong 848 quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật đã thi hành dứt điểm, có 58,13% số quyết định đưa ra thi hành không bảo đảm thời hạn ghi trong thông báo. Số quyết định tồn đọng chưa thi hành là 253 quyết định (chiếm 29,83%), trong đó 55,33% (140 quyết định) là công nhận người khiếu nại đúng hoặc đúng một phần. Tỷ lệ tồn đọng tăng từ 1,78% (năm 2010) lên 34,89% (năm 2013) và chưa có trường hợp cán bộ, công chức nào bị xử lý vi phạm.

Tại sao hoạt động thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính có đặc thù về sự kiêm nhiệm vai trò của chủ thể?

Khi quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính của người đứng đầu cơ quan hành chính nhà nước bị khiếu nại, theo quy định người đứng đầu đó đồng thời là người giải quyết khiếu nại lần đầu và là người chịu trách nhiệm tổ chức thi hành quyết định giải quyết khiếu nại. Khi đó, một chủ thể cùng lúc đóng ba vai trò: người bị khiếu nại, người giải quyết khiếu nại và người có trách nhiệm thi hành quyết định. Điều này tạo ra rào cản tâm lý và thực tế trong việc tự thừa nhận sai lầm và khôi phục quyền lợi cho người khiếu nại.

Luận án chỉ ra những nhóm nguyên nhân chính nào dẫn đến hạn chế trong thi hành quyết định giải quyết khiếu nại?

Luận án chỉ ra 07 nhóm nguyên nhân chính: (1) Sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy và chính quyền chưa sát thực tế; (2) Quy định pháp luật về thi hành quyết định giải quyết khiếu nại chưa hoàn thiện, còn bất cập; (3) Chất lượng một số quyết định ban hành chưa cao; (4) Đội ngũ cán bộ, công chức và cơ sở vật chất chưa bảo đảm; (5) Sự phối hợp liên ngành chưa chặt chẽ; (6) Hoạt động kiểm soát việc thực hiện pháp luật hiệu quả chưa cao; (7) Nhận thức về trách nhiệm của các chủ thể thi hành còn hạn chế.

Luận án đề xuất những nhóm giải pháp trọng tâm nào để bảo đảm thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính?

Luận án đề xuất hệ thống giải pháp gồm 03 nhóm: (1) Nhóm giải pháp hoàn thiện pháp luật (bổ sung quy định về thời điểm hiệu lực, trình tự thi hành, chế tài xử lý vi phạm, cơ chế đình chỉ quyết định vi phạm); (2) Nhóm giải pháp về tổ chức thực hiện (nâng cao trách nhiệm người đứng đầu, kiện toàn cán bộ, tăng cường cơ sở vật chất, đẩy mạnh thanh tra, giám sát); (3) Nhóm giải pháp nâng cao nhận thức trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Kết luận

Luận án "Thi hành quyết định giải quyết khiếu nại hành chính từ thực tiễn tỉnh Phú Yên" là công trình nghiên cứu chuyên khảo trong chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, giải quyết các vấn đề lý luận và thực tiễn về giai đoạn thi hành quyết định giải quyết khiếu nại có hiệu lực pháp luật. Bằng việc phân tích các quy định của Luật Khiếu nại năm 2011 và tổng hợp số liệu thực tế tại tỉnh Phú Yên giai đoạn 2010 - 2017, tác giả đã chỉ rõ các vướng mắc về thời hạn thi hành, tỷ lệ án tồn đọng và sự thiếu vắng chế tài xử lý vi phạm công vụ. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống quan điểm và giải pháp hoàn thiện khung pháp lý cùng các biện pháp tổ chức thực hiện, góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức.