Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học đối chiếu từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả tổng kết tiếng việt và tiếng anh trên cơ sở các văn bản khoa học xã hội

Luận án tiến sĩ phân tích ngôn ngữ học đối chiếu từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả tổng kết tiếng việt và tiếng anh trên cơ, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Tác giả: Nguyễn Thị Tố Hoa
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: So sánh từ ngữ nối biểu thị kết quả trong tiếng Việt và tiếng Anh qua văn bản khoa học xã hội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng, phạm vi và tư liệu nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
• 0.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• 0.7. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về phép nối, từ nối ở nước ngoài
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu về phép nối, từ nối ở Việt Nam
• 1.2. Văn bản và liên kết
• 1.3. Phép nối và từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 1.4. Thể loại văn bản khoa học
• 1.5. Ngôn ngữ học đối chiếu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC - NGỮ NGHĨA CỦA TỪ NGỮ NỐI BIỂU THỊ Ý NGHĨA KẾT QUẢ, TỔNG KẾT TRONG VBKHXHTV VÀ VBKHXHTA
• 2.1. Tiêu chí nhận diện từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 2.2. Tiêu chí nhận diện từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Việt
• 2.3. Tiêu chí nhận diện từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Anh
• 2.4. Đối chiếu số lượng và tần suất sử dụng từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 2.5. Số lượng và tần suất sử dụng từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.6. Một số nhận xét chung về số lượng và tần suất sử dụng từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.7. Đối chiếu về đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 2.8. Vị trí của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong phát ngôn
• 2.9. Yếu tố đi kèm từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong phát ngôn
• 2.10. Chức năng cú pháp của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong phát ngôn
• 2.11. Đặc điểm cấu tạo - ngữ nghĩa của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM LIÊN KẾT - LẬP LUẬN CỦA TỪ NGỮ NỐI BIỂU THỊ Ý NGHĨA KẾT QUẢ, TỔNG KẾT TRONG VBKHXHTV VÀ VBKHXHTA
• 3.1. Đối chiếu đặc điểm liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 3.2. Đặc trưng liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.3. Cấu trúc liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.4. Các mô hình liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.5. Một số nhận xét chung về các mối quan hệ liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.6. Đối chiếu đặc điểm lập luận của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• 3.7. Giá trị liên kết của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết có tác dụng tạo ra quan hệ lập luận cho văn bản
• 3.8. Đặc điểm lập luận của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết
• 3.9. Đối chiếu đặc điểm liên kết và lập luận của từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXHTV và VBKHXHTA
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN NGỮ LIỆU KHẢO SÁT
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết

Chương này trình bày tổng quan về tình hình nghiên cứu từ ngữ nối và phép nối trong và ngoài nước. Các công trình nghiên cứu tiêu biểu như Halliday & Hasan (1976), Martin (1992), và Halliday (1998) đã đặt nền móng cho việc nghiên cứu liên kết văn bản và phép nối. Ở Việt Nam, các nghiên cứu về từ ngữ nối cũng đã được thực hiện, nhưng chủ yếu tập trung vào các phạm trù ngữ nghĩa khác nhau. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc nghiên cứu hệ thống về từ ngữ nối biểu thị kết quả trong văn bản khoa học xã hội.

1.1. Tình hình nghiên cứu về phép nối từ nối ở nước ngoài

Các nghiên cứu về phép nối và từ ngữ nối đã được thực hiện từ rất sớm trên thế giới. Các công trình của Halliday & Hasan (1976), Martin (1992), và Halliday (1998) đã làm rõ vai trò của phép nối trong việc tạo liên kết văn bản. Các nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích các phương tiện liên kết và mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các câu trong văn bản.

1.2. Tình hình nghiên cứu về phép nối từ nối ở Việt Nam

Ở Việt Nam, các nghiên cứu về từ ngữ nối chủ yếu tập trung vào các phạm trù ngữ nghĩa như nguyên nhân, kết quả, và tương phản. Tuy nhiên, nghiên cứu về từ ngữ nối biểu thị kết quả trong văn bản khoa học xã hội vẫn còn hạn chế. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của việc nghiên cứu hệ thống về nhóm từ ngữ này.

II. Đối chiếu đặc điểm cấu trúc ngữ nghĩa của từ ngữ nối biểu thị kết quả

Chương này tập trung vào việc đối chiếu đặc điểm cấu trúc và ngữ nghĩa của từ ngữ nối biểu thị kết quả trong tiếng Việt và tiếng Anh. Luận án sử dụng phương pháp phân tích diễn ngôn và so sánh đối chiếu để làm rõ sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ. Các tiêu chí nhận diện từ ngữ nối được xác định dựa trên vị trí, chức năng ngữ pháp, và ngữ nghĩa của chúng trong văn bản khoa học xã hội.

2.1. Tiêu chí nhận diện từ ngữ nối biểu thị kết quả

Luận án xác định các tiêu chí nhận diện từ ngữ nối biểu thị kết quả dựa trên vị trí, chức năng ngữ pháp, và ngữ nghĩa của chúng trong văn bản khoa học xã hội. Các từ ngữ nối như 'vì vậy', 'do đó', 'tóm lại' được xem xét trong cả tiếng Việt và tiếng Anh.

2.2. Đối chiếu số lượng và tần suất sử dụng

Luận án đối chiếu số lượng và tần suất sử dụng từ ngữ nối biểu thị kết quả trong văn bản khoa học xã hội tiếng Việt và tiếng Anh. Kết quả cho thấy sự khác biệt đáng kể về tần suất sử dụng giữa hai ngôn ngữ, phản ánh sự khác biệt trong văn phong khoa học.

III. Đối chiếu đặc điểm liên kết lập luận của từ ngữ nối biểu thị kết quả

Chương này tập trung vào việc đối chiếu đặc điểm liên kết và lập luận của từ ngữ nối biểu thị kết quả trong tiếng Việt và tiếng Anh. Luận án làm rõ vai trò của từ ngữ nối trong việc tạo liên kết văn bản và xây dựng lập luận khoa học. Các mô hình liên kết và giá trị lập luận của từ ngữ nối được phân tích chi tiết, qua đó chỉ ra sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

3.1. Đặc trưng liên kết của từ ngữ nối biểu thị kết quả

Luận án phân tích các đặc trưng liên kết của từ ngữ nối biểu thị kết quả, bao gồm cấu trúc liên kết và các mô hình liên kết trong văn bản khoa học xã hội. Các từ ngữ nối này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo liên kết văn bản và đảm bảo tính mạch lạc của văn bản.

3.2. Giá trị lập luận của từ ngữ nối biểu thị kết quả

Luận án làm rõ giá trị lập luận của từ ngữ nối biểu thị kết quả trong việc xây dựng lập luận khoa học. Các từ ngữ nối này giúp tác giả thể hiện sự suy luận logic và đưa ra kết luận trong văn bản khoa học xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự chuyển dịch mang tính bước ngoặt từ ngôn ngữ học miêu tả câu tĩnh tại sang ngôn ngữ học văn bản (Text Linguistics) và phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis) đã định hình lại hoàn toàn cách tiếp cận về cấu trúc và chức năng của ngôn ngữ trong giao tiếp học thuật. Trong hệ hình nghiên cứu này, tính liên kết (cohesion) không chỉ đơn thuần là sự kết hợp cơ học giữa các câu đơn lẻ, mà đóng vai trò là điều kiện tiên quyết, mang tính quyết định đến "chất văn bản" và tính mạch lạc (coherence) của một chỉnh thể diễn ngôn. Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Tố Hoa với đề tài "Đối chiếu từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa 'kết quả', 'tổng kết' tiếng Việt và tiếng Anh (trên cơ sở các văn bản khoa học xã hội)" là công trình nghiên cứu tiên phong, giải quyết trực diện khoảng trống học thuật (research gap) liên ngôn ngữ trong việc khảo sát chuyên sâu một phạm trù ngữ nghĩa - ngữ dụng chuyên biệt thuộc phong cách chức năng khoa học.

Mặc dù lý thuyết về các phép liên kết đã được đặt nền móng bởi các học giả kinh điển quốc tế như Halliday & Hasan (1976), Martin (1992), Nunan (1993) và tại Việt Nam bởi Trần Ngọc Thêm (1985), Diệp Quang Ban (1998, 2006, 2009), phần lớn các công trình trước đây chỉ dừng lại ở việc phân loại tổng quát các phương tiện liên kết trên ngữ liệu tác phẩm văn học hoặc lời thoại giao tiếp thông thường. Chưa có một công trình đối chiếu liên ngôn ngữ nào khảo sát có hệ thống, đa tầng bậc đối với nhóm từ ngữ nối (TNN) biểu thị ý nghĩa "kết quả" và "tổng kết" trong thể loại văn bản khoa học xã hội (VBKHXH) – một địa hạt đòi hỏi tính logic nghiêm ngặt, tính trừu tượng khái quát cao và năng lực lập luận chặt chẽ.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học của luận án được xác lập rõ ràng:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các tiêu chí nhận diện và đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa của TNN biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết trong VBKHXH tiếng Việt (VBKHXHTV) và VBKHXH tiếng Anh (VBKHXHTA) thể hiện sự tương đồng và dị biệt như thế nào?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Nhóm TNN này vận hành ra sao trên bình diện liên kết văn bản và tạo lập quan hệ lập luận trong hai ngôn ngữ?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những quy luật phân bố vị trí, cấu tạo hình thức và chức năng ngữ dụng nào chi phối sự lựa chọn TNN của các tác giả khoa học Việt và Anh?

• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Do sự khác biệt về loại hình ngôn ngữ (tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập, tiếng Anh là ngôn ngữ hòa kết), TNN tiếng Việt có xu hướng mở rộng thành các cấu trúc ngữ pháp hóa linh hoạt (cụm từ, mệnh đề), trong khi tiếng Anh chuẩn hóa cao ở lớp từ/trạng từ liên kết.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): TNN kết quả và tổng kết không chỉ đảm nhận chức năng liên kết bề mặt (cohesion marker) mà còn đóng vai trò là toán tử lập luận (argumentative operator), định hướng hành vi nhận thức và thiết lập giá trị tình thái nhận thức (epistemic modality) cho toàn bộ văn bản khoa học.

Khung lý thuyết của nghiên cứu được xây dựng trên sự tích hợp giữa Ngữ pháp chức năng hệ thống (Systemic Functional Linguistics), Lý thuyết liên kết văn bản tiếng Việt và Ngôn ngữ học đối chiếu (Contrastive Linguistics). Đột phá định lượng của luận án thể hiện qua quy mô ngữ liệu thực nghiệm chuẩn xác: khảo sát toàn diện 110 bài báo khoa học xuất bản từ năm 2010 đến 2018 trên các tạp chí chuyên ngành uy tín (60 bài tiếng Việt với dung lượng xấp xỉ 360.000 từ; 50 bài tiếng Anh với dung lượng xấp xỉ 350.000 từ, tổng dung lượng ngữ liệu khảo sát đạt hơn 710.000 từ). Kết quả bóc tách và định danh được 115 TNN tiếng Việt và 136 TNN tiếng Anh, cung cấp bức tranh định lượng và định tính toàn diện nhất từ trước đến nay về hiện tượng này.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu nghiên cứu quốc tế và trong nước phản ánh lịch sử vận động phong phú của lý thuyết văn bản và phép nối. Trên thế giới, công trình nền tảng Cohesion in English của Halliday & Hasan (1976) đã phân loại phép nối thành 4 quan hệ ngữ nghĩa cốt lõi: bổ sung (additive), đối lập (adversative), nhân quả (causal) và thời gian (temporal). Halliday & Hasan (1976) nhấn mạnh bản chất của phép nối: "Văn bản - một đơn vị của ngôn ngữ - được xác định không phải dựa vào độ dài ngắn, dạng nói hay viết, bao gồm một động từ hay nhiều… mà dựa vào tính chỉnh thể, thống nhất về nội dung ngữ nghĩa của nó". Tiếp nối mạch nguồn này, Martin (1992) trong English Text - System and Structure đã tạo ra bước tiến mới khi đề xuất tiêu chí phân biệt phép nối bên trong (internal conjunction - tổ chức cấu trúc lập luận của diễn ngôn) và phép nối bên ngoài (external conjunction - phản ánh mối quan hệ giữa các sự tình thực tế). Nunan (1993) trong Introduction to Discourse Analysis và Collins & Hollo (2000) tiếp tục củng cố vai trò của phép nối trong việc kiến tạo mạch lạc ngữ dụng.

Tại Việt Nam, công trình kinh điển Hệ thống liên kết trong văn bản tiếng Việt của Trần Ngọc Thêm (1985) đã đặt nền móng lý luận vững chắc, khẳng định: "Tính liên kết chính là nhân tố quan trọng nhất có tác dụng biến một chuỗi câu trở thành văn bản". Tác giả đã mô hình hóa cấu trúc tổng quát của phép nối dưới dạng công thức $ArB$ (trong đó $A$ là chủ ngôn, $r$ là phương tiện nối, $B$ là kết ngôn), đồng thời phân chia phép nối thành hai cấp độ: phép nối lỏng (dựa trên liên kết hợp nghĩa) và phép nối chặt (dựa trên ngữ trực thuộc). Diệp Quang Ban (1998, 2006, 2009) mở rộng khung lý thuyết khi bổ sung thêm các quan hệ mục đích, điều kiện và phân loại chi tiết phương tiện nối thành quan hệ từ và tổ hợp từ ngữ nối kết. Nguyễn Thiện Giáp (2007) trong Dụng học Việt ngữ đã tiếp cận phép nối dưới góc độ hướng lập luận (đồng hướng, ngược hướng) cùng chức năng hồi chỉ (anaphora) và khứ chỉ (cataphora).

Tuy nhiên, trong y văn tồn tại hai cuộc tranh luận lý thuyết lớn:

1. Tranh luận về ranh giới giữa Văn bản (Text) và Diễn ngôn (Discourse): Một trường phái cấu trúc hình thức (Hồ Lê 1996; Cook 1990) cố gắng tách biệt rạch ròi văn bản (chữ viết tĩnh tại) và diễn ngôn (lời nói động trong ngữ cảnh). Ngược lại, trường phái chức năng - ngữ dụng (Brown & Yule 1983; Phạm Văn Tình 2002; Nguyễn Hòa 2008) chỉ ra rằng văn bản và diễn ngôn là hai mặt không thể tách rời của ngôn ngữ hành chức; trong văn bản có diễn ngôn và trong diễn ngôn có văn bản. Luận án định vị nghiên cứu theo trường phái thứ hai, khảo sát văn bản viết dưới góc nhìn diễn ngôn động.
2. Tranh luận về bản chất của phương tiện nối: Quan điểm ngữ pháp truyền thống coi từ nối thuần túy là từ loại hư từ/liên từ đóng kín. Quan điểm ngôn ngữ học văn bản hiện đại chứng minh từ nối là một hệ thống mở gồm từ đơn, cụm từ và các mệnh đề ngữ pháp hóa đảm nhiệm chức năng liên kết và lập luận.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế chuyên sâu như Yuwei Liu (2016) về việc sử dụng từ nối nhân quả - đối lập của sinh viên học tiếng Anh, hay các nghiên cứu liên kết diễn ngôn của Martin (1992), luận án của Nguyễn Thị Tố Hoa đã định vị xuất sắc vị trí học thuật khi chuyển dịch trọng tâm từ lỗi sử dụng ngôn ngữ của người học (learner corpus) sang mô tả đối chiếu chuẩn xác cấu trúc và chức năng diễn ngôn của các chuyên gia học thuật bản ngữ trong hai ngôn ngữ Việt - Anh.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra những bước tiến lý thuyết đáng kể thông qua việc mở rộng và tinh chỉnh các mô hình liên kết diễn ngôn kinh điển:

• Mở rộng mô hình $ArB$ của Trần Ngọc Thêm (1985): Luận án chứng minh rằng trong thể loại VBKHXH, phương tiện nối $r$ không chỉ liên kết giữa hai phát ngôn đơn lẻ kế cận ($A$ và $B$) mà thường xuyên liên kết một kết ngôn $B$ với một chuỗi đa phát ngôn ($A_1, A_2, ..., A_n$) hoặc liên kết giữa các chỉnh thể đoạn văn phức hợp.
• Tích hợp khung nghĩa miêu tả và nghĩa tình thái: Vượt lên trên cách tiếp cận ngữ nghĩa thuần túy, luận án vận dụng quan điểm ngữ dụng học: "không thể tách ngữ nghĩa khỏi ngữ dụng, trong ngữ nghĩa có ngữ dụng và trong ngữ dụng có ngữ nghĩa. Nội dung ngữ nghĩa được tổ chức để phục vụ ngữ dụng". TNN kết quả và tổng kết được xác lập như những chỉ báo tình thái nhận thức, thể hiện cam kết chân lý của tác giả đối với lập luận khoa học.
• Xác lập hệ thống mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):
  • Mệnh đề 1 (P1): TNN kết quả biểu thị quan hệ logic tất yếu giữa tiền đề lý thuyết/dữ liệu thực nghiệm ($A$) và hệ quả suy luận ($B$).
  • Mệnh đề 2 (P2): TNN tổng kết đóng vai trò là toán tử quy nạp, trừu xuất hóa các luận điểm thành tri thức cô đọng mang tính khái quát cao.
  • Mệnh đề 3 (P3): Sự phân hóa hình thức của TNN tỷ lệ thuận với mức độ phức cảm của các thao tác tư duy khoa học trong từng loại hình ngôn ngữ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự hợp nhất chặt chẽ giữa ba trụ cột lý thuyết:

1. Ngữ pháp chức năng (Halliday): Khảo sát cấu trúc siêu chức năng tư tưởng và chức năng văn bản của TNN.
2. Lý thuyết lập luận diễn ngôn (Discourse Argumentation Theory): Phân tích TNN với tư cách là phương tiện dẫn hướng lập luận (argumentative markers) điều khiển quá trình tiếp nhận của độc giả.
3. Ngôn ngữ học đối chiếu một chiều (Krzeszowski 1990; Bùi Mạnh Hùng 2008): Lấy cơ sở so sánh trung gian (Tertium comparationis) làm trung tâm để đối chiếu cấu trúc - ngữ nghĩa và liên kết - lập luận của hai hệ thống ngôn ngữ.

       [Tertium Comparationis: Ý nghĩa Kết quả & Tổng kết]
[VBKHXH Tiếng Việt (60 VB)]         [VBKHXH Tiếng Anh (50 VB)]
  - 115 Phương tiện nối (r)           - 136 Phương tiện nối (r)
  - Cấu trúc: Từ, Cụm từ, Mệnh đề     - Cấu trúc: Từ, Cụm từ, Mệnh đề

Luận án xác lập định nghĩa thao tác chuẩn xác: Từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết là một tiểu nhóm thuộc từ ngữ nối có hình thức là từ, cụm từ và mệnh đề được dùng để liên kết giữa các phát ngôn, các đoạn văn trong văn bản với chức năng nêu ra kết quả trực tiếp của sự việc hoặc nguyên nhân vừa được nói đến trước đó; tổng kết lại những ý chính, những điều cơ bản, chủ yếu của những nội dung cụ thể mà các phát ngôn trước đã đề cập đến hoặc đưa ra những nhận định chung, khái quát. Ranh giới áp dụng của khung phân tích được giới hạn chặt chẽ trong thể loại văn bản viết khoa học xã hội có cấu trúc chuẩn mực.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được định vị vững chắc trên nền tảng bản thể luận của Chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp với nhận thức luận của Chủ nghĩa giải thích chức năng (Functional Interpretivism). Nghiên cứu sử dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Research) với quy trình tích hợp chặt chẽ:

• Tiếp cận định lượng (Quantitative Approach): Thống kê tần số xuất hiện, mật độ phân bố và tỷ lệ phần trăm của từng đơn vị TNN phân loại theo cấu tạo (từ, cụm từ, mệnh đề) và chức năng ngữ nghĩa trong toàn bộ ngữ liệu.
• Tiếp cận định tính (Qualitative Approach): Sử dụng phương pháp phân tích diễn ngôn và logic ngữ nghĩa - ngữ dụng để mổ xẻ cơ chế hành chức của TNN trong từng ngữ cảnh văn bản cụ thể.
• Thiết kế đa tầng bậc (Multi-level Design): Đánh giá đồng thời 3 tầng bậc: (1) Cấu tạo hình thức và vị trí cú pháp trong phát ngôn; (2) Ngữ nghĩa miêu tả và nghĩa tình thái; (3) Cấu trúc liên kết văn bản và hiệu lực lập luận.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành qua các bước nghiêm ngặt:

1. Chiến lược chọn mẫu (Sampling Strategy): Lựa chọn có chủ đích và phân tầng (Stratified Purposive Sampling) từ các bài báo khoa học xuất bản trong giai đoạn 2010–2018 trên các tạp chí đầu ngành thuộc các lĩnh vực: Văn học, Ngôn ngữ học, Lịch sử, Kinh tế, Luật học, Xã hội học (Tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam, Tạp chí KHXH & Nhân văn, International Journal of Humanities and Social Sciences, International Journal of Cognitive Research in Science...).
2. Tiêu chí chọn mẫu chuẩn hóa: Độ dài bài báo tiếng Việt trung bình đạt 6.000 từ/văn bản (tổng 60 văn bản = 360.000 từ); bài báo tiếng Anh trung bình đạt 7.000 từ/văn bản (tổng 50 văn bản = 350.000 từ), bảo đảm tính tương đương tuyệt đối về dung lượng ngữ liệu tổng thể giữa hai ngôn ngữ.
3. Quy trình nhận diện và bóc tách dữ liệu: Áp dụng tiêu chí loại trừ nghiêm ngặt: TNN phải là phương tiện liên kết vượt biên giới mệnh đề/câu, không đóng vai trò thành phần cú pháp nội tại bắt buộc trong nòng cốt vị ngữ của mệnh đề chứa nó. Loại bỏ các kết cấu nối nội bộ câu ghép thuần túy ngữ pháp để tập trung vào liên kết diễn ngôn giữa các phát ngôn.
4. Kiểm tra độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability): Thực hiện tam giác giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation) và lý thuyết (Theoretical Triangulation) kết hợp kiểm định chéo giữa các tiêu chí nhận diện hình thức và chức năng diễn ngôn.

Data và phân tích

Phân tích định lượng và phân loại cấu trúc ngữ liệu mang lại hệ thống dữ liệu chi tiết:

• Hệ thống 115 TNN tiếng Việt và 136 TNN tiếng Anh được phân loại theo 3 nhóm hình thức cấu tạo chính:
  1. Hình thức Từ: Tiếng Việt gồm các từ đơn/từ ghép (do đó, vì vậy, cho nên, vậy, thành thử, tóm lại, nhìn chung); Tiếng Anh gồm các phó từ/liên từ (therefore, thus, consequently, hence, accordingly, overall, finally).
  2. Hình thức Cụm từ: Tiếng Việt (kết quả là, chính vì vậy, như vậy là, nói một cách tổng quát, suy cho cùng, nhìn một cách khái quát); Tiếng Anh (as a result, in consequence, in summary, in short, in general, on the whole).
  3. Hình thức Mệnh đề/Khung mệnh đề: Tiếng Việt (điều đó chứng tỏ rằng, kết quả nghiên cứu cho thấy, từ những phân tích trên có thể thấy, có thể khẳng định rằng); Tiếng Anh (it can be concluded that, the results indicate that, from the above analysis it is clear that).
• Sử dụng các thủ pháp thống kê mô tả, lập bảng ma trận đối sánh chéo tần suất và mô hình hóa cấu trúc liên kết phát ngôn $ArB$.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Quá trình đối chiếu thực chứng giữa VBKHXHTV và VBKHXHTA đã phát hiện 5 luận điểm khoa học đột phá:

1. Sự dị biệt về cơ chế biểu đạt cấu trúc hình thức: Tiếng Anh sở hữu số lượng TNN dưới dạng từ đơn và trạng từ liên kết cố định cao hơn và chuẩn hóa hơn tiếng Việt (136 so với 115 đơn vị). Ngược lại, tiếng Việt thể hiện tính linh hoạt và đa dạng vượt trội ở việc sử dụng các tổ hợp cụm từ và khung mệnh đề ngữ pháp hóa (như vậy là, điều đó cho thấy rằng, có thể khẳng định rằng). Điều này phản ánh rõ nét đặc trưng của loại hình ngôn ngữ không biến hình (đơn lập) như tiếng Việt: tận dụng tối đa phương thức ngữ vựng hóa và cú pháp hóa để thực hiện chức năng liên kết.
2. Quy luật phân bố vị trí cú pháp trong phát ngôn: Trong cả hai ngôn ngữ, vị trí đầu phát ngôn (initial position) chiếm tỷ lệ áp đảo (trên 80%), thực hiện chức năng dẫn nhập thông tin mới và thiết lập khung chủ đề. Tuy nhiên, tiếng Anh cho phép TNN đứng ở vị trí giữa câu (medial position - chèn giữa chủ ngữ và vị ngữ) hoặc cuối câu (final position) với tần suất cao hơn đáng kể so với tiếng Việt nhằm phân bổ tiêu điểm thông báo (theme/rheme focus).
3. Cơ chế kiến tạo quan hệ lập luận đa tầng: TNN kết quả (do đó, vì vậy / therefore, consequently) không chỉ nối kết sự kiện nhân quả khách quan mà chủ yếu thực hiện chức năng dẫn xuất kết luận lập luận: phát ngôn $A$ đóng vai trò là luận cứ (argument), phương tiện $r$ là chỉ báo dẫn xuất, phát ngôn $B$ là kết luận/luận điểm (claim). TNN tổng kết (tóm lại, nhìn chung / in conclusion, overall) đóng vai trò là toán tử quy nạp, khép lại một chuỗi đa luận cứ để đưa ra nhận định mang tính chân lý khoa học.
4. Phát hiện nghịch trực giác về tính tương đương dịch thuật: Không tồn tại quan hệ tương đương $1-1$ hoàn toàn giữa TNN tiếng Việt và tiếng Anh. Nhiều TNN tiếng Việt biểu thị tổng kết như như vậy có thể đảm nhiệm đồng thời cả hai chức năng: vừa biểu thị kết quả suy luận vừa biểu thị tổng kết khái quát tùy thuộc vào phạm vi bao quát của chủ ngôn $A$.
5. Hiện tượng tình thái hóa lập luận khoa học: Việc lựa chọn TNN là phương tiện trực tiếp phản ánh mức độ cam kết của tác giả đối với độ xác tín của thông tin khoa học. Các mệnh đề liên kết như kết quả khảo sát chứng minh rằng hoặc the findings clearly demonstrate that làm tăng tối đa giá trị xác tín của lập luận.

     [TƯƠNG ĐỒNG BẢN THỂ]                            [DỊ BIỆT LOẠI HÌNH]

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận (Theoretical Advances): Bổ sung và hoàn thiện lý thuyết ngôn ngữ học văn bản và phân tích diễn ngôn đối chiếu; cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác chứng minh cách thức các phạm trù ngữ nghĩa phổ quát được hiện thực hóa trong hai loại hình ngôn ngữ khác biệt.
• Về mặt phương pháp luận (Methodological Innovations): Xác lập quy trình phân tích diễn ngôn đối chiếu đa bình diện (Hình thức - Cấu trúc $\rightarrow$ Ngữ nghĩa - Tình thái $\rightarrow$ Liên kết - Lập luận), có thể chuyển giao và ứng dụng trực tiếp cho việc nghiên cứu các nhóm phương tiện liên kết khác (tương phản, bổ sung, điều kiện).
• Về mặt ứng dụng thực tiễn (Practical Applications):
  • Đóng góp trực tiếp cho công tác giảng dạy kỹ năng viết học thuật (Academic Writing) và phân tích văn bản cho sinh viên, học viên cao học chuyên ngành ngôn ngữ tiếng Anh và tiếng Việt.
  • Cung cấp cẩm nang tham chiếu chuẩn xác cho công tác biên dịch học thuật Anh - Việt / Việt - Anh, giúp dịch giả chuyển tải chính xác cấu trúc lập luận của văn bản gốc.
• Về khuyến nghị chính sách (Policy Recommendations): Chuẩn hóa tiêu chí đánh giá tính liên kết và lập luận logic trong quy chuẩn biên tập các tạp chí khoa học xã hội theo chuẩn quốc tế (Scopus/WoS).

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thể hiện tính trung thực khoa học thông qua việc thừa nhận các giới hạn nội tại:

1. Giới hạn về phạm vi thể loại: Ngữ liệu khảo sát tập trung chuyên biệt vào các bài báo khoa học thuộc khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn; chưa mở rộng đối sánh với khối ngành Khoa học Tự nhiên, Kỹ thuật và Công nghệ (STEM) – nơi văn phong có thể có mật độ TNN và tính chất lập luận khác biệt.
2. Giới hạn về khung thời gian: Ngữ liệu được thu thập trong giai đoạn 2010–2018, chưa phản ánh những biến đổi mới nhất trong văn phong học thuật số (Digital Academic Discourse) giai đoạn hiện nay.
3. Giới hạn về đối chiếu liên văn hóa: Luận án tiếp cận đối chiếu một chiều dựa trên Tertium comparationis ngôn ngữ học, chưa phân tích sâu các yếu tố xã hội học diễn ngôn (Sociology of Discourse) và tác động của văn hóa tư duy phương Đông - phương Tây lên chiến lược lập luận.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng khảo sát so sánh liên ngành giữa VBKHXH và Văn bản Khoa học Tự nhiên.
• Ứng dụng ngôn ngữ học ngữ thể số lượng lớn (Corpus Linguistics) với các công cụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) để tự động hóa nhận diện và gắn nhãn ngữ nghĩa TNN.
• Nghiên cứu cơ chế tiếp nhận tâm lý ngôn ngữ học (Psycholinguistics) của người đọc đối với các vị trí xuất hiện khác nhau của TNN trong câu.
• Khảo sát các hiện tượng chuyển di ngôn ngữ (language transfer) và lỗi giao thoa liên ngôn ngữ của người học Việt Nam khi sử dụng TNN tiếng Anh trong các bài báo chuẩn quốc tế.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những giá trị tác động lan tỏa sâu rộng:

• Tác động học thuật (Academic Impact): Dự báo trở thành tài liệu tham khảo quy chuẩn, được trích dẫn thường xuyên trong các công trình nghiên cứu về cú pháp học tiếng Việt, ngôn ngữ học đối chiếu và lý thuyết phân tích diễn ngôn tại Việt Nam.
• Chuyển đổi giáo dục đại học (Higher Education Transformation): Cung cấp khung tri thức nền tảng để tái cấu trúc chương trình giảng dạy môn Ngữ pháp văn bản, Phân tích diễn ngôn và Tiếng Anh chuyên ngành Khoa học Xã hội tại các trường đại học chuyên ngữ và viện nghiên cứu.
• Nâng cao chất lượng công bố quốc tế: Giúp các nhà khoa học xã hội Việt Nam nhận diện và làm chủ các mô hình liên kết - lập luận chuẩn mực trong tiếng Anh học thuật, từ đó nâng cao tỷ lệ chấp nhận bài viết trên các tạp chí quốc tế uy tín.
• Hội nhập ngôn ngữ học quốc tế: Góp phần đưa dữ liệu thực nghiệm phong phú của tiếng Việt vào bản đồ nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu mẫu mực về phương pháp luận đối chiếu liên ngôn ngữ, kỹ thuật xử lý ngữ liệu văn bản và quy trình luận giải dữ liệu khoa học.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ: Sở hữu nguồn ngữ liệu đối chiếu phong phú (115 TNN tiếng Việt và 136 TNN tiếng Anh) đã được phân loại chi tiết theo cấu trúc và chức năng ngữ nghĩa.
• Tác giả bài báo khoa học và dịch giả học thuật: Nắm vững các công cụ ngôn ngữ để nâng cao tính liên kết, mạch lạc và sức thuyết phục của hệ thống lập luận trong công trình công bố.
• Ban biên tập tạp chí khoa học: Có cơ sở ngôn ngữ học vững chắc để xây dựng tiêu chí thẩm định chất lượng diễn đạt và tính logic văn bản của các bản thảo nghiên cứu.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mô hình hóa thành công cấu trúc liên kết - lập luận của TNN kết quả và tổng kết từ bình diện ngữ dụng học, mở rộng mô hình $ArB$ kinh điển của Trần Ngọc Thêm (1985) thành cấu trúc lập luận đa tầng trong phong cách khoa học xã hội, tích hợp hoàn hảo giữa hình thức ngữ pháp, ngữ nghĩa miêu tả và tính chất tình thái nhận thức.
2. Đột phá về phương pháp nghiên cứu so với các công trình đi trước? Trả lời: So với các nghiên cứu của Halliday & Hasan (1976) hay Yuwei Liu (2016), luận án đã thiết lập được một cơ sở so sánh (Tertium comparationis) nghiêm ngặt trên một khối ngữ liệu cân bằng tuyệt đối (60 văn bản tiếng Việt ~360.000 từ đối sánh với 50 văn bản tiếng Anh ~350.000 từ) cùng thuộc một thể loại bài báo KHXH và khung thời gian đồng đại (2010–2018).
3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì? Trả lời: Đó là sự áp đảo của các cấu trúc dạng khung mệnh đề ngữ pháp hóa trong tiếng Việt (điều đó chứng tỏ rằng, kết quả nghiên cứu cho thấy rằng) so với tiếng Anh. Tiếng Việt đơn lập đã bù đắp cho sự thiếu hụt các biến tố hình thái bằng cách vận dụng linh hoạt các cấu trúc vị từ - mệnh đề làm phương tiện liên kết diễn ngôn.
4. Quy trình nghiên cứu có khả năng tái lập (Replication Protocol) không? Trả lời: Hoàn toàn có khả năng tái lập nhờ hệ thống tiêu chí nhận diện TNN tường minh, phương pháp bóc tách phát ngôn theo ngữ cảnh nhất quán và bảng mã hóa ngữ liệu phân tầng chi tiết được trình bày trong luận án.
5. Định hướng học thuật 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào? Trả lời: Mở rộng nghiên cứu đối chiếu sang ngữ thể học điện toán (Corpus Linguistics), xây dựng từ điển đối chiếu TNN chuyên dụng cho dịch thuật máy học thuật và thiết lập khung đánh giá năng lực lập luận văn bản khoa học cho giáo dục đại học.

Kết luận

Công trình nghiên cứu tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Tố Hoa đã tạo ra những đóng góp mang tính nền tảng cho sự phát triển của ngôn ngữ học Việt Nam hiện đại:

1. Xác lập hệ tiêu chí khoa học toàn diện nhằm nhận diện, phân loại và miêu tả 115 TNN biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết tiếng Việt và 136 TNN tiếng Anh trong văn bản khoa học xã hội.
2. Làm sáng tỏ quy luật cấu tạo - ngữ nghĩa: Khẳng định xu hướng ngữ pháp hóa và cụm từ hóa linh hoạt của tiếng Việt đối sánh với tính chuẩn hóa từ vựng cao độ của tiếng Anh.
3. Chứng minh vai trò kép của TNN: Vừa là phương tiện liên kết hình thức bảo đảm tính mạch lạc văn bản, vừa là toán tử lập luận dẫn dắt tiến trình nhận thức và thể hiện tình thái học thuật của tác giả.
4. Phát triển khung phương pháp luận phân tích diễn ngôn đối chiếu một chiều dựa trên hạt nhân ngữ nghĩa logic làm việc, có giá trị ứng dụng cao cho các nghiên cứu liên ngôn ngữ tiếp theo.
5. Cung cấp giải pháp ứng dụng thiết thực cho công tác giảng dạy ngôn ngữ, biên soạn giáo trình chuyên khảo và nâng cao năng lực viết báo cáo khoa học đạt chuẩn quốc tế.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới kết hợp giữa ngôn ngữ học văn bản, ngữ dụng học lập luận và xử lý ngôn ngữ tự nhiên trong thời đại số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bằng chữ cái viết hoa và kết thúc bằng một số loại dấu câu nhất định. Văn bản và diễn ngôn. Phân tích văn bản và phân tích diễn ngôn a. Văn bản và diễn ngôn Sự phát triển của ngôn ngữ học hiện đại đã đƣa phân tích ngữ pháp không chỉ giới hạn ở câu truyền thống mà còn hƣớng đến khảo sát cấu trúc trên câu, đặc biệt là xem xét mối quan hệ giữa các câu trong cả văn bản.

Đây chính là cơ sở cho sự ra đời của một ngành mới: ngôn ngữ học văn bản (text linguistics, textual linguistics) mà giai đoạn sau các nhà nghiên cứu gọi là phân tích diễn ngôn (discourse analysis). Trong ngôn ngữ học VB hay phân tích diễn ngôn, ngoài khái niệm phát ngôn còn có hai khái niệm khác luôn song hành, đó là diễn ngôn (discourse) và văn bản (text). Đây đƣợc xem là hai khái niệm cơ bản, nền tảng của ngôn ngữ học VB và 13 phân tích diễn ngôn. Vì vậy, hai khái niệm này đƣợc hầu hết các nhà nghiên cứu ở trong và ngoài lĩnh vực này đề cập tới, chẳng hạn nhƣ: Halliday & Hasan (1976), Brown & Yule (1983), Cook (1989), Nunan (1993), Asher (1994), Trần Ngọc Thêm (1985), Hồ Lê (1996), Nguyễn Thị Việt Thanh (1999), Phạm Văn Tình (2002), Nguyễn Hoà (2008), Diệp Quang Ban (1998 & 2009), Nguyễn Thiện Giáp (2009).

Theo tổng kết của Diệp Quang Ban (2009), cùng với quá trình phát triển của ngôn ngữ học, khái niệm VB và diễn ngôn cũng đƣợc hiểu theo những cách khác nhau. Ở giai đoạn đầu, do trọng tâm của các nhà nghiên cứu tập trung vào sự kiện nói bằng chữ viết cho nên tên gọi văn bản đƣợc sử dụng để chỉ những sự kiện nói (tức là những sản phẩm của ngôn ngữ) bằng chữ viết và nói miệng có mạch lạc và liên kết. Nghĩa là VB thời kì này đƣợc dùng để chỉ các sản phẩm của cả hoạt động viết và nói, tức giao tiếp nói chung. Tiêu biểu cho quan niệm thời kì đầu này là định nghĩa về VB của Halliday & Hasan (1976): “Văn bản - một đơn vị của ngôn ngữ - được xác định không phải dựa vào độ dài ngắn, dạng nói hay viết, bao gồm một động từ hay nhiều… mà dựa vào tính chỉnh thể, thống nhất về nội dung ngữ nghĩa của nó”.

“Văn bản là một thuật ngữ ngôn ngữ học được dùng để chỉ bất kì một đoạn văn nào, dù là dạng nói hay viết, dù là dài hay ngắn, nhưng phải là một chỉnh thể thống nhất, hoàn chỉnh”. Và: “Văn bản là một đơn vị của ngôn ngữ tồn tại trong quá trình sử dụng - giao tiếp hay tư duy” [123: 1-2]. Đồng thời, Halliday cũng chỉ rõ việc xác định VB phải gắn liền với ngữ cảnh, nghĩa là VB phải đƣợc xác định tuỳ thuộc vào văn cảnh và nội dung, ý nghĩa của các câu đi trƣớc và sau nó mà không thể xác định một cách tách rời các thành phần (câu, chuỗi câu) nào cấu tạo nên VB. Nhƣ vậy, Halliday rất chú trọng đến các mối quan hệ về nghĩa giữa các phát ngôn trong VB.

Tƣơng tự, Crystal (1992) quan niệm: “Văn bản là một sản phẩm diễn ngôn xuất hiện một cách tự nhiên dưới dạng nói, viết hoặc biểu hiện bằng cử chỉ, được nhận dạng về những mục đích phân tích. Nó thường là một chỉnh thể ngôn ngữ với chức năng giao tiếp có thể xác định được, ví dụ như một cuộc thoại, một tờ áp phích. Nhƣ vậy, VB không chỉ là sản phẩm của hoạt động viết mà còn là sản phẩm của hoạt động nói, nghĩa là VB còn luôn đƣợc đặt trong bối cảnh giao tiếp. Giai đoạn về sau, do ngôn ngữ nói đƣợc quan tâm nhiều hơn nên đã tạo thế cân bằng với ngôn ngữ viết: xuất hiện tên gọi thứ hai, đó là diễn ngôn.

Do đó, ở thời kì 14 này các nhà nghiên cứu có xu hƣớng phân biệt, đối lập rạch ròi về nội hàm khái niệm giữa hai tên gọi này. VB dùng để chỉ sản phẩm ngôn ngữ dƣới dạng viết (chữ viết), còn diễn ngôn chỉ sản phẩm ngôn ngữ nói (nói miệng). Chẳng hạn, Hồ Lê (1996) phân biệt "Văn bản là chỉnh thể của một sản phẩm - viết để diễn đạt trọn vẹn một ý kiến về một vấn đề hoặc một hệ thống vấn đề. Ngôn bản là chỉnh thể của một sản phẩm - nói để diễn đạt trọn vẹn ý kiến về một vấn đề hoặc hệ thống vấn đề” [58: 55].

Một số tác giả khác cũng đề cập đến sự phân biệt VB và diễn ngôn ở những khía cạnh khác nhau nhƣ Brown & Yule (1983), Widdowson (1984), Cook (1989), Nunan (1993). Chẳng hạn, theo Cook (1990), sự khác biệt giữa diễn ngôn và VB là sự khác biệt giữa chức năng và hình thức: VB là ―một chuỗi ngôn ngữ được hiểu một cách hình thức, bên ngoài ngữ cảnh‖, còn diễn ngôn là ―các chuỗi ngôn ngữ được cảm nhận như có ý nghĩa, thống nhất và có mục đích‖ [114: 158]. Nhƣ vậy, với quan niệm VB thuộc về ngôn ngữ viết còn diễn ngôn là thuộc về lời nói thì theo cách hiểu này, diễn ngôn sẽ là một chuỗi phát ngôn đƣợc thực hiện trong quá trình giao tiếp bằng lời nói (thể hiện dƣới dạng âm thanh) và hàm ý có ngƣời nghe trực tiếp. Tuy nhiên, việc cố gắng phân biệt rạch ròi hai khái niệm này trong thực tế là vô cùng khó khăn, bởi vì thực tế cho thấy sản phẩm của diễn ngôn cũng thƣờng đƣợc ghi lại bằng chữ viết, nghĩa là bằng VB hiện hữu hay còn gọi là ―văn bản hoá‖.

Mặc dù các tác giả trên cố gắng phân biệt diễn ngôn và VB nhƣng cách định nghĩa cho thấy họ chƣa làm rõ bản chất của sự khác biệt giữa hai khái niệm này, thậm chí là chúng hoà trộn vào nhau, rất khó phân biệt. Chẳng hạn, Crystal (1992) phân biệt diễn ngôn “là một chuỗi ngôn ngữ (đặc biệt là ngôn ngữ nói) liên tục lớn hơn câu, thường tạo nên một đơn vị có mạch lạc, như bài truyền giáo, một lý lẽ, một câu chuyện tiếu lâm hay truyện kể”. Còn văn bản “là một đoạn diễn ngôn xuất hiện dưới dạng nói, viết hoặc ở dạng kí hiệu bằng cử chỉ sử dụng tự nhiên, được xác định để phân tích. Nó thường là một chỉnh thể ngôn ngữ với chức năng giao tiếp có thể xác định được, ví dụ như một cuộc thoại, một tờ áp phích‖ [116: 25].

Nhƣ vậy, Crystal cuối cùng vẫn không thể phân biệt rõ đƣợc hai khái niệm này vì cuối cùng ông vẫn coi VB ―là một đoạn diễn ngôn xuất hiện dƣới dạng nói, viết hoặc ở dạng kí hiệu‖. Cũng phản ánh thực tế này, Phạm Văn Tình (2002) thấy rằng trong nhiều VB, các nhân tố hội thoại và đơn thoại nhiều khi đƣợc hòa trộn vào nhau [98: 30]. Lý giải điều này, Nguyễn Hòa 15 (2008: 33-34) cho rằng: trong văn bản sẽ có cái diễn ngôn, trong diễn ngôn sẽ có cái VB cho nên sự phân biệt trên chỉ mang tính tƣơng đối. Đây không phải là hai thực thể tách biệt mà chỉ là một thực thể biểu hiện của ngôn ngữ hành chức trong bối cảnh giao tiếp xã hội.

Do vậy, việc sử dụng hai khái niệm này thay thế lẫn nhau là một điều dễ hiểu. Tuy nhiên, mặc dù trong thực tế sử dụng, ta không phân biệt giữa diễn ngôn và VB nhƣng khi muốn nhấn mạnh tới mặt hành chức hay mặt hình thức của ngôn ngữ thì vẫn có sự phân biệt. Nhƣ vậy, xuất phát từ góc nhìn cũng nhƣ quan điểm khác nhau nên mỗi nhà nghiên cứu đã đƣa ra các khái niệm VB cũng khác nhau. Mặc dù về cơ bản khái niệm VB và diễn ngôn là đồng nhất nhƣng đi sâu vào chi tiết cho thấy thuật ngữ VB vẫn có ngoại diên rộng hơn phạm vi diễn ngôn.

Luận án này đi theo xu hƣớng: xem xét từ ngữ nối biểu thị ý nghĩa kết quả, tổng kết (từ bình diện cấu trúc - ngữ nghĩa và liên kết – lập luận) đƣợc sử dụng trong các phát ngôn. Đồng thời, luận án cũng khảo sát các phát ngôn chứa từ ngữ nối mang nghĩa kết quả, tổng kết đƣợc sử dụng trong các văn cảnh nhƣng lại đƣợc định dạng bằng VB hiện hữu (ghi lại bằng chữ viết). Vì vậy, để có một khái niệm VB làm việc, luận án tán thành với nhận định của Phạm Văn Tình (2002): Văn bản phải được hiểu theo nghĩa rộng, không chỉ bó hẹp là đặc thù của ngôn ngữ viết - loại hình văn bản được xây dựng theo những định hướng về chủ đề và bố cục nhất định, thoát ly khỏi các bối cảnh giao tiếp bằng lời - mà nó còn là sản phẩm hoàn chỉnh của hành vi phát ngôn và được ghi lại bằng chữ viết [98: 29]. Phân tích văn bản và phân tích diễn ngôn Khi nói đến phân tích VB và phân tích diễn ngôn cũng là đề cập đến hai giai đoạn nghiên cứu của cùng một đối tƣợng: ngôn ngữ học VB.

Giai đoạn đầu, để phân tích VB ngƣời ta căn cứ vào đơn vị tối thiểu là câu, và do VB đƣợc hiểu nhƣ tập hợp câu nên các nhà nghiên cứu sử dụng các phƣơng pháp và lý thuyết của câu theo quan điểm cấu trúc hình thức vào việc nghiên cứu VB và gắn liền với tên gọi ―ngữ pháp văn bản‖. Giai đoạn sau đánh dấu sự chuyển đổi đối tƣợng từ câu sang diễn ngôn, nghĩa là VB đƣợc hiểu nhƣ đơn vị của nghĩa không phải là đơn vị của ngữ pháp nên tên gọi diễn ngôn đƣợc sử dụng nhiều hơn và ―phân tích diễn ngôn‖ đƣợc chọn thay thế cho ―ngữ pháp văn bản‖. Tuy vậy, thuật ngữ ―văn bản‖ vẫn đƣợc dùng khi phân tích bề mặt từ ngữ của sự kiện nói trong phân tích diễn ngôn. Việc giải thích các từ 16 ngữ bằng mối quan hệ của chúng với ngữ cảnh tình huống và ý định của ngƣời nói thuộc về diễn ngôn là một phần quan trọng trong phân tích diễn ngôn, nghĩa là phân tích diễn ngôn là phân tích ngôn ngữ trong hành chức.

Việc hình thành tên gọi và xác định đối tƣợng, phƣơng pháp tiếp cận của ―phân tích văn bản‖ và ―phân tích diễn ngôn‖ đã đƣợc đề cập trong các công trình của Brown và Yule (1983), Guy Cook (1989) và Lyons (1995) về cách hiểu VB (mặt từ ngữ lý giải đƣợc có thể đƣợc diễn đạt bằng chữ viết hoặc âm thanh của một tài liệu ngôn ngữ) và diễn ngôn (nghĩa- logic và chức năng gắn liền với ngữ cảnh hành chức).