Luận án TS: So sánh mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích so sánh mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ trung quốc và việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Vương Đại Liên
• Người hướng dẫn: PTS. Trần Lê Bảo
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội - Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Văn Học Dân Gian
• Đề tài: So Sánh Mô Típ Sinh Đẻ Thần Kỳ Trong Truyện Cổ Trung Quốc Và Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận án
• 0.6. Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu mô típ sinh đẻ thần kỳ ở Trung Quốc
• 1.3. Lịch sử nghiên cứu mô típ sinh đẻ thần kỳ ở Việt Nam
• 1.4. Lịch sử nghiên cứu so sánh mô típ sinh đẻ thần kỳ của Trung Quốc và Việt Nam
• 1.5. Một số khái niệm liên quan đến luận án
• 1.5.1. Truyện cổ tích
• 1.5.2. Sinh đẻ thần kỳ
• 1.5.3. Mô típ sinh đẻ thần kỳ
• 1.6. Cơ sở lý luận của luận án
• 1.6.1. Lý thuyết típ và mô típ
• 1.6.2. Lý thuyết giao lưu và tiếp biến văn hóa
• 1.6.3. Lý thuyết so sánh văn hóa, so sánh loại hình
• 1.7. So sánh loại hình
• 1.8. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT MÔ TÍP SINH ĐẺ THẦN KỲ TRONG TRUYỆN CỔ TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM
• 2.1. Mục tiêu khảo sát và cách thức khảo sát
• 2.1.1. Mục tiêu khảo sát
• 2.1.2. Cách thức khảo sát
• 2.2. Khảo sát mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc
• 2.2.1. Phạm vi khảo sát
• 2.2.2. Nội dung khảo sát. Kết quả khảo sát, phân loại
• 2.3. Khảo sát mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Việt Nam
• 2.3.1. Phạm vi khảo sát
• 2.3.2. Nội dung khảo sát. Kết quả khảo sát, phân loại
• 2.4. Nhận xét chung về kết quả khảo sát
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ TƯƠNG ĐỒNG CỦA MÔ TÍP SINH ĐẺ THẦN KỲ TRONG TRUYỆN CỔ TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM
• 3.1. Những yếu tố tương đồng trong mô típ sinh đẻ thần kỳ
• 3.1.1. Phương thức mộng triệu phổ biến hơn phương thức khác
• 3.1.2. Thần có tần số xuất hiện cao nhất
• 3.1.3. Thời gian mang thai dài hơn bình thường
• 3.1.4. Trứng xuất hiện nhiều lần
• 3.1.5. Tương đồng về đặc điểm của những nhân vật
• 3.1.6. Những tín ngưỡng dân gian tương đồng trong mô típ sinh đẻ thần kỳ
• 3.1.6.1. Vạn vật hữu linh
• 3.1.6.2. Tín ngưỡng phồn thực
• 3.1.6.3. Sùng bái nhật nguyệt tinh tú và thiên tượng
• 3.1.6.4. Sùng bái totem, sùng bái con rồng
• 3.1.6.5. Sùng bái thủy tổ, sùng bái tổ tiên và sùng bái anh hùng
• 3.1.7. Mô típ sinh đẻ thần kỳ cùng thể hiện quá trình phát triển của nhân loại
• 3.1.7.1. Từ xã hội mẫu hệ đến xã hội phụ hệ
• 3.1.7.2. Lịch sử hóa thần thoại và thần thoại hóa lịch sử
• 3.2. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: SỰ KHÁC BIỆT CỦA MÔ TÍP SINH ĐẺ THẦN KỲ TRONG TRUYỆN CỔ TRUNG QUỐC VÀ VIỆT NAM
• 4.1. Một số yếu tố khác biệt trong mô típ sinh đẻ thần kỳ
• 4.1.1. Khác biệt về sự xuất hiện của những loại động vật
• 4.1.2. Khác biệt về sự xuất hiện của những loại thực vật
• 4.1.3. “Khí” xuất hiện nhiều lần trong mô típ sinh đẻ thần kỳ của Trung Quốc
• 4.1.4. Một bọc nhiều con xuất hiện nhiều lần trong mô típ sinh đẻ thần kỳ của Việt Nam
• 4.1.5. Mô típ sinh đẻ thần kỳ thể hiện sự khác biệt về một số tư tưởng, quan niệm
• 4.1.5.1. Tư tưởng “âm dương” thể hiện trong mô típ sinh đẻ thần kỳ của Trung Quốc
• 4.1.5.2. Quan niệm “ngũ hành tương sinh tương khắc” thể hiện trong mô típ sinh đẻ thần kỳ của Trung Quốc
• 4.1.5.3. Quan niệm “ở hiền gặp lành” thể hiện trong mô típ sinh đẻ thần kỳ của Việt Nam
• 4.1.5.4. Quan niệm “đi chùa cầu tự” thể hiện trong mô típ sinh đẻ thần kỳ của Việt Nam
• 4.1.6. Mô típ sinh đẻ thần kỳ thể hiện sự khác biệt về lịch sử văn hóa
• 4.1.6.1. Văn hóa đế vương, văn hóa phụ quyền thể hiện trong mô típ sinh đẻ thần kỳ của Trung Quốc
• 4.1.6.2. Những người thống trị trong lịch sử Trung Quốc sinh ra đều bằng phương thức sinh đẻ thần kỳ, hình thành một hệ thống hoàn chỉnh
• 4.1.6.3. Tư tưởng “quân quyền thần thụ” thể hiện trong mô típ sinh đẻ thần kỳ của Trung Quốc
• 4.1.6.4. Mặt trời tượng trưng cho vương quyền trong mô típ sinh đẻ thần kỳ của Trung Quốc
• 4.1.6.5. Phụ quyền thể hiện tuyệt đối trong mô típ sinh đẻ thần kỳ của Trung Quốc
• 4.1.6.6. Văn hóa làng xã, giao lưu và tiếp biến văn hóa thể hiện trong mô típ sinh đẻ thần kỳ của Việt Nam
• 4.1.6.6.1. Dấu ấn văn hóa làng xã thể hiện trong mô típ sinh đẻ thần kỳ của Việt Nam
• 4.1.6.6.2. Sự giao lưu và tiếp biến văn hóa thể hiện trong mô típ sinh đẻ thần kỳ của Việt Nam
• 4.2. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô típ sinh đẻ thần kỳ trong văn học

Mô típ sinh đẻ thần kỳ là một trong những mô típ phổ biến trong văn học dân gian của nhiều quốc gia, đặc biệt là trong truyện cổ tích của Trung Quốc và Việt Nam. Mô típ này không chỉ thể hiện sự kỳ diệu trong quá trình sinh nở mà còn phản ánh những giá trị văn hóa, tâm linh của mỗi dân tộc. Trong văn học Trung Quốc, mô típ này thường gắn liền với các nhân vật lịch sử, trong khi ở Việt Nam, nó thường xuất hiện trong các câu chuyện dân gian mang tính giáo dục và giải trí.

1.1. Ý nghĩa của mô típ sinh đẻ thần kỳ trong văn học

Mô típ sinh đẻ thần kỳ không chỉ đơn thuần là một yếu tố kỳ diệu trong truyện mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về sự sống, sự tái sinh và những giá trị văn hóa. Nó thể hiện niềm tin vào sức mạnh của thiên nhiên và các thế lực siêu nhiên trong việc tạo ra sự sống.

1.2. Sự xuất hiện của mô típ trong truyện cổ tích

Trong truyện cổ tích Trung Quốc, mô típ sinh đẻ thần kỳ thường liên quan đến các nhân vật vĩ đại, trong khi ở Việt Nam, nó thường xuất hiện trong các câu chuyện về anh hùng dân gian. Sự khác biệt này phản ánh những giá trị văn hóa và lịch sử riêng biệt của mỗi quốc gia.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu mô típ sinh đẻ thần kỳ

Mặc dù mô típ sinh đẻ thần kỳ đã được nghiên cứu nhiều, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề và thách thức trong việc phân tích và so sánh giữa hai nền văn hóa. Một trong những thách thức lớn nhất là sự khác biệt trong ngôn ngữ và cách tiếp cận văn hóa. Điều này dẫn đến việc khó khăn trong việc hiểu và diễn giải các mô típ tương đồng và khác biệt.

2.1. Khó khăn trong việc tiếp cận tài liệu

Việc tiếp cận tài liệu nghiên cứu về mô típ sinh đẻ thần kỳ ở cả hai quốc gia gặp nhiều khó khăn do sự hạn chế trong việc dịch thuật và biên soạn tài liệu. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng và độ chính xác của các nghiên cứu.

2.2. Sự khác biệt trong cách hiểu văn hóa

Mỗi nền văn hóa có cách hiểu và diễn giải khác nhau về mô típ sinh đẻ thần kỳ. Sự khác biệt này có thể dẫn đến những hiểu lầm và sai lệch trong nghiên cứu, đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về cả hai nền văn hóa.

III. Phương pháp nghiên cứu mô típ sinh đẻ thần kỳ

Để nghiên cứu mô típ sinh đẻ thần kỳ, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu đa dạng, bao gồm phương pháp so sánh, phân tích văn bản và nghiên cứu liên ngành. Những phương pháp này giúp làm rõ sự tương đồng và khác biệt giữa các mô típ trong văn học Trung Quốc và Việt Nam.

3.1. Phương pháp so sánh loại hình

Phương pháp so sánh loại hình giúp xác định các mô típ tương đồng và khác biệt giữa hai nền văn hóa. Qua đó, có thể rút ra những kết luận về sự giao lưu văn hóa và ảnh hưởng lẫn nhau giữa Trung Quốc và Việt Nam.

3.2. Phân tích nội dung và ý nghĩa

Phân tích nội dung và ý nghĩa của các mô típ sinh đẻ thần kỳ trong văn học giúp làm rõ vai trò của chúng trong việc phản ánh các giá trị văn hóa và tâm linh của mỗi dân tộc.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu mô típ sinh đẻ thần kỳ

Nghiên cứu mô típ sinh đẻ thần kỳ không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giáo dục và bảo tồn văn hóa. Việc hiểu rõ mô típ này giúp nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa dân gian và khuyến khích việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

4.1. Giáo dục văn hóa qua truyện cổ tích

Các mô típ sinh đẻ thần kỳ có thể được sử dụng trong giáo dục để truyền tải các giá trị văn hóa và đạo đức cho thế hệ trẻ. Việc giảng dạy các câu chuyện này giúp trẻ em hiểu rõ hơn về nguồn gốc văn hóa của dân tộc.

4.2. Bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian

Nghiên cứu mô típ sinh đẻ thần kỳ góp phần vào việc bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian. Các nhà nghiên cứu có thể sử dụng những phát hiện của mình để tổ chức các hoạt động văn hóa, nghệ thuật nhằm tôn vinh giá trị văn hóa truyền thống.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu mô típ sinh đẻ thần kỳ

Nghiên cứu mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới. Việc so sánh và phân tích các mô típ này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về văn hóa của mỗi dân tộc mà còn tạo cơ hội cho sự giao lưu văn hóa giữa hai nước.

5.1. Tương lai của nghiên cứu văn học dân gian

Nghiên cứu văn học dân gian, đặc biệt là mô típ sinh đẻ thần kỳ, sẽ tiếp tục phát triển và mở rộng. Các nhà nghiên cứu cần chú trọng đến việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại để làm phong phú thêm nội dung nghiên cứu.

5.2. Khuyến khích giao lưu văn hóa

Việc nghiên cứu mô típ sinh đẻ thần kỳ cũng khuyến khích sự giao lưu văn hóa giữa Trung Quốc và Việt Nam. Các hoạt động văn hóa, nghệ thuật có thể được tổ chức để tăng cường hiểu biết lẫn nhau giữa hai dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "So sánh mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam" do nghiên cứu sinh Vương Đại Liên thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (năm 2019), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Lê Bảo và PGS. Nguyễn Thị Bích Hà. Công trình thuộc chuyên ngành Văn học dân gian, mã số 62220125.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Mô típ sinh đẻ thần kỳ là hiện tượng tự sự phổ biến trong văn học dân gian toàn cầu, từ Kinh Thánh, thần thoại Hy Lạp, sử thi Kalevala (Phần Lan) cho đến truyện cổ các nước Á Đông. Tại Trung Quốc và Việt Nam, mô típ này xuất hiện với tần số dày đặc trong thần thoại, truyền thuyết và truyện cổ tích. Tuy nhiên, các công trình chuyên luận nghiên cứu chuyên sâu về mô típ sinh đẻ thần kỳ ở cả hai nước chưa tương xứng với dung lượng văn bản hiện có. Đặc biệt, các công trình so sánh đối chiếu mô típ này giữa hai quốc gia láng giềng còn rất hiếm hoi và tản mạn, chưa được xây dựng thành một hệ thống lý luận và khảo sát hoàn chỉnh. Rào cản ngôn ngữ và giới hạn tư liệu quốc gia khiến các học giả tiền nhiệm phần lớn chỉ khảo sát tác phẩm nội địa hoặc mới dừng ở mức so sánh vài trường hợp đơn lẻ. Trong bối cảnh giao lưu văn hóa và lịch sử lâu đời giữa hai nước, việc khảo sát và so sánh một cách hệ thống mô típ sinh đẻ thần kỳ là yêu cầu cấp thiết để nhận diện các quy luật chung của tư duy nhân loại cũng như bản sắc văn hóa riêng biệt của mỗi dân tộc.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Văn bản luận án xác định hai mục đích nghiên cứu chính:

1. Từ việc tìm hiểu mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam, thấy được sự tương đồng và sự khác biệt trong truyện cổ, văn học dân gian và văn hóa của hai nước.
2. Tăng cường hiểu biết về quy luật giao lưu và tiếp biến văn hóa của Trung Quốc và Việt Nam, đồng thời thấy được sự độc lập, tính sáng tạo trong việc xây dựng nền văn học dân gian, văn hóa dân gian của hai nước.

Để hiện thực hóa mục đích trên, tác giả đề ra bốn nhiệm vụ cụ thể:

• Nhiệm vụ 1: Sưu tập các truyện có mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam.
• Nhiệm vụ 2: Khảo sát và phân loại những truyện đã sưu tập được. Lập ra bảng khảo sát để so sánh và đối chiếu.
• Nhiệm vụ 3: Tìm ra sự tương đồng và dị biệt của mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam.
• Nhiệm vụ 4: Phân tích nguyên nhân tạo ra sự tương đồng và sự khác biệt trong mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam (bao gồm thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích). Trọng tâm khảo sát đặt vào truyện cổ của tộc người Hán (Trung Quốc) và tộc người Kinh (Việt Nam), kết hợp khảo sát bổ trợ một số truyện cổ của các dân tộc thiểu số tại hai quốc gia. Luận án khu biệt đối tượng nghiên cứu theo nghĩa hẹp của sinh đẻ thần kỳ: hiện tượng người phụ nữ thụ thai và sinh con một cách khác thường (không khảo sát các dạng thức nghĩa rộng như tự nhiên sinh người, thực vật sinh người hay người nam sinh con).
• Phạm vi tài liệu:
  • Tài liệu Trung Quốc: Bao gồm 4 nguồn chính: (1) Các truyện có chi tiết sinh đẻ kỳ lạ trong Vĩ Thư (thời Tây Hán và Đông Hán); (2) Các mẩu chuyện ghi chép về sự ra đời của vua chúa phong kiến trong các bộ chính sử Sử Ký, Hán Thư, Hậu Hán Thư; (3) Các truyện trong sách Vân Cấp Thất Thiêm và Trung Quốc dân gian chu thần; (4) Các truyện có mô típ sinh đẻ thần kỳ trong 10 cuốn thuộc bộ Tổng tập truyện dân gian Trung Quốc.
  • Tài liệu Việt Nam: Căn cứ vào các bộ sách tổng tập do Viện Khoa học Xã hội Việt Nam biên soạn (NXB Khoa học Xã hội), gồm: Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số (Tập 3: Thần thoại); Tổng tập văn học dân gian người Việt (Tập 4 và Tập 5: Truyền thuyết dân gian người Việt); Tổng tập văn học dân gian người Việt (Tập 6: Truyện cổ tích thần kỳ). Ngoài ra, tác giả mở rộng đối chiếu tư liệu từ các thư tịch cổ như Lĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh và Đại Việt sử ký toàn thư.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Lịch sử nghiên cứu tại Trung Quốc

Tại Trung Quốc, mô típ sinh đẻ thần kỳ được xếp vào nhóm "thần thoại cảm sinh" (感生神话). Thuật ngữ này xuất hiện từ thư tịch cổ, như Hứa Thận thời Đông Hán trong Ngũ Kinh Dị Nghĩa (dẫn Xuân Thu Công Dương Truyện) đã ghi nhận quan niệm: "Thần Nhân đều không có bố, cảm ứng thiên mà sinh ra". Nguồn gốc của loại truyện này được phản ánh sớm trong Kinh Thi (Thương tụng, Huyền điểu kể tổ tiên Thương Khiết; Đại nhã, Sinh dân kể Hậu Tắc), Sở Từ (Thiên vấn) và Sử Ký của Tư Mã Thiên (sự ra đời của Lưu Bang, Tần Đại Nghiệp).

Về nguyên nhân hình thành thần thoại cảm sinh, học giới Trung Quốc chia thành bốn quan điểm chính:

1. Thuyết sùng bái Totem: Tiêu biểu là Tôn Tác Vân, Viên Kha.
2. Thuyết sùng bái phồn thực: Tiêu biểu là Vương Phượng Xuân và Vương Hạo (1994) với công trình "Thử bàn về thần thoại cảm sinh có nguồn gốc từ sùng bái sinh nở", giải thích sự thụ thai thần kỳ từ việc người nguyên thủy chưa nhận thức được quan hệ nhân quả giữa giao hợp và mang thai.
3. Thuyết sùng bái tự nhiên: Mông Phi (1998) trong "Bước đầu tìm hiểu nguồn gốc của thần thoại cảm sinh Trung Quốc" quy về quan niệm thiên nhân cảm ứng thời kỳ quần hôn.
4. Thuyết thần hóa tổ tiên / thần thoại cảm sinh chính trị: Xuất hiện trong thời đại văn minh nhằm hợp thức hóa vương quyền, tiêu biểu là nghiên cứu của Hồ Tường Cầm (2007) về thời kỳ Mười sáu nước, Trương Quân (2014) về hiện tượng phỏng đoán tổ nguyên thời Bắc triều Mười sáu nước, Lương Lực (2014) về thần thoại cảm sinh đế vương thời Ngụy Tấn Nam Bắc triều.

Các hướng nghiên cứu khác gồm: tiếp cận thần thoại cảm sinh dân tộc thiểu số (Vương Hiến Chiêu, 2008); tiếp cận từ nhân loại học nữ tính và giới tính (Khương Uẩn Hà, 2004; Trác Mã, 2009); khảo sát qua văn bản chuyên biệt (Dương Hiển, 2012 với Sử Ký; Mai Tiệp, 2014 với Kinh Thi; Điền Văn Tú, 2014 với 25 bộ chính sử, phân loại thành 4 dạng: tiếp xúc, nuốt, nhìn, nằm mơ); hoặc khảo cứu từng nhân vật lịch sử/huyền thoại cụ thể (Đoàn Bảo Lâm, 1994 về Hoàng đế Hiên Viên; Dương Kiến Quân, 2006 và Vương Hướng Huy, 2014 về Hậu Tắc; Doãn Thừa, 2015 về 5 tình tiết sinh đẻ kỳ lạ của Tống Thái Tổ).

Lịch sử nghiên cứu tại Việt Nam

Ở Việt Nam, hiện tượng này thường được gọi bằng các thuật ngữ: "mô típ sự ra đời thần kỳ", "mô típ ra đời kỳ lạ", "mô típ sinh nở thần kỳ", xuất hiện dày đặc trong Lĩnh Nam chích quái (Trần Thế Pháp) và Việt điện u linh (Lý Tế Xuyên). Các công trình nghiên cứu tiêu biểu bao gồm:

• Nguyễn Bích Hà (1998) trong Thạch Sanh và kiểu truyện dũng sĩ trong truyện cổ Việt Nam và Đông Nam Á đã phân loại 10 dạng thức ra đời thần kỳ (do thiên nhiên cảm ứng; ăn, uống dị vật; uống nước trong dị vật; nằm mộng; kết hợp với con vật; kết hợp với thần linh; sinh ra bọc trứng hoặc cục thịt; sinh ra từ quả cây, thân cây; do lực lượng siêu nhiên đầu thai; sinh ra mang lốt dị tật).
• Nguyễn Thị Huế (1999) trong Nhân vật xấu xí mà tài ba trong truyện cổ tích Việt Nam lý giải mô típ này từ sự tan rã của chế độ thị tộc mẫu hệ và hình thức quần hôn.
• Kiều Thu Hoạch, Trần Thị An, Mai Ngọc Hồng (2004) trong phần khái luận Tổng tập văn học dân gian người Việt (Tập 4) quy mô típ sinh đẻ thần kỳ vào hai dạng thức: thụ thai trực tiếp (gặp giao long, cầu vồng, sao chiếu, vết chân thú) và thụ thai gián tiếp qua giấc mơ (mơ thấy trăng, nuốt trứng, ngọc vỡ, dải lụa đỏ).
• Trần Thị An (2014) phân biệt chức năng của mô típ trong truyện cổ tích (gắn với ao ước đạo đức trong phạm vi gia đình) và truyền thuyết (gắn với nhu cầu suy tôn người tài của cộng đồng).
• Các tác giả khác khảo sát theo thể loại hoặc địa bàn: Phạm Đặng Xuân Hương (2007) khảo sát 9 bản sử thi Khan Ê Đê; Nguyễn Định (2007) nhận định mô típ này rất hiếm gặp trong truyền thuyết nhân vật người Việt ở Nam Trung Bộ, Nam Bộ và Thừa Thiên – Huế; Nguyễn Thị Hoa Mai (2008) nghiên cứu kiểu truyện "người khỏe"; Nguyễn Thị Ngọc Lan (2015) nghiên cứu mô típ người lốt cóc.
• Một loạt luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ từ năm 2000 đến 2015 đã khảo sát mô típ này gắn với từng di tích, nhân vật hoặc lễ hội: Hoa Hữu Vân (2004, Linh Lang), Nguyễn Thị Dung (2004, Hai Bà Trưng), Nguyễn Văn Triệu (2006, Cao Lỗ), Hà Thị Thu Hương (2008, quan hệ văn hóa Tày – Việt), Nguyễn Thị Nguyệt (2009, các làng La), Nguyễn Thị Quyên (2011, Mạc Đĩnh Chi và Nguyễn Thị Duệ), Giang Thị Thu Phương (2012, Đinh Bộ Lĩnh), Hoàng Việt Hương (2012, Thăng Long Tứ Trấn), Hoàng Thị Lân (2012, anh hùng triều Trần), Nguyễn Thị Thanh Lưu (2012, truyền thuyết xứ Nghệ khảo sát 35/144 truyện có mô típ này), Vũ Thị Huế (2012, Từ Đạo Hạnh), Đỗ Thị Thúy (2014, truyện cổ Phật giáo có 5/128 truyện), Trần Thị Bổng (2015, Nữ thần và Thánh Mẫu ở Hà Nam).

Tình hình nghiên cứu so sánh Trung Quốc – Việt Nam và khoảng trống của luận án

Các bài viết so sánh văn học dân gian hai nước trước đây chỉ đề cập tản mạn về sinh đẻ thần kỳ. Tiêu biểu có Mạnh Chiêu Nghị (1994) so sánh thần thoại truyền thuyết hai nước (Thần Trụ trời – Bàn Cổ, Họ Hồng Bàng – Lưu Nghị, Đổng Thiên Vương – Hậu Tắc) nhưng giữ quan điểm cho rằng truyện Việt Nam chủ yếu chịu ảnh hưởng một chiều từ Trung Quốc; Đàm Lệ Phương (2008) so sánh truyền thuyết nguồn gốc dân tộc; Hoàng Linh (2011) khảo sát diễn biến mô típ "Trúc sinh người" ở vùng biên giới hai nước.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả Vương Đại Liên xác định: Đến thời điểm năm 2019, chưa có bất kỳ chuyên luận nào tiến hành thống kê, phân loại và so sánh đối chiếu một cách toàn diện, có hệ thống về mô típ sinh đẻ thần kỳ giữa truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam để làm rõ sự tương đồng và khác biệt về cấu trúc tự sự lẫn nền tảng văn hóa – lịch sử.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

1. Lý thuyết típ (type) và mô típ (motif): Dựa trên quan niệm của A. Veselovsky (mô típ là đơn vị tự sự nhỏ nhất, không thể phân chia) và Stith Thompson (Motif-Index of Folk-Literature, mã hóa từ T500 đến T612 về sự thụ thai và sinh đẻ kỳ lạ). Luận án xác định mô típ là một bộ phận, một mắt xích tạo nên cốt truyện; còn típ là cấu trúc cốt truyện hoàn chỉnh bao trùm lên các mô típ. Tác giả tham chiếu các công trình lập chỉ mục típ và mô típ của Antti Aarne, Wolfram Eberhard, Đinh Nãi Thông, Lưu Thủ Hoa, Hiroko Ikeda và Nguyễn Thị Huế.
2. Lý thuyết giao lưu và tiếp biến văn hóa (Acculturation): Vận dụng lý thuyết của Franz Boas và trường phái nhân học văn hóa. Luận án nhìn nhận sự giao thoa giữa văn hóa Trung Quốc và văn hóa Việt Nam dựa trên "màng lọc" nội sinh của tâm thức dân tộc bản địa. Việt Nam tiếp nhận các yếu tố Hán (chữ viết, Nho – Đạo, mô hình thiết chế) nhưng đã bản địa hóa và kết hợp với nền tảng văn hóa Đông Nam Á.
3. Lý thuyết so sánh văn hóa và so sánh loại hình: Ứng dụng lý thuyết nghiên cứu loại hình của các học giả Liên Xô (V. Zhirmunsky, E. Meletinsky) đề xuất từ những năm 30 của thế kỷ XX, tìm kiếm sự lặp lại có tính quy luật bắt nguồn từ tính thống nhất trong sự phát triển lịch sử, xã hội của nhân loại, vượt qua việc đối chiếu song song hình thức bề mặt để đi vào bản chất tư duy.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

• Phương pháp nghiên cứu tư liệu thứ cấp: Thu thập, thống kê số lượng văn bản truyện kể có mô típ sinh đẻ thần kỳ trong các nguồn tài liệu đã chọn; phân loại theo phương thức cảm ứng thụ thai và phân loại theo tính chất của vật thể cảm ứng; tính toán tần số xuất hiện cụ thể.
• Phương pháp so sánh loại hình: Đối chiếu các yếu tố tương đồng và dị biệt về mô típ sinh đẻ thần kỳ giữa hai quốc gia nhằm rút ra các kết luận khoa học về loại hình tự sự.
• Phương pháp nghiên cứu ngữ văn dân gian: Phân tích, tổng hợp nội dung, cấu trúc và chức năng nghệ thuật của các mô típ trong việc biểu đạt tâm lý, tư tưởng dân gian.
• Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Vận dụng tri thức văn hóa học, lịch sử học, dân tộc học, xã hội học và phiên dịch học để lý giải căn nguyên của các hiện tượng văn học dân gian.

Hệ thống phân loại mô típ sinh đẻ thần kỳ trong luận án

Tiêu chí phân loại	Các nhóm cụ thể được luận án xác lập
Theo phương thức cảm ứng (6 loại)	1. Ăn, uống phải dị vật 2. Tiếp xúc dị vật 3. Cảm ứng thiên tượng dị thường 4. Cảm ứng rồng 5. Mộng triệu (thụ thai qua giấc mơ) 6. Cảm ứng hỗn hợp
Theo tính chất của vật cảm ứng (5 loại)	1. Cảm ứng động vật 2. Cảm ứng thực vật 3. Cảm ứng những vật thể tự nhiên 4. Cảm ứng những vật dụng trong cuộc sống 5. Cảm ứng thần

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề lý luận liên quan đến luận án

Chương này dành cho việc tổng thuật toàn diện lịch sử nghiên cứu mô típ sinh đẻ thần kỳ tại Trung Quốc, Việt Nam và các công trình so sánh giữa hai nước. Tác giả tường giải các khái niệm then chốt:

• Truyện cổ: Được hiểu theo nghĩa rộng của từ "cố sự" (故事) trong tiếng Hán và khái niệm truyện cổ dân gian trong folklore học Việt Nam, bao gồm ba thể loại cốt lõi: thần thoại, truyền thuyết và truyện cổ tích.
• Thần thoại, Truyền thuyết, Truyện cổ tích: Phân định ranh giới và mối quan hệ đan xen. Thần thoại giải thích nguồn gốc vũ trụ và loài người; truyền thuyết gắn với lõi lịch sử, danh nhân và ý thức cộng đồng dân tộc; truyện cổ tích thần kỳ tập trung vào số phận cá nhân, gia đình và khát vọng công bằng xã hội.
• Sinh đẻ thần kỳ: Phân biệt nghĩa rộng (vật thể tự nhiên sinh người, thực vật sinh người, động vật sinh người, thần tạo ra người, người nam sinh người) và nghĩa hẹp (người phụ nữ thụ thai và sinh nở bằng phương thức khác thường). Luận án xác định đi sâu vào nghĩa hẹp vì dạng thức này lưu giữ đậm nét các dấu ấn văn hóa, xã hội và tâm lý của nhân loại sau thời kỳ nguyên thủy.
• Hệ thống lý thuyết: Trình bày chi tiết lý thuyết típ - mô típ, lý thuyết giao lưu và tiếp biến văn hóa, lý thuyết so sánh văn hóa và lý thuyết so sánh loại hình.

Chương 2: Khảo sát mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam

Chương 2 trình bày quy trình khảo sát thực chứng, lập bảng thống kê và phân loại các văn bản truyện kể có mô típ sinh đẻ thần kỳ từ các nguồn ngữ liệu đã xác định:

• Khảo sát văn bản Trung Quốc: Khảo sát từ Vĩ Thư, chính sử tam thư (Sử Ký, Hán Thư, Hậu Hán Thư), Vân Cấp Thất Thiêm, Trung Quốc dân gian chu thần và 10 tập Tổng tập truyện dân gian Trung Quốc. Phân loại văn bản theo 6 phương thức cảm ứng và 5 nhóm vật thể cảm ứng.
• Khảo sát văn bản Việt Nam: Khảo sát từ các bộ Tổng tập văn học dân gian các dân tộc thiểu số (Tập 3) và Tổng tập văn học dân gian người Việt (Tập 4, 5, 6). Tiến hành phân nhóm và đối sánh tương tự hệ tiêu chí của ngữ liệu Trung Quốc.
• Nhận xét kết quả khảo sát: Tác giả nhận định mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ hai nước có diện mạo phong phú, xuất hiện liên tục từ thư tịch cổ ghi chép thần thoại, truyền thuyết lịch sử đến các truyện cổ tích lưu truyền trong dân gian. Cả hai nền văn học đều sử dụng phương thức cảm ứng kỳ lạ làm điểm khởi đầu cho cuộc đời của các nhân vật phi thường.

Chương 3: Sự tương đồng của mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam

Chương 3 chỉ ra các điểm tương đồng nổi bật giữa truyện cổ hai nước trên ba bình diện: cấu trúc mô típ, nền tảng tín ngưỡng và tiến trình lịch sử xã hội.

• Các yếu tố tương đồng cụ thể:
  1. Phương thức mộng triệu chiếm ưu thế: Cả hai nền văn học đều ghi nhận việc người mẹ thụ thai qua giấc mơ có tần số cao nhất so với các phương thức thụ thai khác. Giấc mơ phản ánh quan niệm nguyên thủy về sự xuất nhập của linh hồn và điềm báo siêu nhiên.
  2. Thần có tần số xuất hiện cao nhất: Trong các đối tượng cảm ứng, lực lượng thần linh (thần, tiên, Ngọc Hoàng, Bụt...) can thiệp vào quá trình thụ thai nhiều hơn so với các vật thể cụ thể.
  3. Thời gian mang thai dài hơn bình thường: Nhân vật thường nằm trong bụng mẹ trên 9 tháng 10 ngày (mang thai nhiều năm, nhiều tháng) nhằm báo hiệu thể chất và sứ mệnh phi phàm của nhân vật.
  4. Hình tượng quả trứng xuất hiện lặp lại: Trứng là vật phẩm mang tính biểu tượng phổ biến cho nguồn gốc sự sống và sự sinh sôi ở cả truyện cổ Trung Quốc (Giải Địch nuốt trứng yến sinh Khiết) và Việt Nam (Âu Cơ sinh bọc trăm trứng, truyện Cao Sơn Quý Minh).
  5. Đặc điểm nhân vật phi thường: Các nhân vật ra đời từ sự sinh đẻ thần kỳ đều có dung mạo khác thường, lớn nhanh như thổi, có tài năng xuất chúng hoặc gánh vác sứ mệnh cứu dân, lập quốc.
• Sự tương đồng về tín ngưỡng dân gian: Luận án chứng minh mô típ bắt nguồn từ các hình thái ý thức cổ xưa chung của nhân loại:
  • Tín ngưỡng vạn vật hữu linh (tin rằng mọi sinh thể, đồ vật, hiện tượng đều có linh hồn và năng lực truyền sinh).
  • Tín ngưỡng phồn thực (tôn sùng sự sinh nở, cầu mong nòi giống sinh sôi nảy nở).
  • Tục sùng bái nhật nguyệt tinh tú và thiên tượng (mặt trời, mặt trăng, sao rơi, mây ngũ sắc, cầu vồng).
  • Sùng bái Totem và sùng bái con rồng (hình tượng mẹ giao hợp với rồng hoặc cảm ứng rồng sinh con).
  • Sùng bái thủy tổ, sùng bái tổ tiên và sùng bái anh hùng văn hóa.
• Phản ánh quá trình phát triển nhân loại: Mô típ thể hiện bước chuyển biến từ chế độ thị tộc mẫu hệ (con chỉ biết mẹ không biết cha) sang chế độ phụ hệ; đồng thời phản ánh hiện tượng "lịch sử hóa thần thoại" (đưa huyền thoại vào lịch sử vua chúa) và "thần thoại hóa lịch sử" (dân gian hóa nhân vật lịch sử bằng sắc màu huyền bí).

Chương 4: Sự khác biệt của mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam

Chương 4 phân tích các dị biệt sâu sắc giữa hai nước dựa trên điều kiện tự nhiên, môi trường sinh thái, tư tưởng triết học và thiết chế văn hóa - xã hội.

Bình diện so sánh	Đặc điểm trong truyện cổ Trung Quốc	Đặc điểm trong truyện cổ Việt Nam
Yếu tố cảm ứng cụ thể	- Động vật: Rồng, kỳ lân mang tính biểu tượng vương quyền gắn với thảo nguyên, lục địa. - Thực vật: Các loại quả, cây cối phương Bắc. - Khái niệm "Khí" (气): Xuất hiện dày đặc (hơi thở, mây khí, tử khí, hoàng khí bao bọc mẹ lúc mang thai).	- Động vật: Giao long, rái cá, khỉ, cóc... gắn liền với môi trường sông nước nhiệt đới. - Thực vật: Cây tre, quả bầu, sọ dừa. - Hình tượng "Một bọc nhiều con": Xuất hiện phổ biến (bọc trăm trứng, năm anh em làng Na sinh chung bọc).
Hệ tư tưởng và quan niệm	- Đậm nét triết học "Âm dương" và thuyết "Ngũ hành tương sinh tương khắc" (màu sắc hào quang, phương vị thụ thai được mã hóa chặt chẽ theo hệ thống triết học cung đình).	- Thấm đượm triết lý bình dân "Ở hiền gặp lành" (cha mẹ hiền lành làm việc thiện mới được thần ban con). - Tục "Đi chùa cầu tự" của đạo Phật dân gian hòa quyện tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa.
Cấu trúc lịch sử - văn hóa	- Văn hóa đế vương, phụ quyền tuyệt đối: Gần như toàn bộ vua chúa các triều đại đều có hệ thống thần thoại cảm sinh hoàn chỉnh nhằm khẳng định tư tưởng "Quân quyền thần thụ" (quyền vua do trời ban). Mặt trời tượng trưng tuyệt đối cho thiên tử.	- Văn hóa làng xã, tính dân chủ bình dân: Sự sinh đẻ thần kỳ chủ yếu phục vụ việc phụng thờ Thành hoàng làng, anh hùng chống ngoại xâm bảo vệ cộng đồng làng xã. - Thể hiện giao lưu, tiếp biến văn hóa (Phật, Đạo bản địa hóa).

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên so sánh một cách hệ thống, toàn diện mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu bấy lâu giữa hai nền văn học dân gian láng giềng.
• Vận dụng thành công sự kết hợp giữa lý thuyết nghiên cứu típ - mô típ quốc tế (trường phái nhân loại học và hình thức luận) với lý thuyết giao lưu, tiếp biến văn hóa và so sánh loại hình để khảo sát văn học dân gian phương Đông.
• Luận án bác bỏ quan điểm phiến diện cho rằng truyện dân gian Việt Nam chỉ là sự sao phỏng hay mô phỏng thụ động văn hóa Trung Quốc (như một số học giả nước ngoài từng nhận định). Ngược lại, tác giả chứng minh rằng tuy tiếp thu nhiều yếu tố tư tưởng văn hóa Hán, truyện cổ Việt Nam vẫn giữ vững bản sắc nội sinh của nền văn minh lúa nước sông Hồng và văn hóa làng xã Đông Nam Á.

Đóng góp về mặt tư liệu và thực tiễn

• Sưu tập, phân loại và lập hệ thống bảng biểu thống kê đối chiếu chi tiết hàng trăm truyện kể dân gian mang mô típ sinh đẻ thần kỳ ở cả hai quốc gia.
• Dịch thuật và giới thiệu nhiều thư tịch cổ, mẩu truyện và tư liệu tiếng Hán sang tiếng Việt (trong phần phụ lục của luận án), tạo nguồn ngữ liệu tra cứu trực tiếp cho giới nghiên cứu văn học dân gian, văn hóa học và so sánh văn học tại Việt Nam.

Kiến nghị và định hướng ứng dụng

• Đề xuất giới nghiên cứu tiếp tục khai thác hướng tiếp cận loại hình học kết hợp văn hóa học khi nghiên cứu văn học dân gian các nước trong khu vực Đông Á và Đông Nam Á.
• Cung cấp nguồn tư liệu học thuật phục vụ trực tiếp cho việc giảng dạy các chuyên đề văn học dân gian so sánh, văn hóa học so sánh tại các cơ sở đào tạo đại học và sau đại học.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án chủ động thu hẹp phạm vi nghiên cứu vào nghĩa hẹp của mô típ sinh đẻ thần kỳ (người phụ nữ sinh con một cách bất thường), do đó chưa thể bao quát toàn bộ các hình thức sinh đẻ thần kỳ theo nghĩa rộng vốn rất phong phú trong thần thoại nguyên thủy (như đá sinh người, quả bầu sinh người, người đàn ông sinh con). Bên cạnh đó, tư liệu khảo sát chủ yếu tập trung vào truyện kể của dân tộc Hán (Trung Quốc) và dân tộc Kinh (Việt Nam); tư liệu của các dân tộc thiểu số chỉ mới dừng ở mức dẫn chứng minh họa, chưa thể đi sâu khảo sát diện mạo riêng của từng tộc người.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh mô típ sinh đẻ thần kỳ sang các quốc gia khác trong không gian đồng văn Đông Á (Nhật Bản, Triều Tiên) và không gian văn hóa Đông Nam Á; đồng thời triển khai nghiên cứu chuyên biệt về mô típ này trong kho tàng tự sự dân gian của các dân tộc thiểu số sinh sống xuyên biên giới Trung – Việt.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng học thuật:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Văn học dân gian, Văn học so sánh, Văn hóa học, Đông phương học và Trung Quốc học: Có thể tham khảo phương pháp lập bảng khảo sát mô típ, kỹ thuật tra cứu Motif-Index của Thompson và cách xử lý nguồn ngữ liệu văn học dân gian dịch thuật.
• Giảng viên đại học: Sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các học phần Văn học dân gian Việt Nam, Văn học Trung Quốc cổ đại, Văn học so sánh và Lịch sử văn hóa Á Đông.
• Nhà nghiên cứu văn hóa, hoạch định chính sách văn hóa: Tham khảo phần luận giải về cơ chế giao lưu, tiếp biến văn hóa và vai trò của "màng lọc" văn hóa bản địa trong việc bảo tồn bản sắc dân tộc trước làn sóng giao lưu quốc tế.
• Phần giá trị nhất: Hệ thống bảng thống kê phân loại và phần phụ lục dịch thuật các văn bản truyện cổ có mô típ sinh đẻ thần kỳ từ tiếng Trung sang tiếng Việt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khu biệt nghĩa rộng và nghĩa hẹp của khái niệm "sinh đẻ thần kỳ" như thế nào?

Luận án xác định nghĩa rộng của sinh đẻ thần kỳ bao gồm mọi dạng sinh ra con người một cách khác thường: vật thể tự nhiên sinh người (trời, đất, đá sinh người); thực vật sinh người (từ cây đa, cây tre, quả bầu mẹ); động vật sinh người; thần tạo ra người; và người nam sinh ra người. Trong khi đó, nghĩa hẹp chỉ khu biệt vào hiện tượng người phụ nữ mang thai và sinh con bằng những phương thức phi thường (ăn/uống dị vật, chạm dị vật, nằm mơ, cảm ứng thiên tượng hoặc thần linh). Luận án chỉ tập trung nghiên cứu nghĩa hẹp này.

2. Thuật ngữ "thần thoại cảm sinh" trong học giới Trung Quốc tương đương với khái niệm nào ở Việt Nam?

Thuật ngữ "thần thoại cảm sinh" (感生神话) của Trung Quốc tương đương với khái niệm "mô típ sinh đẻ thần kỳ" (hoặc mô típ sự ra đời thần kỳ, ra đời kỳ lạ) trong folklore học Việt Nam. Cả hai thuật ngữ đều biểu thị hiện tượng nhân vật thụ thai và ra đời một cách dị thường do tiếp xúc, dung nạp dị vật hoặc cảm ứng với tự nhiên, thần linh mà không thông qua quan hệ tính giao thông thường.

3. Phương thức cảm ứng thụ thai nào xuất hiện với tần số cao nhất ở cả truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam?

Qua khảo sát thực chứng của tác giả, phương thức mộng triệu (thụ thai thông qua giấc mơ của người mẹ) là phương thức xuất hiện phổ biến hơn tất cả các phương thức khác ở cả hai nền truyện kể. Người mẹ thường nằm mơ thấy nuốt mặt trời, mặt trăng, sao sa, gặp rồng, gặp thần linh hoặc nhận vật lạ rồi sau đó mang thai.

4. Yếu tố triết học và tư tưởng nào tạo nên nét khác biệt đặc trưng cho mô típ sinh đẻ thần kỳ ở Trung Quốc so với Việt Nam?

Truyện cổ Trung Quốc chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng triết học "Âm dương", thuyết "Ngũ hành tương sinh tương khắc", hệ thống "Văn hóa đế vương" và tư tưởng "Quân quyền thần thụ" nhằm củng cố chế độ phụ quyền phong kiến tập quyền. Ngược lại, truyện cổ Việt Nam chịu sự chi phối mạnh mẽ của triết lý bình dân "Ở hiền gặp lành", tập quán "Đi chùa cầu tự" gắn với Phật giáo dân gian và dấu ấn tự quản, dân chủ của văn hóa làng xã.

5. Dấu hiệu dị biệt về hình tượng tự sự cụ thể giữa hai nước trong mô típ này là gì?

Trong truyện cổ Trung Quốc, yếu tố "Khí" (hơi thở, tử khí, mây ngũ sắc bao bọc) xuất hiện dày đặc quanh sự kiện mang thai và sinh nở của bậc đế vương. Trong khi đó, ở truyện cổ Việt Nam, hình tượng "Một bọc nhiều con" (đẻ ra bọc trứng, bọc thịt nở ra nhiều người anh hùng) xuất hiện với tần số vượt trội, tiêu biểu cho ý niệm về đồng bào và cội nguồn cộng đồng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vương Đại Liên là một công trình nghiên cứu văn học dân gian so sánh quy mô, khảo sát thực chứng và hệ thống hóa toàn diện mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam. Bằng việc phối hợp chặt chẽ lý thuyết típ - mô típ với lý thuyết tiếp biến văn hóa và so sánh loại hình, luận án đã làm sáng tỏ những quy luật chung của tư duy nguyên thủy nhân loại thể hiện qua các điểm tương đồng về phương thức mộng triệu, hình tượng quả trứng và ý thức sùng bái phồn thực. Đồng thời, công trình phân tích sắc sảo những nét dị biệt mang tính bản chất giữa văn hóa đế vương, phụ quyền của Trung Quốc và văn hóa làng xã, tính dân chủ bình dân của Việt Nam. Toàn bộ kết quả nghiên cứu và tư liệu phụ lục được xây dựng trung thực từ văn bản, mang lại giá trị học thuật tin cậy cho chuyên ngành Văn học dân gian và các lĩnh vực nghiên cứu văn hóa liên quan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề lý luận liên quan đến luận án Chương 2: Khảo sát mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam Chương 3: Sự tương đồng của mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam Chương 4: Sự khác biệt của mô típ sinh đẻ thần kỳ trong truyện cổ Trung Quốc và Việt Nam 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Mô típ sinh đẻ thần kỳ là một mô típ phổ biến trên thế giới. Nền văn học Trung Quốc sở hữu số lượng lớn các truyện có mô típ sinh đẻ thần kỳ. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành nghiên cứu và cho xuất bản một số chuyên luận về vấn đề này.

Việt Nam cũng có nhiều truyện xuất hiện mô típ sinh đẻ thần kỳ, nhưng những chuyên luận nghiên cứu về mô típ sinh đẻ thần kỳ số lượng còn hạn chế. Không chỉ ở Trung Quốc và Việt Nam mà trên thế giới, sinh đẻ thần kỳ cũng trở thành một mô típ quen thuộc với những người nghiên cứu Folklore. Lịch sử nghiên cứu mô típ sinh đẻ thần kỳ ở Trung Quốc Thế kỷ XX, thần thoại học Trung Quốc phát triển nhanh chóng. Mô típ sinh đẻ thần kỳ cũng được nghiên cứu như một loại thần thoại.

Học giả Trung Quốc đã sử dụng thuật ngữ “thần thoại cảm sinh (感生神话)” để chỉ loại truyện này. Thần thoại - vốn chỉ một thể loại của văn học dân gian, nhưng ở đây, ý nghĩa của từ thần thoại được hiểu là những truyện sinh đẻ thần kỳ. Từ cảm ứng trong cụm từ cảm sinh - cảm ứng sinh đẻ không chỉ đơn thuần chỉ cảm ứng thiên nhiên, mà còn có thể từ động vật, thực vật, những vật dụng trong cuộc sống. Hứa Thận (许慎) đời Đông Hán trong cuốn Ngũ Kinh Dị Nghĩa ( 五经异义 ) dẫn “Xuân Thu Công Dương Truyện (春秋公羊传)” đã nói rằng: “Thần Nhân đều không có bố, cảm ứng thiên mà sinh ra”.

Về bản chất, sinh đẻ thần kỳ thuộc một loại thần thoại. Do tình trạng hôn nhân tạp hôn cộng với trình độ hiểu biết còn thấp kém, người nguyên thủy không hiểu và không thể lý giải được nguyên nhân khoa học của hiện tượng sinh đẻ nên đã dùng nhiều cách khác nhau để giải thích. Họ cho rằng việc sinh đẻ có được là do người phụ nữ ăn phải trứng yến mang thai, hoặc là do người phụ nữ giẫm vào vết chân khổng lồ mang thai, hoặc mơ thấy rồng mang thai. Về sau người ta sử dụng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những mô típ này trong truyền thuyết, truyện cổ tích, sử thi.

nhưng nguồn gốc của những mô típ này vẫn thuộc phạm trù của thần thoại. Về cơ bản, thuật ngữ “thần thoại cảm sinh” của Trung Quốc tương đương với khái niệm mô típ sinh đẻ thần kỳ của Việt Nam. Nó được dùng để chỉ một người (thường là những nhân vật trong thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích.) ra đời một cách kỳ lạ, khác thường, có thể do người mẹ ăn, uống phải vật lạ, tiếp xúc với vật lạ, nằm mơ. thụ thai sinh ra; cũng có thể chỉ hiện tượng lúc nhân vật ra đời có yếu tố dị thường, hào quang chiếu vào phòng, mùi thơm khắp nhà.

Trong bộ sách tổng tập thi ca sớm nhất của Trung Quốc - Kinh Thi (诗经) đã có ghi chép về thần thoại cảm sinh, tức là mô típ sinh đẻ thần kỳ. “Thương tụng, Huyền điểu (商颂玄鸟)” ghi chép về sự ra đời thần kỳ của tổ tiên Thương Khiết (商契). “Đại nhã, Sinh dân (大雅生民)” ghi chép về sự ra đời thần kỳ của tổ tiên Chu Hậu Tắc. Mặc dù chỉ là mấy câu chưa đủ độ hoàn chỉnh, nhưng nó là sử liệu quý để các nhà nghiên cứu có cơ sở dữ liệu tìm hiểu về mô típ này.

Trong “Hỏi trời (Thiên vấn 天问)” của bộ Sở Từ (楚辞) cũng có nói đến thần thoại cảm sinh. Sử Ký (史记) cũng ghi chép nhiều về thần thoại cảm sinh như sự ra đời của Lưu Bang (刘 邦), sự ra đời thần kỳ của tổ tiên Tần Đại Nghiệp (秦大业)… Có thể thấy rằng, ở Trung Quốc, nhiều vị vua, hoàng đế xưa được sinh ra một cách khác thường và hiện tượng này đã được ghi chép vào các sách cổ khác nhau. Nghiên cứu về thần thoại cảm sinh cũng đã đạt được những thành quả nhất định. Các nhà nghiên cứu Trung Quốc chủ yếu có bốn quan điểm về nguyên nhân xuất hiện thần thoại cảm sinh.

Thứ nhất là thuyết sùng bái Totem. Đây là quan điểm được đưa ra sớm nhất. Những người đại diện cho thuyết này chủ yếu có Tôn Tác Vân (孙作云), Viên Kha (袁珂)… Thứ hai là thuyết sùng bái phồn thực. Trong bài văn “Thử bàn về thần thoại cảm sinh có nguồn gốc từ sùng bái sinh nở (试论感生 神话源于生殖崇拜)” (1994), Vương Phượng Xuân (王凤春) và Vương Hạo (王浩) cho rằng trong thần thoại cảm sinh của các dân tộc, người nguyên thủy không những không nhận thức được yếu tố người cha trong việc sinh đẻ mà thậm chí còn 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] không biết liên hệ trực tiếp hai vấn đề giao hợp nam nữ và thụ thai, do đó sinh ra sùng bái Totem và sùng bái tổ tiên.

Nhưng nhìn từ góc độ văn tự học, khảo cổ học, xã hội học, tư duy thần thoại học, thái độ sùng bái này có nguồn gốc từ sùng bái sinh nở. Thứ ba là thuyết sùng bái tự nhiên. Trong bài luận “Bước đầu tìm hiểu nguồn gốc của thần thoại cảm sinh Trung Quốc (中国感生神话起源初探 1998)”, Mông Phi (蒙飞) đã chỉ ra thần thoại cảm sinh xuất hiện ở thời đại quần hôn, người nguyên thủy cho rằng nguyên nhân thụ thai là do thiên nhân cảm ứng. Thứ tư là thuyết thần hóa tổ tiên.

Đây là quan điểm chủ lưu của những năm gần đây cho rằng thần thoại cảm sinh của Trung Quốc đều xuất hiện ở “thời đại văn minh”, mục đích của nó là thần hóa tổ tiên, thánh nhân, để lấy niềm tin của dân chúng. Nhiều người còn gọi loại này là thần thoại cảm sinh chính trị, chủ yếu tập trung vào thời đại Mười sáu nước (十六国时期). Những bài nghiên cứu tiêu biểu phải kể đến “Thần thoại cảm sinh chính trị của thời kỳ Mười sáu nước và dung hợp dân tộc (十六国时 期政治感生神话与民族融合 2007)” của Hồ Tường Cầm (胡祥琴), “Khảo luận hiện tượng dựa vào nguồn gốc tổ tiên thời kỳ Bắc triều Mười sáu nước (十六国北 朝时期祖源攀附现象考论 2014)” của Trương Quân (张军), “Khám phá phân tích thần thoại cảm sinh chính trị đế vương thời kỳ Ngụy Tấn Nam Bắc triều (魏晋南北 朝时期帝王政治感生神话探析 2014)” của Lương Lực (梁力). Ngoài những bài viết tìm hiểu nguyên nhân của thần thoại cảm sinh ra, cũng có những bài viết tìm hiểu thần thoại cảm sinh các dân tộc thiểu số của Trung Quốc.

Tiêu biểu có bài nghiên cứu của Vương Hiến Chiêu (王宪昭) “Khám phá phân tích thần thoại cảm sinh của các dân tộc thiểu số Trung Quốc (中国少数民族感生神话 探析 2008)” chỉ ra thần thoại cảm sinh là một loại thần thoại quan trọng của thần thoại các dân tộc thiểu số, chủ yếu phản ánh nguồn gốc của loài người. Có người từ góc độ giới tính tìm hiểu thần thoại cảm sinh. Ví dụ bài “Từ góc độ giới tính xem xét thần thoại cảm sinh của sự ra đời thủy tổ (从性别角度看始祖诞生感生神话 2004)” phân tích nội hàm của thần thoại cảm sinh của Trung Quốc và sử thi của 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Phần Lan Kalevala. Tác giả Khương Uẩn Hà (姜韫霞) đã chỉ ra một số thần thoại cảm sinh mặc dù có dấu tích của chế độ thị tộc mẫu hệ, nhưng nhìn từ tổng thể nó thuộc về thế hệ thần thoại phụ quyền.

Bề ngoài là tôn sùng nữ thủy tổ, tôn sùng mẫu tính, nhưng bản chất là phục vụ cho tư tưởng phụ quyền và nam quyền. Những tác phẩm này chỉ từ thiên chức sinh đẻ khẳng định phụ nữ, coi phụ nữ là công cụ sinh đẻ mà thôi. Bài “Nguyên mẫu hình tượng nữ tính trong thần thoại cảm sinh các dân tộc thiểu số và giải thích nó từ góc độ nhân loại học nữ tính (少数民族感生神话女 性形象原型及其女性人类学阐释 2009)” của Trác Mã (卓玛) cho rằng trong thần thoại cảm sinh của các dân tộc thiểu số, bất cứ thần hay là người, hình tượng phụ nữ đều liên quan đến sinh đẻ. Mẫu thần nhờ có vai trò sinh nở vạn vật mà được ca tụng và tán thưởng, do năng lực sinh nở nên được làm mẹ của người anh hùng.

Người nguyên thủy chỉ nhìn thấy khả năng sinh đẻ của người phụ nữ, do vậy nhiều người phụ nữ tự mình vật hóa mình, dần dần mất ý thức chủ thể. Một số bài nghiên cứu tập trung phân tích thần thoại cảm sinh thông qua một số văn bản tác phẩm cụ thể. “Bàn về thần thoại cảm sinh trong Sử Ký (论《史记》 中的感生神话 2012)” của Dương Hiển (杨显) chỉ ra rằng Sử Ký có nhiều thần thoại cảm sinh của đế vương. Tư Mã Thiên (司马迁) ghi chép lại thần thoại cảm sinh, một mặt nói rõ suy ngẫm của ông đối với nguồn gốc dân tộc, mặt khác nói rõ vai trò của một sử quan, phải ghi chép những thần thoại cảm sinh từ ngày xưa đã có ở dân gian và những thần thoại cảm sinh xuất hiện ở thời Hán.

“Giải mã thần thoại cảm sinh trong Kinh Thi (《诗经》中感生神话的解读 2014)” của Mai Tiệp (梅婕) chỉ ra cảm ứng thụ thai là phương thức giáng sinh của thủy tổ Thương Chu, theo Kinh Thi lưu truyền, những phương thức giáng sinh trở thành nguyên mẫu của đời sau. “Bàn về thần thoại cảm sinh trong hai lăm bộ sử (论二十五史中的感生神话 2014)” của Điền Văn Tú (田文秀) phân loại thần thoại cảm sinh trong hai lăm bộ sử thành bốn loại: cảm sinh do tiếp xúc vật lạ, cảm sinh do nuốt vật lạ, cảm sinh do nhìn thấy vật lạ, cảm sinh do nằm mơ. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Một số bài tập trung phân tích một truyện thần thoại cảm sinh cụ thể. Bài “Bàn về sự ra đời của Hoàng đế Hiên Viên và nội hàm lịch sử của nó (论轩辕黄帝 的出生及其历史内涵 1994)” của Đoàn Bảo Lâm (段宝林) bàn về sự ra đời thần kỳ của Hoàng đế Hiên Viên: Hoàng đế Hiên Viên là anh em của Ngọc Hoàng, thấy người dân chịu khổ, quyết tâm xuống trần gian giúp dân, đầu thai vào một người phụ nữ đang hái rau trên đồi tên Phú Bảo.