ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM –––––––––––––––– PHÍ VĂN THỦY RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SIÊU NHẬN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC GIẢI TÍCH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ THÁI NGUYÊN - 2021 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM –––––––––––––––––––– PHÍ VĂN THỦY RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SIÊU NHẬN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC GIẢI TÍCH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán học Mã số: 9140111 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1.TS CAO THỊ HÀ 2. TRẦN LUẬN THÁI NGUYÊN - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Phí Văn Thủy MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN. ii BẢNG CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN.v DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG, BIỂU, HÌNH.vi MỞ ĐẦU. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN. Tổng quan lịch sử nghiên cứu về siêu nhận thức. Tình hình nghiên cứu trên thế giới về siêu nhận thức. Tình hình nghiên cứu về siêu nhận thức trong giáo dục ở Việt Nam. Nhận thức là gì. Bản chất của nhận thức. Đặc điểm của nhận thức. Hoạt động nhận thức. Cấp độ của quá trình nhận thức. Siêu nhận thức. Siêu nhận thức là gì. Một số mô hình của siêu nhận thức. Một số mô hình của siêu nhận thức. Đặc điểm, chức năng của siêu nhận thức. Một số kết quả nghiên cứu về vai trò của siêu nhận thức trong học tập. Sự khác nhau giữa nhận thức và siêu nhận thức. Kĩ năng và kĩ năng siêu nhận thức. Kĩ năng nhận thức. Kĩ năng siêu nhận thức. Kĩ năng thành phần của kĩ năng siêu nhận thức trong học tập môn Toán. Vai trò, ý nghĩa của việc rèn luyện kĩ năng siêu nhận thức.Tiêu chí hiệu quả rèn luyện kĩ năng siêu nhận thức. Rèn luyện kĩ năng siêu nhận thức cho học sinh trong dạy học Giải tích ở trường Trung học phổ thông. Đặc điểm của dạy học Giải tích. Cơ hội hình thành kĩ năng siêu nhận thức qua dạy học Giải tích. Các hoạt động tương thích trong dạy học Giải tích để rèn luyện kĩ năng siêu nhận thức. Thực trạng rèn luyện các kĩ năng siêu nhận thức cho học sinhtrong dạy học Giải tích ở trường Trung học phổ thông. Khảo sát thực trạng.Phân tích nguyên nhân của thực trạng. Kết luận chương 1. MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SIÊU NHẬN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC GIẢI TÍCH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG. Định hướng xây dựng và thực hiện các biện pháp sư phạm. Một số biện pháp sư phạm nhằm rèn luyện kĩ năng siêu nhận thức cho học sinh trong dạy học Giải tích ở trường Trung học phổ thông. Biện pháp 1: Rèn luyện cho học sinh kĩ năng lập kế hoạch trong quá trình học toán Giải tích thông qua các HĐ liên tưởng và huy động kiến thức. Biện pháp 2: Rèn luyện cho học sinh kĩ năng giám sát và điều chỉnh thông qua các hoạt động phân tích, phát hiện và sửa chữa sai lầm trong quá trình học toán Giải tích. Biện pháp 3: Rèn luyện cho học sinh kĩ năng giám sát và điều chỉnh thông qua việc tạo điều kiện cho học sinh tích cực nói ra những suy nghĩ của mình liên quan đến vấn đề cần giải quyết và giải thích rõ những suy nghĩ đó. Biện pháp 4: Rèn luyện cho học sinh kĩ năng đánh giá quá trình nhận thức thông qua việc tập luyện cho học sinh thói quen nhìn nhận lại quá trình giải quyết vấn đề/bài toán. Biện pháp 5: Tổ chức dạy học nhằm để học sinh luyện tập và kiểm soát các thao tác tư duy trong HĐ Toán học hóa các tình huống thực tiễn. Kết luận chương 2. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM. Mục đích, yêu cầu, nội dung thực nghiệm sư phạm. Nội dung thực nghiệm sư phạm. Giả thuyết thực nghiệm, cách tổ chức thực nghiệm, cách chọn đối tượng thực nghiệm. Giả thuyết thực nghiệm. Cách tổ chức thực nghiệm. Cách chọn đối tượng thực nghiệm. Thời gian, đối tượng, quy trình và phương pháp đánh giá thực nghiệm sư phạm. Thời gian thực nghiệm sư phạm. Đối tượng thực nghiệm sư phạm. Quy trình tổ chức thực nghiệm sư phạm. Phương pháp đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm. Tiến trình thực nghiệm sư phạm. Thực nghiệm sư phạm vòng 1. Thực nghiệm sư phạm vòng 2. Sự tương quan giữa kết quả học tập và kĩ năng siêu nhận thức. Kết luận chương 3.140 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.141 TÀI LIỆU THAM KHẢO.PHIẾU XIN Ý KIẾN GIÁO VIÊN DẠY TOÁN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VỀ THỰC TRẠNG RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SIÊU NHẬN THỨC CHOHỌC SINH TRONG DẠY HỌC GIẢI TÍCH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY.KẾT QUẢ PHIẾU HỎI Ý KIẾN GV DẠY TOÁN THPT. KẾT QUẢ KHẢO SÁT ĐỐI VỚI GV.PHIẾU XIN Ý KIẾN HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VỀ THỰC TRẠNG RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SIÊU NHẬN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC GIẢI TÍCH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY.KẾT QUẢ PHIẾU HỎI Ý KIẾN HS THPT. KẾT QUẢ KHẢO SÁT ĐỐI VỚI HS. ĐỀ KIỂM TRA THỰC NGHIỆM.GIÁO ÁN THỰC NGHIỆM VÒNG 1LUYỆN TẬP 1. PHIẾU ĐÁNH GIÁ SỰ CHUYỂN BIẾN VỀ NHẬN THỨC CỦA HS SAU KHI ĐƯỢC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SNT.PHIẾU HỎI Ý KIẾN GV DẠY THỰC NGHIỆM.PHIẾU HỎI Ý KIẾN HS HỌC THỰC NGHIỆM.PHIẾU NHẬN XÉT CỦA GV DẠY THỰC NGHIỆM.85 BẢNG CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN TT Từ viết tắt Viết đầy đủ 1 ĐC Đối chứng 2 DH Dạy học 3 GQVĐ Giải quyết vấn đề 4 GV Giáo viên 5 HĐ Hoạt động 6 HĐNT Hoạt động nhận thức 7 HS Học sinh 8 KT Kiến thức 9 PP Phương pháp 10 PPDH Phương pháp dạy học 11 SGK Sách giáo khoa 12 SNT Siêu nhận thức 13 THPT Trung học phổ thông 14 TN Thực nghiệm 15 VD Ví dụ DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG, BIỂU, HÌNH Sơ đồ Sơ đồ 1. Cấu trúc vĩ mô hoạt động . Mô hình SNT của J. Mô hình SNT của Ann Brown và các cộng sự . Mô hình phân cấp quá trình SNT. Mô hìnhSNT của Nelson và Narens. Mô hình chức năng của SNT Wilson . Vai trò của người dạy và người học trong việc phát triển lý thuyết SNT của Teri Rysz . Mô hình SNT và nhận thức . Xếp loại mức độ kĩ năng SNT. Xếp loại mức độ kĩ năng SNT. Kết quả mong đợi người học có thể đạt được. Kết quả khảo sát bằng phương pháp nghiên cứu tài liệu về việc rèn luyện kĩ năng SNT cho học sinh. Kết quả khảo sát bằng phương pháp dự giờ GV. Kết quả khảo sát bằng phương phápkiểm tra đã chấm của HS. Kết quả khảo sát bằng phương phápphỏng vấn quản lý và.70 chuyên viên các Sở Giáo dục và Đào tạo. Kết quả khảo sát bằng phương phápphỏng vấn GV. Kết quả khảo sát bằng phương phápphỏng vấn HS. Phân phối tần số điểm kiểm tra chất lượng (X) của nhóm lớp TN và ĐC trước TN vòng 1. Phân phối tần số điểm (X) của nhóm lớp TN và ĐC sau TN vòng 1. Tính toán các số liệu thống kê của vòng 1. Phân bố tần số điểm kiểm tra chất lượng (X) của nhóm lớp TN và ĐC trước TN vòng 2. Phân phối tần số điểm (X) của nhóm lớp TN và ĐC sau TN sư phạm vòng 2. Tính toán các số liệu thống kê của vòng 2. Xếp hạng điểm kiểm tra sau khi thực nghiệm vòng 2. Kết quả thực nghiệm vòng 2 theo tiêu chuẩn Mann - Whitney. Cột so sánh trước TN1. Cột so sánh sau TN1. Cột so sánh trước TN2. Cột so sánh sau TN2. Lí do chọn đề tài Trong những năm gần đây việc đổi mới các phương pháp dạy họcở nước ta đã có một số chuyển biến tích cực. Các phương pháp dạy học hiện đại như dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, dạy học nhóm, dạy học hợp tác, dạy học dự án,. đã và đang được các nhà sư phạm, các thầy cô giáo quan tâm, tìm hiểu, nghiên cứu và áp dụng ở một góc độ nào đó qua từng tiết dạy, qua từng bài tập. Tuy nhiên, phương pháp dạy học ởcáctrường phổ thông hiện nay vẫn chưa chú tâm nhiều đến việc tập luyện những kĩ năng suy nghĩ cho học sinh. "Siêu nhận thức" (metacognition) hoặc “tư duy về tư duy” (thinking about thinking) được giải thích là năng lựcgiám sát, điều hành, quản lýquá trìnhsuy nghĩcủa cá nhân, đặc biệt lànhận thức về việc lựa chọn và sử dụng các chiến lược giải quyết vấn đề. Siêu nhận thức là tự kiểm soát quá trình suy nghĩ của chúng ta trong khigiải quyết bài toán. Rèn luyện kĩ năng siêu nhận thức (metacognitive skills) cho học sinh trong quá trình dạyvà học toán phổ thông là một xu hướng dạy học mới đang được nhiều nước trên thế giới hiện nay (Thái Lan, Sigapore, Mỹ. Việc rèn luyện kĩ năng siêu nhận thức cho học sinh nhằm giúp học sinh hiểu được quá trình tư duy của bản thân trong quá trình họctoán và những giá trị của việc học toán mang lại. Trong môn Toán ở trường phổ thông, Giải tích là một nội dung quan trọng mà đối tượng của nó có bản chất biến thiên, liên tục và vô hạn. Khác hẳn kiểu tư duy khi học Đại số là kiểu tư duy “hữu hạn”, “rời rạc”, thì tư duy khi nghiên cứu Giải tích đặc trưng bởi kiểu tư duy “động”, “vô hạn”, điều này dẫn đến phương pháp và kỹ thuật tư duy mà người học cần sử dụng khi học nội dung này cũng có sự khác biệt. Chính sự khác biệt về bản chất đối tượng, kiểu tư duy, phương pháp và kỹ thuật đặc trưng khi học tập Đại số và Giải tích tạo cho giáo viên và học sinh những khó khăn nhất định trong quá trình dạy học. Bởi học sinh đã quen thuộc với đối tượng, kiểu tư duy, phương pháp kỹ thuật của đại số. Trong Giải tích các khái niệm như: giới hạn, hàm số liên tục, đạo hàm là những khái niệm cơ bản và quan trọng, đồng thời là những khái niệm điển hình của tư tưởngtrong Giải tích. Đây là những khái niệm khó dạy và khó hiểu trong chương trình. Trong dạy học toán Giải tích nếu học sinh tự xây dựng được các khái niệm dãy số có giới hạn hữu hạn, giới hạn hữu hạn của hàm số, hàm số liên tục tại một điểm, hàm số liên tục trên một khoảng, đoạn, đạo hàm của hàm số tại một điểm thì sẽ thuận lợi cho việc xây dựng các kiến thức giải tích sau này.
