Luận Án Tiến Sĩ Kinh Tế Về Phát Triển Logistics Trong Ngành Thủy Sản Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phát triển logistics trong ngành thủy sản của việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực kinh tế tại Việt Nam.

• Tác giả: Đào Hồng Vân
• Người hướng dẫn: PGS, TS Vũ Sĩ Tuấn
• Trường học: Trường Đại học Ngoại thương
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Phát triển logistics trong ngành thủy sản của Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• LỜI MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Tình hình nghiên cứu
• Các nghiên cứu về phát triển logistics
• Tiếp cận dưới giác độ vĩ mô
• Các nghiên cứu nước ngoài
• Các nghiên cứu trong nước
• Tiếp cận dưới giác độ trung mô và vi mô
• Các nghiên cứu nước ngoài
• Các nghiên cứu trong nước
• Các nghiên cứu liên quan phát triển logistics trong ngành thủy sản
• Các nghiên cứu về vai trò của logistics trong ngành thủy sản
• Các nghiên cứu nước ngoài
• Các nghiên cứu trong nước
• Các nghiên cứu về phát triển logistics trong ngành thủy sản
• Các nghiên cứu nước ngoài
• Các nghiên cứu trong nước
• Khoảng trống nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp luận nghiên cứu
• Quy trình nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN LOGISTICS TRONG NGÀNH THỦY SẢN
• 1.1. Tổng quan về logistics và phát triển logistics trong ngành thủy sản
• 1.1.1. Khái niệm, đặc điểm và phân loại logistics
• 1.1.1.1. Khái niệm logistics
• 1.1.1.2. Đặc điểm logistics
• 1.1.1.3. Phân loại logistics
• 1.1.2. Khái niệm, đặc điểm, vai trò ngành thủy sản
• 1.1.3. Nội dung, đặc trưng và phân loại logistics trong ngành thủy sản
• 1.1.3.1. Nội dung logistics trong ngành thủy sản
• 1.1.3.2. Đặc trưng logistics trong ngành thủy sản
• 1.1.3.3. Các hoạt động logistics trong ngành thủy sản
• 1.1.4. Nội dung và vai trò phát triển logistics trong ngành thủy sản
• 1.1.4.1. Nội dung phát triển logistics trong ngành thủy sản
• 1.1.4.2. Vai trò phát triển logistics trong ngành thủy sản
• 1.1.5. Các chỉ tiêu đánh giá phát triển logistics trong ngành thủy sản
• 1.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển logistics trong ngành thủy sản
• 1.2.1. Nhân tố môi trường chính sách
• 1.2.2. Nhân tố dung lượng thị trường
• 1.2.3. Nhân tố nguồn nhân lực
• 1.2.4. Nhân tố công nghệ và thông tin
• 1.2.5. Nhân tố cơ sở hạ tầng và trang thiết bị
• 1.2.6. Nhân tố hội nhập
• 1.3. Mô hình đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển logistics trong ngành thủy sản
• 1.3.1. Đánh giá độ tin cậy của thang đo bằng hệ số α của Cronbach’s Alpha
• 1.3.2. Phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• 1.3.3. Phân tích nhân tố khẳng định (CFA)
• 1.3.4. Kiểm định mô hình lý thuyết và giả thuyết nghiên cứu
• 1.4. Kinh nghiệm thực tiễn của một số nước về phát triển logistics và logistics trong ngành thủy sản
• 1.4.1. Kinh nghiệm phát triển logistics và logistics trong ngành thủy sản của Trung Quốc
• 1.4.2. Kinh nghiệm phát triển logistics và logistics trong ngành thủy sản của Nhật Bản
• 1.4.3. Kinh nghiệm phát triển logistics và logistics trong ngành thủy sản của Singapore
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN LOGISTICS TRONG NGÀNH THỦY SẢN CỦA VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng ngành thuỷ sản của Việt Nam
• 2.1.1. Thực trạng sản xuất thuỷ sản của Việt Nam
• 2.1.2. Thực trạng xuất khẩu thuỷ sản của Việt Nam
• 2.2. Thực trạng phát triển logistics trong ngành thủy sản Việt Nam
• 2.2.1. Thực trạng phát triển cơ sở hạ tầng logistics phục vụ ngành thủy sản Việt Nam
• 2.2.1.1. Các phương thức vận tải phục vụ cho logistics trong ngành thủy sản
• 2.2.1.2. Kho bãi mặt bằng và trung tâm logistics phục vụ logistics trong ngành thủy sản Việt Nam
• 2.2.1.3. Thực trạng kết nối hạ tầng giao thông phục vụ cho logistics trong ngành thủy sản
• 2.2.2. Thực trạng phát triển công nghệ thông tin trong logistics phục vụ ngành thủy sản Việt Nam
• 2.2.3. Thực trạng phát triển hành lang pháp lý và chính sách đối với logistics trong ngành thủy sản Việt Nam
• 2.2.3.1. Sự đổi mới trong chính sách về logistics nói chung có ảnh hưởng tới logistics trong ngành thủy sản
• 2.2.3.2. Các chính sách về phát triển logistics trong ngành thuỷ sản
• 2.2.4. Thực trạng phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực logistics trong ngành thủy sản Việt Nam
• 2.2.4.1. Thực trạng nguồn nhân lực logistics nói chung
• 2.2.4.2. Thực trạng nguồn nhân lực logistics trong ngành thủy sản
• 2.3. Đánh giá một số nhân tố ảnh hưởng đến phát triển logistics trong ngành thủy sản bằng phương pháp định lượng
• 2.3.1. Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển logistics trong ngành thủy sản và cách thức thực hiện đánh giá
• 2.3.2. Kết quả đánh giá các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển logistics trong ngành thủy sản
• 2.3.2.1. Đánh giá sự phù hợp của các yếu tố bằng thang đo Cronbach’s Alpha
• 2.3.2.2. Đánh giá sơ bộ các yếu tố trong từng nhân tố ảnh hưởng bằng phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• 2.3.2.3. Đánh giá mối tương quan giữa các nhân tố bằng phân tích nhân tố khẳng định (CFA)
• 2.3.2.4. Kiểm định mô hình lý thuyết và giả thuyết nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng tới phát triển logistics trong ngành thủy sản
• 2.4. Thuận lợi và khó khăn đối với phát triển logistics trong ngành thủy sản của Việt Nam
• 2.4.1. Khó khăn về cơ sở hạ tầng
• 2.4.2. Khó khăn về hạ tầng công nghệ thông tin và truyền thông
• 2.4.3. Khó khăn về môi trường chính sách
• 2.4.4. Khó khăn về nhân sự
• 2.4.5. Nguyên nhân của khó khăn
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN LOGISTICS TRONG NGÀNH THỦY SẢN
• 3.1. Định hướng phát triển logistics trong ngành thủy sản
• 3.1.1. Quan điểm về phát triển logistics của Việt Nam
• 3.1.2. Mục tiêu phát triển logistics của Việt Nam
• 3.1.3. Định hướng phát triển logistics và phát triển logistics trong ngành thủy sản
• 3.2. Giải pháp phát triển logistics trong ngành thủy sản
• 3.2.1. Về phát triển cơ sở hạ tầng logistics
• 3.2.1.1. Hệ thống đường bộ
• 3.2.1.2. Hệ thống đường sắt
• 3.2.1.3. Hệ thống vận tải đường thủy, đường biển và cảng biển
• 3.2.1.4. Hệ thống vận tải hàng không, sân bay
• 3.2.1.5. Huy động vốn để phát triển hạ tầng cơ sở logistics
• 3.2.1.6. Nâng cao chất lượng, khả năng kết nối cơ sở hạ tầng
• 3.2.2. Về phát triển công nghệ thông tin
• 3.2.2.1. Thiết kế công năng của nền tảng thông tin công cộng của các trung tâm logistics sản phẩm thủy sản
• 3.2.2.2. Xây dựng nền tảng thông tin công cộng cho logistics trong ngành thủy sản
• 3.2.2.3. Xây dựng hạ tầng công nghệ thông tin
• 3.2.3. Về chính sách phát triển ngành
• 3.2.3.1. Tiêu chuẩn hóa các quy trình hoạt động
• 3.2.3.2. Xây dựng khung thể chế pháp lý điều chỉnh hoạt động logistics thống nhất
• 3.2.3.3. Hiện đại hóa hải quan và các thủ tục thông quan khác
• 3.2.3.4. Ban hành các chính sách ưu đãi để thúc đẩy đầu tư vào logistics
• 3.2.3.5. Thành lập trung tâm logistics trong ngành thủy sản
• 3.2.4. Về phát triển nguồn nhân lực
• 3.2.4.1. Đẩy mạnh giáo dục tại các cơ sở đào tạo
• 3.2.4.2. Đẩy mạnh đào tạo nhân viên trong các doanh nghiệp
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: PHIẾU ĐIỀU TRA CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN LOGISTICS TRONG NGÀNH THỦY SẢN
• PHỤ LỤC 2: KẾT QUẢ KIỂM ĐỊNH MÔ HÌNH
• PHỤ LỤC 3: PHIẾU PHỎNG VẤN SÂU CHUYÊN GIA

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về phát triển logistics trong ngành thủy sản

Luận án bắt đầu với việc xây dựng cơ sở lý luận về phát triển logistics trong ngành thủy sản. Tác giả định nghĩa logistics là chuỗi hoạt động đảm bảo sự liên tục của quá trình sản xuất và phân phối hàng hóa. Đối với ngành thủy sản, logistics đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì chất lượng sản phẩm, đặc biệt là các mặt hàng tươi sống. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của hệ thống logistics hiệu quả để giảm chi phí, tăng khả năng cạnh tranh và thúc đẩy xuất khẩu thủy sản.

1.1. Khái niệm và đặc điểm logistics

Luận án phân tích khái niệm logistics và các đặc điểm riêng biệt của nó trong ngành thủy sản. Logistics không chỉ bao gồm vận tải mà còn liên quan đến quản lý chuỗi cung ứng, kho bãi, và công nghệ bảo quản. Đặc biệt, kho lạnh là yếu tố không thể thiếu để đảm bảo chất lượng sản phẩm thủy sản.

1.2. Vai trò của logistics trong ngành thủy sản

Luận án chỉ ra rằng phát triển logistics giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất và phân phối, từ đó nâng cao giá trị của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Logistics còn giúp giảm thiểu rủi ro trong quá trình vận chuyển và bảo quản, đặc biệt là đối với các thị trường khó tính như EU và Mỹ.

II. Thực trạng phát triển logistics trong ngành thủy sản Việt Nam

Luận án đánh giá thực trạng phát triển logistics trong ngành thủy sản Việt Nam. Mặc dù ngành thủy sản đóng góp đáng kể vào GDP quốc gia, hệ thống logistics vẫn còn nhiều hạn chế. Các vấn đề chính bao gồm thiếu hạ tầng logistics, chi phí cao, và sự phân bố không đồng đều của các trung tâm logistics.

2.1. Hạ tầng logistics

Luận án chỉ ra rằng hạ tầng logistics tại các vùng trọng điểm như đồng bằng sông Cửu Long còn yếu kém. Số lượng kho lạnh không đủ đáp ứng nhu cầu bảo quản, và các cảng biển chưa được đầu tư đúng mức. Điều này làm giảm hiệu quả của vận tải thủy sản và tăng chi phí logistics.

2.2. Chi phí logistics

Theo báo cáo, chi phí logistics tại Việt Nam chiếm khoảng 20.8% GDP, cao hơn nhiều so với các nước trong khu vực. Điều này làm giảm lợi thế cạnh tranh của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết phải tối ưu hóa logistics để giảm chi phí và nâng cao hiệu quả.

III. Giải pháp phát triển logistics trong ngành thủy sản

Luận án đề xuất các giải pháp cụ thể để phát triển logistics trong ngành thủy sản Việt Nam. Các giải pháp bao gồm đầu tư vào hạ tầng logistics, áp dụng công nghệ logistics, và cải thiện chính sách logistics. Mục tiêu là tạo ra một hệ thống logistics hiệu quả, giảm chi phí và tăng khả năng cạnh tranh của thủy sản Việt Nam.

3.1. Đầu tư hạ tầng logistics

Luận án đề xuất đầu tư vào hệ thống đường bộ, cảng biển, và kho lạnh để đáp ứng nhu cầu bảo quản và vận chuyển thủy sản. Đặc biệt, cần tập trung phát triển các trung tâm logistics tại các vùng trọng điểm như đồng bằng sông Cửu Long.

3.2. Áp dụng công nghệ logistics

Luận án nhấn mạnh vai trò của công nghệ logistics trong việc tối ưu hóa quy trình vận chuyển và bảo quản. Các giải pháp như hệ thống quản lý kho bãi tự động và công nghệ theo dõi chuỗi cung ứng sẽ giúp nâng cao hiệu quả và giảm thiểu rủi ro.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Phát triển logistics trong ngành thủy sản của Việt Nam" do nghiên cứu sinh Đào Hồng Vân thực hiện tại Trường Đại học Ngoại thương (Hà Nội, 2022), chuyên ngành Kinh tế quốc tế (mã số: 9310106), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS, TS Vũ Sĩ Tuấn.

Tính cấp thiết của đề tài

Ngành thủy sản là một trong những ngành kinh tế mũi nhọn của Việt Nam, gắn liền với lợi thế bờ biển dài 3.260 km. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê năm 2020, ngành thủy sản đóng góp khoảng 3,4% GDP toàn quốc và 24,4% GDP toàn ngành nông nghiệp. Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế thông qua các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Vương quốc Anh và Bắc Ireland (UKVFTA) mở ra cơ hội tăng trưởng xuất khẩu thủy sản nhờ các ưu đãi thuế quan.

Tuy nhiên, đặc thù của sản phẩm thủy sản là mặt hàng tươi sống, dễ hư hỏng, đòi hỏi yêu cầu khắt khe về thời gian vận chuyển và kỹ thuật bảo quản lạnh. Thực trạng logistics phục vụ ngành thủy sản tại Việt Nam còn nhiều hạn chế: hệ thống kho bãi và kho lạnh chưa đáp ứng đủ nhu cầu tại các vùng nguyên liệu trọng điểm như Đồng bằng sông Cửu Long, các trung tâm logistics phân bố manh mún và thiếu tính kết nối hạ tầng. Đồng thời, theo Báo cáo Logistics Việt Nam năm 2021, chi phí logistics tại Việt Nam chiếm khoảng 20,8% GDP, cao hơn nhiều so với các quốc gia trong khu vực, làm giảm lợi thế cạnh tranh về giá của thủy sản xuất khẩu.

Khoảng trống nghiên cứu

Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy phần lớn các tác giả tiếp cận logistics ở phạm vi vĩ mô chung của nền kinh tế hoặc nghiên cứu vi mô tại từng doanh nghiệp riêng lẻ. Trong ngành thủy sản, các nghiên cứu trước đây chủ yếu giải quyết các vấn đề kỹ thuật đơn lẻ (như tối ưu hóa tuyến đường, ứng dụng công nghệ giám sát nhiệt độ, phần mềm hỗ trợ khai thác xa bờ tại một địa phương) hoặc chỉ dừng lại ở việc mô tả thực trạng sản xuất và xuất khẩu. Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, mang tính hệ thống ở cấp độ vĩ mô về phát triển logistics trong ngành thủy sản Việt Nam, chưa xác định rõ bộ tiêu chí đánh giá sự phát triển và chưa xây dựng mô hình định lượng đánh giá mức độ ảnh hưởng của các nhân tố tác động đến sự phát triển này.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Đề xuất hệ thống giải pháp phát triển logistics trong ngành thủy sản của Việt Nam nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Làm rõ cơ sở lý luận về logistics và phát triển logistics trong ngành thủy sản;
  2. Phân tích, đánh giá thực trạng phát triển logistics trong ngành thủy sản Việt Nam, chỉ ra những kết quả đạt được và các hạn chế tồn tại;
  3. Xác định và lượng hóa các nhân tố cùng nguyên nhân chủ yếu tác động đến phát triển logistics trong ngành thủy sản Việt Nam;
  4. Đề xuất phương hướng và các giải pháp phát triển logistics trong ngành thủy sản Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình phát triển logistics trong ngành thủy sản.
• Phạm vi không gian: Lãnh thổ Việt Nam, tập trung vào các địa bàn và trung tâm thủy sản trọng điểm (như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Nam, Bình Định, Nha Trang...).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu sơ cấp được điều tra, thu thập trong năm 2021; dữ liệu thứ cấp được thu thập trong giai đoạn từ năm 1995 đến năm 2021.
• Phạm vi nội dung: Tiếp cận theo chuỗi cung ứng của ngành thủy sản, bao gồm các khâu từ khai thác, nuôi trồng đến chế biến, bảo quản và phân phối, lưu thông phục vụ tiêu thụ nội địa và xuất khẩu.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo các nhóm hướng tiếp cận chính:

1. Các nghiên cứu về phát triển logistics nói chung

• Tiếp cận vĩ mô quốc tế: Douglas M. Stock và Lisa M. làm rõ khái niệm và đặc trưng logistics; Ngân hàng Thế giới (World Bank) định kỳ công bố Chỉ số Hiệu quả Logistics (Logistics Performance Index - LPI) đo lường qua 6 tiêu chí (hạ tầng, thông quan, năng lực dịch vụ, theo dõi truy xuất, thời gian giao hàng, mức độ dễ dàng sắp xếp các chuyến hàng quốc tế); Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB, 2007) xác định 4 tiêu chí đánh giá hệ thống logistics (hiệu quả chi phí, thuận tiện, tin cậy, an toàn); Pavel Dimitrov (2002) nghiên cứu tái cấu trúc hệ thống logistics tại 12 quốc gia Đông và Tây Âu; Viện Nghiên cứu Nomura Nhật Bản (2002) phân tích thực trạng logistics Việt Nam, chỉ ra các nhà cung cấp nội địa mới đáp ứng 25% nhu cầu cơ bản.
• Tiếp cận vĩ mô trong nước: Đoàn Thị Hồng Vân (2003) đặt nền tảng lý luận về logistics thương mại; Đặng Đình Đào (2011) khảo sát tại 10 tỉnh, thành phố chỉ ra bất cập trong quản lý nhà nước về logistics; Đinh Lê Hải Hà (2013) phân tích hệ thống logistics Việt Nam giai đoạn 1986–2013 trên các phương diện cơ chế, hạ tầng và môi trường cạnh tranh; Bùi Duy Linh (2018) khảo sát 423 doanh nghiệp, chỉ ra 6 nhóm nhân tố tác động đến năng lực cạnh tranh ngành logistics (trong đó chất lượng nhân lực và chính sách pháp luật tác động mạnh nhất).
• Tiếp cận trung mô và vi mô: Ballou (2004) phân loại logistics thành nhóm hoạt động chính (dịch vụ khách hàng, vận chuyển, dự trữ, thông tin) và nhóm hoạt động hỗ trợ (kho bãi, mua hàng, đóng gói); Nguyễn Thị Tuyết Nga (2019) khảo sát 331 doanh nghiệp tại Đồng bằng sông Cửu Long, xác định 4 yếu tố tác động đến sự phát triển của doanh nghiệp logistics (chính sách địa phương, môi trường kinh doanh, vốn, năng lực nội tại).

2. Các nghiên cứu về logistics trong ngành thủy sản

• Vai trò của logistics thủy sản: Alex và Francisco (2010) phân tích dây chuyền lạnh thủy sản (seafood cold chain) qua 4 khía cạnh: công nghiệp dây chuyền lạnh, kỹ thuật ướp lạnh (chilling) và cấp đông (freezing), an toàn thời hạn sử dụng, quy định pháp chế; Selamoglu (2021) và Han cùng cộng sự (2020) nhấn mạnh vai trò ngăn ngừa oxy hóa và vi khuẩn của logistics lạnh; Lynda (2018) nghiên cứu ngành nuôi trồng thủy sản Scotland qua phỏng vấn hơn 30 tổ chức; Ho và Olsen (2013) khảo sát doanh nghiệp Đồng bằng sông Cửu Long, khẳng định rào cản logistics tác động tiêu cực đến xuất khẩu thủy sản; Nguyễn Trọng Tuấn (2019) khảo sát 115 doanh nghiệp tại Quảng Ninh về logistics trong kinh tế biển.
• Kỹ thuật và giải pháp phát triển logistics thủy sản: Rimmer và Franklin (1997) nghiên cứu vận chuyển cá sống bằng đường hàng không và đường bộ tại Úc, chỉ ra hiện tượng tích tụ khí carbon dioxide gây hypercapnia; Mai Thị Tuyết Nga (2010) phân tích việc áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc và nhãn chỉ thị thời gian - nhiệt độ (photochromic time - temperature indicator - TTI) để kiểm soát chất lượng cá tươi; Mutia và cộng sự (2016) phân tích cấu trúc chi phí logistics nghề cá tại đảo Java (Indonesia) qua 4 cấp (ngư dân, người thu gom, thương nhân, người tiêu dùng); Soenandi, YJuan và MBudi (2017) áp dụng thuật toán tối ưu hóa đàn kiến (Ant Colony Optimization - ACO) giải bài toán định tuyến xe ngẫu nhiên (VRP), giúp giảm 3.189,65 phút di chuyển (tương đương 23%); Dương Thị Diệu (2018) và Đỗ Thanh Phong (2017) đề xuất ứng dụng phần mềm quản lý logistics cho tàu khai thác xa bờ tại Bà Rịa - Vũng Tàu.

Vị trí và điểm khác biệt của luận án

Luận án kế thừa các lý thuyết nền tảng về logistics chuỗi cung ứng và logistics ngành hàng, khắc phục các giới hạn của nghiên cứu trước bằng cách:

• Nghiên cứu đồng bộ phát triển logistics thủy sản ở cấp độ vĩ mô toàn ngành trên phạm vi cả nước;
• Xây dựng hệ thống tiêu chí định lượng và định tính nhằm đo lường mức độ phát triển logistics trong ngành thủy sản;
• Thiết lập mô hình hồi quy kiểm định thực nghiệm tác động của 6 nhóm nhân tố môi trường vĩ mô và nguồn lực đến phát triển logistics thủy sản tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

1. Cơ sở lý luận và khung khái niệm

• Định nghĩa logistics: Luận án sử dụng khái niệm của CSCMP (2001), Ballou (1992), Luật Thương mại Việt Nam (2005, Điều 233) và Đoàn Thị Hồng Vân (2003). Logistics được xác định là quá trình lập kế hoạch, thực hiện và kiểm soát dòng dịch chuyển, lưu trữ hàng hóa, dịch vụ và thông tin liên quan từ điểm đầu đến điểm tiêu thụ cuối cùng.
• Đặc điểm hệ thống logistics: Ba cấp độ cấu thành gồm logistics sinh tồn (đáp ứng nhu cầu thiết yếu), logistics hoạt động (quá trình sản xuất và phân phối của doanh nghiệp), và logistics hệ thống (hạ tầng, máy móc, công nghệ, nhân lực).
• Phân loại logistics:
  • Theo hình thức: 1PL (tự thực hiện), 2PL (cung cấp dịch vụ đơn lẻ), 3PL (dịch vụ tích hợp trọn gói), 4PL (nhà tích hợp quản trị chuỗi), 5PL (quản lý chuỗi dựa trên nền tảng công nghệ cao).
  • Theo quá trình: Logistics đầu vào (Inbound logistics), logistics đầu ra (Outbound logistics), logistics ngược (Reverse logistics).
  • Theo tính chất hoạt động: Hoạt động mua (Procurement), hỗ trợ sản xuất (Manufacturing support), phân phối ra thị trường (Market distribution).
• Logistics trong ngành thủy sản: Là chuỗi liên kết các hoạt động cung cấp vật tư đầu vào (con giống, thức ăn, thiết bị), chế biến - đóng gói, vận tải - giao nhận và bảo quản kho lạnh đối với các sản phẩm khai thác và nuôi trồng thủy sản (theo quy định của Luật Thủy sản 2017).

Hoạt động logistics thủy sản	Nội dung và yêu cầu kỹ thuật
Cung cấp đầu vào	Quản lý con giống, thức ăn, thuốc thú y thủy sản, thiết bị nuôi trồng; bảo quản nguyên liệu tươi sống sau đánh bắt đưa về cơ sở chế biến.
Chế biến và đóng gói	Phân loại, cấp đông, chế biến sâu, đóng gói bao bì, ghi nhãn hàng hóa đáp ứng tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm và yêu cầu thị trường xuất khẩu.
Vận tải và giao nhận	Vận chuyển đa phương thức (đường bộ, đường biển, đường hàng không), làm thủ tục hải quan, kiểm dịch, giao nhận kho - cảng, duy trì phương tiện vận tải lạnh chuyên dụng.
Kho lạnh và bảo quản	Kiểm soát liên tục dải nhiệt độ và độ ẩm, lưu trữ thành phẩm đông lạnh/ướp lạnh trong mạng lưới kho bãi, bảo đảm không đứt gãy chuỗi lạnh.

• Hệ thống chỉ tiêu đánh giá phát triển logistics thủy sản do tác giả xây dựng:
  • Cơ sở hạ tầng: Theo chiều rộng (chiều dài đường cao tốc xây mới, tăng trưởng khối lượng hàng qua cảng biển, số tuyến luồng hàng hải mới, số lượt tàu vào/rời bến cảng thủy nội địa, công suất cảng cá tăng thêm, số lượng kho lạnh và trung tâm logistics mới); theo chiều sâu (tỷ lệ mặt đường bê tông nhựa, số bến cảng container, trọng tải tàu tiếp nhận, chiều dài tàu cá vào khu neo đậu trú bão, tỷ lệ kho bãi công nghệ cao, công suất thiết kế kho lạnh).
  • Công nghệ thông tin: Số lượng ứng dụng công nghệ mới và tỷ lệ doanh nghiệp ứng dụng phần mềm quản lý logistics.
  • Hành lang pháp lý: Số lượng các cơ chế, chính sách và văn bản pháp lý hỗ trợ hoạt động logistics thủy sản.
  • Nguồn nhân lực: Quy mô cung ứng nhân sự, tỷ lệ lao động qua đào tạo chuyên nghiệp và điểm đánh giá kỹ năng nghề nghiệp (thang điểm 5).

2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính và định lượng qua 3 giai đoạn:

  Giai đoạn 1: Tổng quan tài liệu, xây dựng khung lý thuyết, thiết kế thang đo Likert (1-7), phỏng vấn sâu 5 chuyên gia, điều tra thử 10 doanh nghiệp.
  Giai đoạn 2: Khảo sát chính thức 51 biến quan sát tại 115 doanh nghiệp; thu 500 phiếu, làm sạch còn 483 phiếu hợp lệ (96,6%); nhập dữ liệu Excel.
  Giai đoạn 3: Phân tích định lượng trên SPSS 22.0 (Cronbach's Alpha, EFA, CFA, Hồi quy đa biến, ANOVA); phỏng vấn sâu 12 chuyên gia; đề xuất giải pháp.

• Mô hình định lượng và thang đo: Mô hình đánh giá ảnh hưởng của 6 nhóm nhân tố độc lập đến biến phụ thuộc (Phát triển logistics trong ngành thủy sản), sử dụng thang đo Likert 7 mức độ (từ 1: Rất kém / Hoàn toàn không đồng ý đến 7: Rất tốt / Hoàn toàn đồng ý):

  1. Môi trường chính sách (7 biến quan sát);
  2. Dung lượng thị trường (5 biến quan sát);
  3. Nguồn nhân lực (7 biến quan sát);
  4. Công nghệ và thông tin (5 biến quan sát);
  5. Cơ sở hạ tầng và trang thiết bị (6 biến quan sát);
  6. Hội nhập (4 biến quan sát);
  7. Biến phụ thuộc: Phát triển logistics trong ngành thủy sản (6 biến quan sát).

• Nguồn dữ liệu:

  • Dữ liệu sơ cấp: Thu thập từ 483 phiếu điều tra hợp lệ từ cán bộ quản lý và nhân viên tại 115 doanh nghiệp logistics và doanh nghiệp chế biến thủy sản tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Nam, Bình Định, Nha Trang... kết hợp nội dung phỏng vấn sâu 12 chuyên gia.
  • Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo Logistics Việt Nam của Bộ Công Thương, số liệu Tổng cục Thống kê, Báo cáo Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam (VLA), số liệu Ngân hàng Liên Việt, văn bản quy phạm pháp luật từ năm 1995 đến năm 2021.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về phát triển logistics trong ngành thủy sản

Chương này tập trung xây dựng khung lý luận hoàn chỉnh về logistics và sự phát triển logistics chuyên ngành thủy sản:

• Phân tích bản chất, chức năng, các phân loại logistics (1PL đến 5PL, logistics đầu vào, đầu ra, ngược);
• Hệ thống hóa đặc trưng của ngành thủy sản (đối tượng sinh vật sống di động, phân tán tự nhiên, sản phẩm dễ hư hỏng, phụ thuộc mùa vụ và điều kiện tự nhiên) và vai trò của thủy sản đối với nền kinh tế (an ninh lương thực, giải quyết việc làm, đóng góp GDP, xuất khẩu và bảo đảm chủ quyền biển đảo);
• Xác định 4 nhóm hoạt động logistics cốt lõi trong ngành thủy sản: cung cấp nguyên liệu đầu vào, chế biến - đóng gói, vận chuyển - giao nhận, và quản lý chuỗi cung ứng lạnh;
• Xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá sự phát triển logistics thủy sản về hạ tầng (chiều rộng và chiều sâu), công nghệ thông tin, thể chế chính sách và nhân lực;
• Mô hình hóa 6 nhóm nhân tố tác động (chính sách, dung lượng thị trường, nhân lực, công nghệ thông tin, hạ tầng và hội nhập);
• Tổng kết bài học kinh nghiệm phát triển logistics thủy sản từ các quốc gia: Trung Quốc (chính sách hỗ trợ trung tâm phân phối và chợ đầu mối thủy sản), Nhật Bản (hiện đại hóa công nghệ bảo quản lạnh tại cảng cá và tối ưu hóa hệ thống phân phối đấu giá), Singapore (phát triển trung tâm trung chuyển logistics hàng không, cảng biển kết nối chuỗi cung ứng quốc tế).

Chương 2: Thực trạng phát triển logistics trong ngành thủy sản của Việt Nam

Chương 2 phân tích thực trạng ngành thủy sản và hoạt động logistics giai đoạn 1995–2021, kết hợp kết quả xử lý dữ liệu định lượng:

• Thực trạng ngành thủy sản: Sản lượng thủy sản Việt Nam tăng trưởng liên tục trong giai đoạn 1995–2020 (nuôi trồng tăng nhanh hơn khai thác); giá trị xuất khẩu đạt quy mô lớn với các mặt hàng chủ lực như tôm, cá tra, cá ngừ, mực và bạch tuộc xuất sang các thị trường EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc;
• Thực trạng hạ tầng logistics và chuỗi lạnh:
  • Hệ thống đường bộ: Mạng lưới quốc lộ và cao tốc được mở rộng nhưng phân bổ chưa đồng đều giữa các vùng;
  • Hệ thống cảng biển và đường thủy nội địa: Số lượng bến cảng biển tập trung nhiều ở khu vực phía Bắc và Đông Nam Bộ, trong khi Đồng bằng sông Cửu Long (vựa thủy sản lớn nhất) còn thiếu cảng nước sâu tiếp nhận tàu container quốc tế, phụ thuộc vào vận tải chuyển tiếp lên các cảng tại TP. Hồ Chí Minh và Bà Rịa - Vũng Tàu;
  • Hệ thống kho lạnh: Số lượng và công suất kho lạnh bảo quản thủy sản còn thiếu hụt, chi phí thuê kho cao trong các giai đoạn cao điểm thu hoạch hoặc tắc nghẽn xuất khẩu;
• Thực trạng ứng dụng CNTT và nhân lực: Tỷ lệ doanh nghiệp dịch vụ logistics ứng dụng các phần mềm chuyên dụng (WMS, TMS) còn ở mức trung bình; nguồn nhân lực logistics thủy sản phần lớn chưa qua đào tạo bài bản chuyên sâu về chuỗi lạnh, trình độ ngoại ngữ và kỹ năng tin học còn hạn chế;
• Kết quả phân tích định lượng (SPSS 22.0):
  • Đánh giá độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha): Các thang đo đạt độ tin cậy sau khi loại bỏ các biến không phù hợp trong khảo sát thử nghiệm;
  • Kiểm định KMO and Bartlett's Test và phân tích EFA: Xác nhận tính thích hợp của dữ liệu và cấu trúc các nhóm nhân tố tác động;
  • Phân tích CFA: Đánh giá độ phù hợp của mô hình lý thuyết trước và sau khi hiệu chỉnh;
  • Phân tích hồi quy tuyến tính bội và phân tích phương sai ANOVA: Xác định mối quan hệ tương quan có ý nghĩa thống kê giữa các nhân tố độc lập (môi trường chính sách, dung lượng thị trường, nguồn nhân lực, công nghệ thông tin, cơ sở hạ tầng, hội nhập) đối với sự phát triển logistics trong ngành thủy sản;
• Khó khăn và nguyên nhân: Chi phí logistics cao (chiếm 20,8% GDP năm 2021); kết nối giao thông đa phương thức yếu; quy hoạch trung tâm logistics còn rời rạc; khung thể chế thiếu chính sách ưu đãi chuyên biệt cho logistics chuỗi lạnh thủy sản.

Chương 3: Giải pháp phát triển logistics trong ngành thủy sản

Dựa trên quan điểm, mục tiêu phát triển logistics quốc gia, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Phát triển cơ sở hạ tầng và tăng cường kết nối:
   • Hoàn thiện mạng lưới đường bộ cao tốc và quốc lộ kết nối vùng nguyên liệu nuôi trồng với các nhà máy chế biến và cảng biển;
   • Nâng cấp luồng hàng hải, bến cảng chuyên dụng tiếp nhận tàu container trọng tải lớn và mở rộng các tuyến vận tải thủy nội địa khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và phía Bắc;
   • Nâng cấp hạ tầng giao nhận hàng hóa tại các cảng hàng không phục vụ xuất khẩu thủy sản tươi sống giá trị cao;
   • Đa dạng hóa nguồn vốn đầu tư (kết hợp vốn ngân sách nhà nước, ODA và đối tác công tư - PPP) để xây dựng hệ thống kho lạnh công cộng và trung tâm logistics thủy sản;
2. Phát triển hạ tầng công nghệ thông tin:
   • Xây dựng và thiết kế cấu trúc nền tảng thông tin công cộng phục vụ điều hành logistics trong ngành thủy sản;
   • Triển khai các giải pháp công nghệ quản lý chuỗi lạnh (Internet of Things - IoT, thiết bị giám sát nhiệt độ tự động TTI) và truy xuất nguồn gốc điện tử từ khâu đánh bắt/nuôi trồng đến tiêu thụ;
3. Hoàn thiện môi trường thể chế và chính sách phát triển ngành:
   • Xây dựng khung pháp lý điều chỉnh thống nhất hoạt động logistics chuỗi lạnh thủy sản;
   • Chuẩn hóa các quy trình kỹ thuật vận hành logistics đối với từng mặt hàng thủy sản;
   • Cải cách thủ tục hành chính, hiện đại hóa thủ tục thông quan và kiểm tra chuyên ngành tại các cửa khẩu, cảng biển;
   • Ban hành các chính sách ưu đãi về thuế, đất đai và tín dụng để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào cơ sở hạ tầng logistics thủy sản chuyên dụng;
   • Quy hoạch và thành lập các trung tâm logistics chuyên ngành thủy sản tại các vùng sản xuất tập trung;
4. Phát triển nguồn nhân lực:
   • Mở rộng chuyên ngành đào tạo logistics và quản lý chuỗi cung ứng tại các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng gắn với đặc thù bảo quản nông - thủy sản;
   • Đẩy mạnh các chương trình đào tạo nội bộ, bồi dưỡng kỹ năng chuyên môn, quản trị chuỗi lạnh và ngoại ngữ cho đội ngũ lao động tại các doanh nghiệp logistics và doanh nghiệp thủy sản.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và bổ sung khung lý luận về logistics chuyên ngành thủy sản, làm rõ sự kết hợp giữa logistics chuỗi cung ứng thông thường và các yêu cầu kỹ thuật đặc thù của chuỗi lạnh (cold chain);
• Xây dựng hệ thống các chỉ tiêu đo lường mức độ phát triển logistics trong ngành thủy sản trên 4 phương diện: cơ sở hạ tầng (chiều rộng và chiều sâu), công nghệ thông tin, hành lang pháp lý - chính sách và nguồn nhân lực;
• Thiết lập mô hình đánh giá tác động của 6 nhóm nhân tố vĩ mô và nguồn lực (môi trường chính sách, dung lượng thị trường, nguồn nhân lực, công nghệ thông tin, cơ sở hạ tầng và trang thiết bị, hội nhập) đến phát triển logistics thủy sản.

2. Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh toàn cảnh, có số liệu minh chứng về thực trạng phát triển logistics ngành thủy sản Việt Nam giai đoạn 1995–2021;
• Kiểm định thực nghiệm mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố tác động thông qua khảo sát định lượng 483 mẫu hợp lệ tại 115 doanh nghiệp, chỉ rõ những điểm nghẽn lớn nhất nằm ở hạ tầng kho lạnh, kết nối giao thông đa phương thức và chất lượng nhân lực;
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi cho các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Giao thông Vận tải) và các doanh nghiệp nhằm giảm chi phí logistics, thúc đẩy xuất khẩu thủy sản bền vững.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án:
  • Do hạn chế về thời gian và nguồn lực trong bối cảnh điều tra năm 2021, dữ liệu sơ cấp tập trung khảo sát tại 115 doanh nghiệp dịch vụ logistics và doanh nghiệp chế biến thủy sản tại một số tỉnh/thành phố lớn, chưa bao quát toàn bộ các hộ ngư dân và cơ sở nuôi trồng quy mô nhỏ lẻ;
  • Các số liệu thứ cấp được tổng hợp từ nhiều nguồn báo cáo khác nhau trong giai đoạn dài (1995–2021) nên một số chỉ tiêu thống kê chuyên sâu về kho lạnh tư nhân chưa được chuẩn hóa hoàn toàn;
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng phạm vi khảo sát đến toàn bộ các chủ thể tham gia chuỗi cung ứng, bao gồm cả ngư dân đánh bắt xa bờ và hợp tác xã nuôi trồng thủy sản;
  • Đi sâu phân tích tác động của chuyển đổi số và các công nghệ mới (Blockchain trong truy xuất nguồn gốc, AI trong định tuyến kho vận lạnh) đối với từng mặt hàng thủy sản xuất khẩu chủ lực (tôm, cá tra).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị ứng dụng cao đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Thuộc các chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế, Logistics và Quản lý chuỗi cung ứng, Kinh tế nông nghiệp; có thể khai thác khung lý thuyết, thang đo khảo sát và mô hình định lượng đánh giá logistics chuyên ngành;
• Cơ quan hoạch định chính sách: Các đơn vị chức năng thuộc Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Giao thông Vận tải, chính quyền các địa phương ven biển có thể sử dụng các chỉ tiêu đánh giá và giải pháp để xây dựng quy hoạch trung tâm logistics, hạ tầng kho lạnh và cơ chế hỗ trợ ngành thủy sản;
• Hiệp hội và doanh nghiệp: Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam (VLA), Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), các doanh nghiệp logistics và doanh nghiệp chế biến xuất khẩu thủy sản có thể tham khảo để tối ưu hóa mạng lưới vận chuyển, quản trị kho lạnh và nâng cao chất lượng dịch vụ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những chỉ tiêu nào để đánh giá sự phát triển cơ sở hạ tầng logistics thủy sản?

Tác giả chia chỉ tiêu hạ tầng thành 2 nhóm: (1) Nhóm phát triển theo chiều rộng bao gồm chiều dài đường cao tốc xây mới (km), mức tăng trưởng khối lượng hàng hóa qua cảng biển (%), số lượng tuyến luồng hàng hải tăng thêm, tỷ lệ tăng lượt tàu vào/rời cảng biển và bến thủy nội địa, công suất cảng cá tăng thêm (tấn/năm), số lượng kho lạnh và trung tâm logistics được quy hoạch hoặc xây mới; (2) Nhóm phát triển theo chiều sâu bao gồm tỷ lệ mặt đường trải bê tông nhựa, số lượng bến cảng biển container, trọng tải tàu tiếp nhận, chiều dài tàu cá vào khu neo đậu tránh bão, tỷ lệ kho bãi công nghệ cao và công suất thiết kế kho lạnh.

2. Quy mô mẫu và quy trình thu thập dữ liệu định lượng của luận án được thực hiện như thế nào?

Quy trình điều tra gồm khảo sát thử nghiệm trên 10 doanh nghiệp để đánh giá sơ bộ thang đo, loại bỏ 5 biến quan sát có tương quan biến - tổng nhỏ hơn 0,30. Khảo sát chính thức sử dụng bảng hỏi gồm 51 biến quan sát gửi đến cán bộ, nhân viên tại 115 doanh nghiệp logistics và thủy sản tại nhiều tỉnh, thành phố (Hà Nội, TP. HCM, Hải Phòng, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Nam, Bình Định, Nha Trang...). Tổng số phiếu thu về là 500 phiếu, sau khi làm sạch thu được 483 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ 96,6%) đưa vào phân tích trên phần mềm SPSS 22.0.

3. Những nhóm nhân tố nào được kiểm định trong mô hình ảnh hưởng đến phát triển logistics thủy sản?

Mô hình định lượng kiểm định tác động của 6 nhóm nhân tố độc lập gồm: (1) Môi trường chính sách (7 biến); (2) Dung lượng thị trường (5 biến); (3) Nguồn nhân lực (7 biến); (4) Công nghệ và thông tin (5 biến); (5) Cơ sở hạ tầng và trang thiết bị (6 biến); (6) Hội nhập kinh tế quốc tế (4 biến). Biến phụ thuộc là Phát triển logistics trong ngành thủy sản (đo lường bằng 6 biến).

4. Tác giả đề xuất các nhóm giải pháp chủ yếu nào nhằm phát triển logistics ngành thủy sản Việt Nam?

Hệ thống giải pháp gồm 4 nhóm chính: (1) Phát triển và kết nối đồng bộ cơ sở hạ tầng logistics (đường bộ, đường sắt, cảng biển nước sâu, giao thông thủy nội địa, hạ tầng hàng không và huy động vốn đầu tư ODA, PPP); (2) Phát triển hạ tầng công nghệ thông tin và xây dựng nền tảng thông tin công cộng cho các trung tâm logistics thủy sản; (3) Hoàn thiện chính sách phát triển ngành, chuẩn hóa quy trình, cải cách thủ tục hải quan và thành lập các trung tâm logistics chuyên ngành; (4) Phát triển nguồn nhân lực qua đào tạo chuyên sâu tại các trường đại học và bồi dưỡng nghiệp vụ nội bộ doanh nghiệp.

5. Những rào cản lớn nhất đối với logistics thủy sản Việt Nam được chỉ ra trong luận án là gì?

Các rào cản chính gồm: chi phí logistics cao (tương đương 20,8% GDP năm 2021); hệ thống kho lạnh còn thiếu hụt và phân bố chưa đồng đều tại các vùng nguyên liệu trọng điểm như Đồng bằng sông Cửu Long; mạng lưới giao thông kết nối giữa vùng nuôi trồng, chế biến và cảng biển chưa hoàn chỉnh; tỷ lệ ứng dụng công nghệ thông tin quản lý chuỗi lạnh còn thấp; và thiếu hụt nguồn nhân lực logistics có kỹ năng nghiệp vụ chuyên ngành.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Phát triển logistics trong ngành thủy sản của Việt Nam" của tác giả Đào Hồng Vân là công trình nghiên cứu toàn diện, kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính và kiểm định mô hình định lượng với cỡ mẫu 483 quan sát tại 115 doanh nghiệp. Tác giả đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về logistics chuỗi lạnh chuyên ngành, làm rõ thực trạng phát triển cùng các rào cản cốt lõi của logistics thủy sản Việt Nam trong giai đoạn 1995–2021. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc để các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp triển khai các giải pháp nâng cấp hạ tầng, ứng dụng công nghệ thông tin, hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực cạnh tranh cho ngành thủy sản Việt Nam trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Là một trong những mắt xích không thể thiếu trong quá trình phân phối hàng hóa, logistics đóng vai trò quan trọng trong phát triển nền kinh tế quốc gia nói chung và ngành thủy sản nói riêng. Logistics là chuỗi các hoạt động nhằm đảm bảo hoạt động sản xuất không bị gián đoạn và đảm bảo quá trình lưu thông hàng hóa từ nhà cung cấp đến người tiêu dùng một cách nhanh chóng và hiệu quả nhất. Sự phát triển logistics mang ý nghĩa đảm bảo về thời gian và chất lượng công việc trong vận hành sản xuất và kinh doanh, là yếu tố then chốt thúc đẩy tăng trưởng ngành thủy sản tại Việt Nam.

Sự hình thành và phát triển của logistics phục vụ cho ngành thủy sản thường gắn liền với những yêu cầu của ngành thủy sản và phụ thuộc vào điều kiện phát triển kinh tế của các địa phương, từng vùng miền. Đồng thời, hoạt động logistics có tác động trở lại và thúc đẩy sự phát triển của ngành thủy sản. Có thể thấy, ngành thủy sản với đặc thù sản phẩm hầu hết là tươi sống nên yêu cầu về logistics trong ngành này càng khắt khe và đòi hỏi chất lượng dịch vụ cao, nhất là khâu bảo quản. Kho lạnh bảo quản là một trong những mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng và đóng vai trò đặc biệt vào khả năng đảm bảo chất lượng của sản phẩm, nhất là trong khu vực sản xuất xuất khẩu sang các thị trường khó tính với những yêu cầu tiêu chuẩn cao.

Do đó, sự phát triển logistics có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc vận hành sản xuất và kinh doanh mặt hàng thủy sản, nhằm đảm bảo về mặt thời gian và chất lượng. Logistics phát triển tốt sẽ mang lại khả năng giảm chi phí, tăng khả năng cạnh tranh và nâng cao giá trị thủy sản, là chìa khóa để hoạt động xuất khẩu được thúc đẩy và phát triển mạnh mẽ. Với lợi thế đường bờ biển dài 3.260 km, Việt Nam luôn coi lĩnh vực thủy sản là một trong những ngành kinh tế mũi nhọn của quốc gia và ưu tiên đầu tư phát triển. Trong năm 2020, ngành thủy sản đóng góp khoảng 3,4% GDP toàn quốc và 24,4% GDP ngành nông nghiệp (Tổng cục Thống kê, 2020).

Không chỉ vậy, trong quá trình hội nhập toàn cầu, Việt Nam đã chủ động đàm phán ký kết thỏa thuận với nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới cũng như tích cực tham gia các FTA thế hệ mới. 2 Điều này mang lại nhiều cơ hội cho các ngành xuất khẩu như ngành thủy sản, đặc biệt là những cơ hội từ thuế quan xuất nhập khẩu. Trong đó tiêu biểu phải nhắc tới Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam và Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ireland (UKVFTA) đã tạo ra động lực tăng trưởng mới cho ngành thủy sản Việt Nam với những thuận lợi về thương mại, ưu đãi thuế quan thúc đẩy xuất khẩu vào thị trường Anh và châu Âu giàu tiềm năng. Ngoài ra, các FTA thế hệ mới sẽ đem đến cơ hội mở rộng nguồn cung hàng hóa, mở rộng hợp tác đầu tư và chuyển giao công nghệ.

Như vậy, có thể nói, ngành thủy sản Việt Nam đang trong giai đoạn vàng để tăng trưởng, cần tận dụng cơ hội để bứt phá vượt bậc đồng thời khẳng định thương hiệu thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Để tận dụng những cơ hội to lớn từ các FTA đem lại, thúc đẩy hoạt động xuất khẩu thủy sản và đảm bảo chuỗi cung ứng sản phẩm thông suốt, logistics trong ngành thủy sản đóng một vai trò vô cùng quan trọng. Tiềm năng xuất khẩu và lợi thế tăng trưởng ngành thủy sản tạo cơ hội và nhu cầu cấp thiết đối với sự phát triển logistics. Tuy nhiên, trên thực tế, logistics thủy sản vẫn còn phát triển chưa tương xứng với nhu cầu và yêu cầu ngành.

Đặc biệt, tại các vựa thủy sản trọng điểm ở nước ta như đồng bằng sông Cửu Long, dịch vụ logistics còn nhiều hạn chế như thiếu hệ thống kho bãi, số lượng kho lạnh không đủ đáp ứng nhu cầu bảo quản hay các trung tâm logistics phân bố manh mún và thiếu tính kết nối. Bên cạnh đó, chi phí logistics vẫn luôn là vấn đề thách thức đối với các doanh nghiệp thủy sản. Theo Báo cáo logistics Việt Nam năm 2021, chi phí logistics tại Việt Nam tương đương 20,8% GDP, cao hơn rất nhiều so với các nước trong khu vực, điều này làm giảm lợi thế cạnh tranh về giá cho các mặt hàng thủy sản và là rào cản nếu doanh nghiệp thủy sản Việt Nam muốn đạt tăng trưởng bứt phá. Như vậy, bài toán phát triển logistics trong ngành thủy sản vẫn còn nhiều ẩn số, không chỉ các doanh nghiệp mà cả cơ quan quản lý nhà nước cần quan tâm.

Trước nhiều cơ hội và thách thức mới, đòi hỏi phải nhận thức rõ vấn đề phát triển logistics trong ngành thủy sản cả về lý luận và thực tiễn. Đã có nhiều công trình nghiên cứu và lý thuyết liên quan đến sự phát triển logistics ngành thủy sản cả trong và ngoài nước. Thế nhưng, với thực tế hiện nay ở Việt Nam, mới chỉ có rất ít đề tài nghiên cứu sâu về vấn đề này. Cụ thể, về mặt lý luận, cần chỉ rõ những tiêu chí 3 đánh giá phát triển logistics trong ngành thủy; thực trạng phát triển logistics đối với ngành thủy sản tại Việt Nam; các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển logistics; và các giải pháp phát triển logistics trong ngành thủy sản của Việt Nam.

Từ những luận điểm nêu trên, nghiên cứu sinh đã chọn đề tài “Phát triển logistics trong ngành thủy sản của Việt Nam” cho luận án của mình. Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến chủ đề của luận án Trên thế giới và tại Việt Nam ghi nhận nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến logistics và ngành thủy sản, tuy nhiên những công trình kết hợp được cả hai mảng nội dung này trong cùng một đề tài và đi sâu nghiên cứu về vấn đề “Phát triển logistics trong ngành thủy sản” thì chưa được phổ biến. Dưới đây là một số nghiên cứu điển hình từ đánh giá tìm hiểu của nghiên cứu sinh: 2. Các nghiên cứu về phát triển logistics 2.

Tiếp cận dưới giác độ vĩ mô 2. Các nghiên cứu nước ngoài Trước hết, dưới giác độ vĩ mô - logistics trong nền kinh tế của một quốc gia và trong nền kinh tế toàn cầu, những năm gần đây trên thế giới đã có rất nhiều nghiên cứu đi vào phân tích, làm rõ khái niệm, nội dung và đặc trưng của logistics như được đề cập bởi Douglas M. Stock và Lisa M. Đối với nghiên cứu sự phát triển logistics trên góc độ vĩ mô nền kinh tế, Worldbank đã công bố Chỉ số Hiệu quả Logistics (Logistics Performance Index - LPI) – một chỉ số đo lường để xếp hạng hiệu quả, năng lực hoạt động logistics của các quốc gia.

Trong đó, Chỉ số LPI quốc tế được xây dựng và xếp hạng dựa trên 6 tiêu chí bao gồm: hạ tầng, thông quan, năng lực, giao hàng, truy xuất và thời gian. Cho đến nay đã có 6 lần xếp hạng LPI trong các năm 2007, 2010, 2012, 2014, 2016 và 2018. Chỉ số LPI được tiến hành điều tra ở 160 quốc gia trên thế giới và được đông đảo các nước thừa nhận như một chỉ số đánh giá năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động của ngành dịch vụ logistics của một nước, một khu vực, một nhóm quốc gia. Từ đó, cho phép các chính phủ, các doanh nghiệp và các bên liên quan có thể sử dụng chỉ số LPI để đánh giá lợi thế cạnh tranh tạo ra từ hoạt động logistics và có biện pháp cải thiện, nâng cao hiệu quả hoạt động logistics của mình.

4 Trong một nghiên cứu quy mô lớn về phát triển hành lang kinh tế Bắc – Nam vào năm 2007, Ngân hàng phát triển châu Á (Asian Development Bank – ADB) cũng cho rằng kết quả hoạt động của hệ thống logistics được đo lường bởi 4 tiêu chí cơ bản gồm có: sự hiệu quả về chi phí, mức độ thuận tiện, mức độ tin cậy và mức độ an toàn. Dựa vào các tiêu chí này, không chỉ đánh giá mức độ hội nhập logistics của một nền kinh tế mà còn thể hiện năng lực cung ứng dịch vụ logistics trong khuôn khổ hệ thống. Quan điểm này cũng nhận được rất nhiều sự quan tâm và ủng hộ đến từ cộng đồng nhà nghiên cứu khi tiếp cận hệ thống logistics quốc gia. Bên cạnh đó, Pavel Dimitrov (2002) đề cập những thay đổi dài hạn trong cấu trúc hệ thống logistics, thực trạng và chiến lược phát triển logistics ở cấp độ vĩ mô đã được nghiên cứu tại 12 quốc gia bao gồm các quốc gia ở phương Tây và phương Đông.

Trong đó tập trung vào 3 vấn đề chính là so sánh cấu trúc, chiến lược logistics giữa các quốc gia ở cả hai khu vực; tái cấu trúc hệ thống logistics của các nước phương Đông trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường và xác định các tác động không mong muốn của sự phát triển logistics. Nhờ đó, nghiên cứu đã nhận được sự quan tâm rộng rãi từ các nhà hoạch định chính sách, các doanh nghiệp cho đến cộng đồng nhà nghiên cứu trên phạm vi toàn cầu. Đối với nghiên cứu liên quan đến phát triển logistics tại Việt Nam, Viện nghiên cứu Namura Nhật Bản (2002) đã phân tích thực trạng phát triển logistics Việt Nam và đồng thời dựa trên sự khác biệt cơ bản về trình độ phát triển, mức độ mở cửa và thành phần thương mại của các nước Đông Á để làm nổi bật những lợi ích từ việc cải thiện dịch vụ logistics cho Việt Nam. Có thể nói, bài nghiên cứu trình bày một cái nhìn tổng thể về các vấn đề logistics tại Việt Nam, trong đó tập trung vài khía cạnh logistics và chi phí logistics của sản xuất và xuất khẩu một số mặt hàng xuất khẩu chủ lực và tác động đến xóa đói giảm nghèo.

Bài viết đã chỉ ra các nhà cung cấp dịch vụ logistics ở Việt Nam chỉ đáp ứng được 25% nhu cầu cơ bản của thị trường logistics. Mặc dù giá cả dịch vụ logistics thấp là một lợi thế của Việt Nam nhưng chất lượng dịch vụ chưa đảm bảo, sự kém phát triển của các công ty giao nhận địa phương chính là những khó khăn lớn cho thị trường logistics trong nước. Các nghiên cứu trong nước Thuật ngữ logistics xuất hiện một cách chính thức trong các văn bản pháp luật Việt Nam ở Luật Thương Mại (2005), muộn hơn rất nhiều so với tiến trình phát triển của ngành này trên thế giới.