chương 1 để bàn luận về khái niệm diễn xướng và có đề cập đến hát Quan họ [113, tr. Liên quan đến thuật ngữ diễn xướng hay trình diễn, tác giả có tham khảo bài viết: “Về vấn đề khái niệm trong nghiên cứu nghệ thuật biểu diễn dân gian: diễn xướng và trò diễn” của tác giả Nguyễn Khắc Xương [117]. Trong bài viết của mình, tác giả Nguyễn Khắc Xương đưa ra luận điểm: diễn xướng là khái niệm sinh ra từ nhận thức khoa học về nguồn gốc và phương thức biểu đạt của văn học và nghệ thuật dân gian [117, tr.35] và diễn xướng là: diễn có âm thanh (diễn + xướng). Tác giả Kiều Trung Sơn trong bài viết “Nhìn lại khái niệm diễn xướng” [77] đã nhấn mạnh đến yếu tố cấu thành của diễn xướng gồm: tính dân gian, ứng diễn và truyền khẩu; tính diễn ngôn chủ đạo và tính mục đích tự thân [77, tr.
Nhóm tài liệu liên quan đến di sản văn hóa Quan họ Trước năm 1975, các tư liệu thành văn liên quan đến thông tin về Quan họ, như một sinh hoạt cộng đồng, tiêu biểu của dân tộc đã được sưu tầm, ghi chép từ rất sớm. Năm 1928, tác giả Chu Ngọc Chi có công trình Hát Quan họ [13]. Đây được xem là một công trình sưu tầm liên quan đến 20 Quan họ in bằng chữ quốc ngữ đầu tiên, trong đó tác giả giới thiệu 5 bài hát Quan họ và 7 bài hát Đúm. Cùng giai đoạn này, có một số bài báo, tiểu luận in trên báo chí đương thời của một số tác giả như Vũ Bằng, Mạnh Quỳnh, Toan Ánh,.
và tục hát dân ca Quan họ ở vùng Bắc Ninh, Bắc Giang được giới thiệu trong sách Việt Nam văn học sử yếu [24] của tác giả Dương Quảng Hàm. Năm 1934, tác giả Nguyễn Văn Huyên thực hiện đề tài Hát đối đáp nam nữ thanh niên, đây là luận án tiến sĩ chuyên ngành Dân tộc học và bảo vệ thành công tại Đại học Sorbone, Paris, Pháp [33, tập 1, tr. Trong công trình nghiên cứu này, tác giả Nguyễn Văn Huyên đã vận dụng phương pháp ngôn ngữ học và dân tộc học trong việc theo dõi công việc lao động của đám đông, tìm cơ chế của loại hình diễn xướng mang tính bình dân này. Theo đó, tác giả đã phân tích những văn bản theo sự vận hành của cơ chế ngôn ngữ bình dân, chứ không theo những định kiến về loại hình văn hóa dân gian này trước đây.
Bên cạnh đó, tác giả chú ý quan sát các sự kiện thông qua những nhận xét riêng, những bảng phỏng vấn và cuộc nói chuyện với những người dân bản xứ và một số học giả có liên quan. Qua nghiên cứu của mình, tác giả đã đưa ra một số kết luận sau: Một là, việc ứng tác thơ ca là một vấn đề ngôn ngữ, văn hóa và giáo dục. Hai là, sự tương đồng về nghĩa và sự đối xứng ngữ pháp là nền tảng của câu thơ đối. Cách làm thơ như vậy có khuynh hướng làm nổi bật những nhóm từ đối xứng, thậm chí sử dụng chúng để biểu đạt những xúc cảm của người chơi.
Ba là, người ứng tác thường vay mượn trong kho tàng truyền miệng những đoạn nói có vần điệu, những câu ca dao, tục ngữ. Bốn là, trong hát đối đáp thì lời ca là chủ yếu, nhạc cụ chỉ đóng một vai trò phụ. Năm là, nền thi ca còn làm phong phú thêm trí tưởng tượng bằng cái nền thần thoại và truyện kể, giai thoại và chân dung,… 21 Trong chương trình Chào mừng chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, đoàn văn công quân đội đã biểu diễn 10 bài Quan họ và được hoan nghênh nồng nhiệt. Ngoài ra, Quan họ cũng được biểu diễn tại Đại hội Văn công toàn quốc lần thứ nhất năm 1954 cũng như được các nghệ sĩ Việt Nam đưa đi trình diễn tại Liên hoan thanh niên sinh viên thế giới.
Trước những thành công của Quan họ trong và ngoài nước đã tạo nên không khí sưu tầm, nghiên cứu, phục hồi dân ca Quan họ sau năm 1954, tiêu biểu là các nhạc sĩ như: Văn Cao, Lưu Hữu Phước, Hồng Thao, Lê Trung Vũ, Lê Hồng Dương, Đặng Văn Lung, Trần Linh Quý,… Trong giai đoạn này, có một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như: cuốn Dân ca Quan họ Bắc Ninh [68] của nhóm tác giả Lưu Hữu Phước, Tú Ngọc, Nguyễn Viêm, Nguyễn Văn Phú. Đây là một công trình giới thiệu dân ca Quan họ tương đối đầy đủ, trong đó đã nghiên cứu và phân tích nhiều vấn đề liên quan đến nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triển, nội dung tư tưởng và nghệ thuật văn chương. Trong cuốn sách này có những phân tích về nghệ thuật âm nhạc Quan họ qua bố cục và cấu trúc của lời văn. Công trình Một số vấn đề về dân ca Quan họ [55] của Ty Văn hóa Hà Bắc.
Cuốn sách này là tập hợp các bài phát biểu, báo cáo, tham luận của các đồng chí lãnh đạo Bộ Văn hóa (cũ), cán bộ nghiên cứu công tác tại một số viện như Âm nhạc, Văn học, Dân tộc học, Sân khấu. Một số trường như Đại học Tổng hợp (cũ), Đại học Sư phạm Hà Nội 1, cùng một số Hội nghề nghiệp như Hội nhạc sĩ, Hội Văn nghệ dân gian,. và sự tham gia của một số nghệ nhân Quan họ ở nhiều lứa tuổi (cả nam và nữ). Những ý kiến được nêu trong cuốn sách đều nhận định rằng: dân ca Quan họ có những giá trị lớn về nhiều mặt vì vậy cần được nghiên cứu một cách toàn diện, tổng hợp trong mối liên quan chung giữa nhiều ngành nghiên cứu và việc sưu tầm, nghiên cứu để giữ gìn, phát triển dân ca Quan họ có một ý nghĩa lớn lao, 22 khẩn trương và cấp thiết,.
Một số ý kiến đưa ra kiến nghị nên đi sâu vào nhiều vấn đề nữa để lý giải thỏa đáng, sâu sắc, toàn diện hơn đối với những vấn đề cơ bản của dân ca Quan họ như: những giá trị tư tưởng, nghệ thuật và cả những hạn chế trong âm nhạc, lời ca Quan họ; quy luật kế thừa và phát triển về các mặt, đặc biệt là âm nhạc trong tiến trình lịch sử của nó; sức sống cơ bản của sinh hoạt văn hóa Quan họ; sử dụng phát triển dân ca Quan họ như thế nào để kế thừa phát triển những nét quý báu của bản sắc, phong cách Quan họ? Tiếp đến, báo cáo của Uỷ ban hành chính tỉnh Hà Bắc về công tác sưu tầm, nghiên cứu và phát động quần chúng bảo vệ - giữ gìn vốn văn hoá Quan họ tại Hội nghị Quan họ lần 5 tháng 6 - 1973, do Ty Văn hoá Hà Bắc in năm 1973. Báo cáo đề cập đến những phương hướng, nhận thức và biện pháp mới trong sinh hoạt văn hoá Quan họ. Đến năm 1974, Ty Văn hóa Hà Bắc có thông báo về đợt giới thiệu Quan họ tại Hà Nội vào tháng 4, 5/1974. Trong thông báo này đã giới thiệu cái đẹp, phong phú của nền nghệ thuật văn hoá Quan họ cổ truyền.
Những giá trị cơ bản của Quan họ: Quan họ ngày hội, đón bạn ngày xuân nhằm tái hiện những nét chủ yếu về sinh hoạt trung tâm của Quan họ hát ở hội và hát ở nhà, giữa 2 bên kết bạn, toạ đàm với các cơ quan về di sản văn hoá dân tộc. Từ sau năm 1975, thêm nhiều nhà nghiên cứu ngoài nước như tác giả Trần Văn Khê, Hoàng Ngọc Tuấn, Hoàng Việt Khanh,. tiếp tục có những hoạt động nghiên cứu, quảng bá dân ca Quan họ. Thời kì này, Quan họ được nghiên cứu, sưu tầm hệ thống và toàn diện hơn nhờ tiếp thu, cập nhật những thành tựu nghiên cứu trong nước của ngành văn hóa dân gian và âm nhạc học dân tộc.
Riêng tác giả Trần Văn Khê đã có hơn 60 bài viết trên sách báo quốc tế về lĩnh vực dân ca Quan họ [39]. Tác giả Trần Linh Quý, Hồng Thao sưu tầm, giới thiệu về văn hóa Quan họ trong cuốn Tìm hiểu dân ca Quan họ [71]. Trong cuốn sách này 23 giới thiệu về quê hương, lề lối, phong tục nguồn gốc Quan họ. Tìm hiểu lời ca Quan họ, âm nhạc dân ca Quan họ.
Giá trị nội dung và giá trị tư tưởng nghệ thuật của sinh hoạt văn hoá Quan họ. Nghệ thuật thơ ca trong lời ca Quan họ. Cuốn Dân ca Quan họ [90] của tác giả Hồng Thao. Đây là một công trình nghiên cứu âm nhạc Quan họ rất cơ bản, có ý nghĩa thực tiễn và lý luận cao bởi tác giả là người nghiên cứu âm nhạc Quan họ nhiều năm, sâu sát, kỹ lưỡng, đầy đủ và cẩn thận.
Cuốn sách gồm 10 chương, chủ yếu viết về hình thái tồn tại và phát triển của Quan họ, trong đó tập trung phản ảnh ở các hình thức đặc trưng của loại hình âm nhạc này như tục lệ, lề lối, tính chất, đặc điểm của lời ca, âm nhạc, mối quan hệ giữa lời ca và âm nhạc Quan họ và sự giao lưu, giới thiệu loại hình âm nhạc này trong đời sống sau Cách mạng Tháng Tám. Tuy nhiên, cuốn sách này chủ yếu giới thiệu về lời ca và âm nhạc Quan họ, chưa có những nghiên cứu tập trung về người chơi Quan họ, những người sáng tác - trình diễn cũng như góp phần lưu truyền loại hình âm nhạc dân gian độc đáo của vùng Kinh Bắc đến ngày nay. Năm 2000, trong công trình Một số vấn đề về văn hóa Quan họ [57], tác giả Lê Danh Khiêm và Hoắc Công Huynh đã công bố sưu tầm của mình về các loại giọng Quan họ theo loại giọng: giọng lề lối với 19 bài; giọng vặt với 176 bài; giọng giã bạn với 9 bài,… Năm 2002, tác giả Lê Ngọc Chân đã bảo vệ thành công luận án tiến sĩ chuyên ngành âm nhạc với tên đề tài Hát Quan họ ở miền Bắc Việt Nam: khát khao khám phá nghệ thuật Quan họ [124]. Công trình này được bảo vệ tại Đại học California, Berkeley, Hoa Kỳ.
Luận án này có 8 chương: chương I: Lời giới thiệu; chương II: Hát Quan họ trong lễ hội ở Bắc Ninh; chương III: Bản sắc văn hóa và thể chế nhạc dân tộc; chương IV: Thể chế 24 hóa truyền thống và âm nhạc Quan họ; chương V: Hát và diễn xướng Quan họ; chương VI: Các bài dân ca điệu la rằng; chương VII: Những đặc điểm của các bài hát Quan họ ngày nay và những ý nghĩa văn hóa – lịch sử của nó; chương VIII: Tìm hiểu các bài hát và lối hát Quan họ trên khía cạnh những phép biện chứng về văn hóa – xã hội. Kết quả nghiên cứu của đề tài là căn cứ cần thiết giúp nghiên cứu sinh có cách tiếp cận về sự thay đổi trong thể thức và trình diễn Quan họ hiện nay.