Chương 1 TỎNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VA CAC VAN DE LIEN QUAN DEN DE TAI LUAN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu về khái niệm, bản chất pháp lý của Thừa phát lại Đến thời điểm hiện tại, trên thế giới và ở Việt Nam có khá nhiều công trình nghiên cứu về khái niệm, bản chất pháp lý của Thừa phát lại ở những gốc độ và hướng tiếp cận khác nhau. Trong số đó, có thể kể đến một số công trình tiêu biểu sau: “Nguyên tắc chính của hệ thống thi hành án mới trong Tòa án dân sự” (The main principle of the new Judicial Execution System is in the Civil Court) cua tac gia Kennett va Wendy, nam 1999.
Trong nghiên cứu của minh, các tác giả nêu ra một nguyên tắc quan trọng trong thi hành án dân sự đó là “tự do, tự thỏa thuận” của bên được thi hành án và bên phải thị hành án cả về mức độ phải thi hành, cách thức tô chức thi hành. Theo đó, các bên có thể lựa chọn một tổ chức ngoài nhà nước để làm trung gian cho các thỏa thuận thi hành án. Trong trường hợp nảy xuất hiện vai trò quan trọng của một người/tổ chức đó là TPL. Từ nhận định này, các tác giả đi sâu phân tích làm rõ nhiều vấn đề quan trọng như khái niệm, bản chất, chức năng, nhiệm vụ, chỉ ra những ưu điểm của TPL, đặc biệt là góp phần đối với công tác thi hành án dân sự.
Trong “Nghiên cứu khả thì của Armenia rmenia về một hệ thống Bailiff te nhan” (Feasibility study of Armenian Armenia on a private Bailiff system), Bao cao nghién ctru, DPK Consulting, San Francisco, CA, nam 2008. Có thể nói, mặc dù đây chỉ là một báo cáo khoa học, nhưng nó đã đề cập khá toàn điện về TPL (Baijƒƒ'_ - người bảo đảm). Trong báo cáo nghiên cứu này, với sự tham gia của nhiêu nhà khoa học đã đưa ra cái nhìn đa chiêu vê TPL và nghề TPL. Từ lịch sử hình thành, quá trình phát triển ở nhiều quốc gia, khu vực; khái niệm, đặc điểm, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của TPL; những biến thể của TPL trong mỗi thời kỳ, ở từng nước đo tác động của yếu tố lịch sử, chính trị., từ đó, nói lên sự cần thiết của việc hình thành hệ thống Bailiff tư nhân ở Armenia.
Trong công trình “7 pháp so với f# nhân ” (Judiclal vs. private), của nhóm tác giả Paredes, Ricardo, Andrés Crisosto và Philippe Martis, năm 2009, các tác giả đã tập trung phân tích làm rõ khái niệm, bản chất pháp lý cũng như vai trò của TPL. Theo đó, các tác giả cho rằng, TPL giống như một “công chức tư” thực hiện các nhiệm vụ được nhà nước ủy quyền, bản thân họ có đầy đủ các quyền năng của một công chức nhà nước khi thực hiện nhiệm vụ dưới sự giảm sát của một Tham phán. Qua đó, các tác giả nhận định rằng, có rất nhiều công việc mang bản chất “tư pháp” hiện đang do các công chức nhà nước thực thị, trong đó có hoạt động thi hành án có thé chuyén giao cho tư nhân thực hiện để giảm tải công việc cho cơ quan nhà nước.
Trong nội dung của Đề tài khoa học cấp Bộ “Những cơ sở lý luận và thực tiễn về chế định Thừa phát lại”, Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp, năm 2000, có thể nói, đây là công trình khoa học pháp lý nghiên cứu sớm nhất về Thừa phát lại ở Việt Nam một cách toàn điện nhất. Trong đề tài này, sau khi phân tích lịch sử hình thành, phát triển chế định TPL ở Việt Nam, kinh nghiệm quốc tế, đã luận giải và đưa ra khái niệm về TPL và nghề TPL là như thế nào? Theo ý kiến của tác giả, có lẽ đây là khái niệm đầy đủ đầu tiên ở nước ta về TPL, tài liệu nghiên cứu đưới góc độ của khoa học pháp lý. Bài viết “Thừa phát lại, ông là ai ?”, của tác giả Nguyễn Đức Chính, trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Bộ Tư pháp, năm 2014. Trong bài báo khoa học này, tác giả đã tập trung phân tích được khái niệm, những đặc trưng pháp lý, chức năng của TPL trong đời sống xã hội, đặc biệt là với hoạt động lập vi bằng, tống đạt giấy tờ và thi hành án dân sự.
Bài báo đã cho độc giả hiểu hơn thế nào là TPL sau một thời gian dài bị “lãng quên” ở nước ta. Cuốn “Tài liệu bôi dưỡng nghiệp vụ Thừa pháp lại, kinh nghiệm tổ chức và hoạt động của Thừa phát lại một số nước” của Tổng cục Thi hành án dân sự - Học viện Tư pháp, Bộ Tư pháp, năm 2016. Mặc dù đây chỉ là tài liệu bồi dưỡng nghiệp vụ, tuy nhiên, đã đề cập rất nhiều nội dung liên quan đến TPL, đặc biệt trong phần đầu của bộ tải liệu này đã trình bày khá đầy đủ về khái niệm, bản chất pháp lý của TPL theo quy định hiện hành của Việt Nam và theo pháp luật của một số quốc gia trên thế giới. Các công trình nghiên cứu lý luận pháp luật về thừa phát lại Trong công trình “Hệ thống tư pháp tương tac”, (Interactive judicial system), cua tac gia Ryann Elizabeth Manning, nam 2010, tac gia cho rang, c6 sự tương tác, hỗ trợ lẫn nhau giữa giữa “tư pháp công” và “tư pháp tư”.
Theo đó, tư pháp tư chủ yếu thuộc lĩnh vực đân sự, trong đó có thi hành án dân sự, bán đấu giá tài sản, quản lý nợ., những công việc mà ở rất nhiều quốc gia do các TPL thực hiện. Cũng theo tác giả, tương ứng với các công việc thuộc tư pháp tư là hệ thống pháp luật tư điều chỉnh. Từ đó, tác giả đi vào nghiên cứu hệ thống lý luận pháp luật về tư pháp tư, trong đó có pháp luật về TPL một cách khá toàn diện trong mối tương quan với hệ thống pháp luật công của nhiều quốc gia. Trong cuốn “Giải quyết tranh chấp thay thế và nguyên tắc pháp luật trong phat trién quéc té” (Solving replacement disputes and legal principles in international development), cua James Michel, nam 2011, tac gia cho rang, trong xã hội hiện đại và hội nhập, tranh chấp trong nhiều lĩnh vực xảy ra ngày càng nhiều, đa dạng và phức tạp.
Các tranh chấp trong lĩnh vực đấu giá, thanh lý tài sản, thi hành án, quản lý nợ cũng ngày càng nhiều hơn. Pháp luật do đó cũng phải kịp thời biến chuyên để theo kịp xu hướng này. Khi đi vào nghiên cứu các nguyên tắc pháp luật, tác giả đã đề cập khá sâu vấn đề phải đổi mới tư duy trong xây dựng pháp luật theo hướng giao cho tư nhân đảm nhiệm thêm nhiêu nhiệm vụ mà vôn trước đây do cơ quan nhà nước thực hiện. Từ đó, tác 10 giả nghiên cứu đề xuất xây dựng các luật, đạo luật về vấn đề “người bảo đảm”, với nội hàm tương tự như TPL theo cách hiểu của nhiều quốc gia.
Trong “Lập frình phát triển tư pháp trong các lĩnh vực dễ bị tốn thuong va xung dot” (Programming justice development in areas of vulnerability and conflict), cua Abdul Salam Azimi va Christiana Tah, nam 2011, với nghiên cứu của mình, các tác giả cho rằng, trong hoạt động tư pháp có những lĩnh vực rất dé bị tốn thương, chang hạn một cá nhân bị phá san va phải thi hành án đối với một khoản nợ lớn, thì họ là những người vừa bị thiệt hại về vật chất, vừa tôn thương về tinh thần. Đối với những lĩnh vực đễ bị tốn thương như vậy, thì xây dựng một nền tư pháp nhân văn là phải làm thế nào hạn chế tối đa những tổn thương ấy. Với các ví dụ vừa nêu, để một người bị phá sản “ít bị tổn thương” hơn, chúng ta cần có những quy định đặc thù. Từ đó, tác giả cho rằng, việc thi hành án trong trường hợp này không nhất thiết phải bởi các cơ quan công quyền, và có lẽ giao cho tư nhân là phù hợp hơn cả.
Từ lập luận như vậy, tác giả đã đi vào nghiên cứu hệ thống lý luận về thi hành án tư nhân và thừa phát lại. “Đề án thực hiện thí điển chế định TPL tại thành phố Hồ Chi Minh” Bộ Tư pháp (2009). Đề án là chủ trương của Đảng và Nhà nước về xã hội hóa một số nội dung hoạt động tư pháp. Đề án cũng đã tiếp thu kết quả của các công trình nghiên cứu khoa học trước đó; kinh nghiệm của TPL của một số quốc gia trên thế giới về tổ chức và hoạt động của TPL.
Đề án đã khái quát TPL và TPL ở Việt Nam giai đoạn trước đây, TPL tại một số nước; sự cần thiết thực hiện đề án; mục tiêu, mô hình tổ chức và hoạt động của TPL thực hiện thí điểm tại thành phó Hồ Chí Minh. Công trình nghiên cứu cấp Bộ, do Viện Nghiên cứu Khoa học Pháp lý - Bộ Tư pháp và Sở Tư pháp thành phố Hồ Chí Minh chủ trì thực hiện (1995), “Những cơ sở lÿ luận và thực tiễn về chế định TPL”, TS. Nguyễn Đức Chính (chủ biên); sách “7ổ chức Thừa phát lại”, của tác giả Nguyễn Đức Chính, 11 Nxb. Đây là những công trình nghiên cứu được xuất bản dưới dạng sách đầu tiên ở Việt Nam về chế định TPL kế từ sau ngày giải phóng.
Trong nghiên cứu của mình, TS. Nguyễn Đức Chính cũng đã bước đầu đề cập nhiều vấn đề liên quan đến lịch sử hình thành, tồn tại của chế định TPL; chức năng, nhiệm vụ của TPL qua từng thời kỳ, các yếu tố lịch sử, chính trị, kinh tế tác động: sự cần thiết phải tái lập và thí điểm triển khai chế định TPL ở Việt Nam trong bối cảnh cải cách tư pháp và hội nhập. Tài liệu “Chế định Thừa phát lại - Kỷ yếu hội thảo khoa học”, Bộ Tư pháp, năm 2014, gồm tập hợp các báo cáo nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, nhà hoạt động thực tiễn về chế định TPL. Cơ bản tài liệu đã làm rõ được nhiều vấn đề lý luận pháp luật về TPL như: TPL là gì? pháp luật về TPL bao gồm những nội hàm như thế nào? Thực trạng pháp luật về TPL ở Việt Nam và định hướng hoàn thiện; Việc triển khai và những kết quả đạt được kế từ khi triển khai thí điểm chế định TPL ở nước ta.
Bài viết “Giá trị lịch sử, quan điểm chính trị - pháp lý về Chế định Thừa phát lại”, của PGS - TS Hà Hùng Cường, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật - Bộ Tư pháp, năm 2014.