Giáo trình Pháp luật Đại cương 2021 - Tài liệu học tập cho sinh viên năm nhất

Giáo trình Pháp luật đại cương 2021 cung cấp kiến thức nền tảng về hệ thống pháp luật Việt Nam. Tài liệu cập nhật các quy định mới nhất phù hợp cho sinh viên

• Trường học: Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Pháp luật
• Đề tài: Đại cương về nhà nước và pháp luật
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2021

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình pháp luật đại cương 2021

Giáo trình pháp luật đại cương 2021 là tài liệu học tập quan trọng dành cho sinh viên khối ngành luật và các ngành xã hội. Giáo trình được biên soạn theo chương trình đào tạo chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Nội dung bao gồm bốn chương chính. Chương một trình bày những vấn đề đại cương về nhà nước. Chương hai giới thiệu các khái niệm cơ bản về pháp luật. Chương ba đề cập đến hình thức pháp luật và hệ thống pháp luật Việt Nam. Chương bốn phân tích pháp luật hành chính và tố tụng hành chính. Giáo trình cung cấp kiến thức nền tảng về lý luận nhà nước và pháp luật. Sinh viên nắm được bản chất, chức năng của nhà nước. Người học hiểu rõ khái niệm, cấu trúc của quy phạm pháp luật. Tài liệu này giúp xây dựng tư duy pháp lý vững chắc cho người học. Giáo trình cập nhật những quy định mới nhất của Hiến pháp 2013.

1.1. Cấu trúc chương trình giáo trình pháp luật đại cương

Giáo trình pháp luật đại cương 2021 được chia thành bốn chương lớn. Chương một trình bày đại cương về nhà nước với các nội dung: khái niệm, bản chất, đặc trưng, chức năng và kiểu nhà nước. Chương hai giới thiệu những vấn đề chung về pháp luật bao gồm nguồn gốc, khái niệm, quy phạm pháp luật và quan hệ pháp luật. Chương ba đề cập hình thức pháp luật và hệ thống pháp luật Việt Nam. Chương bốn phân tích pháp luật hành chính, thủ tục hành chính và các vấn đề liên quan đến vi phạm hành chính.

1.2. Vai trò của giáo trình pháp luật đại cương trong đào tạo

Giáo trình pháp luật đại cương đóng vai trò nền tảng trong chương trình đào tạo luật. Đây là môn học cơ sở giúp sinh viên tiếp cận hệ thống kiến thức pháp lý từ cơ bản đến nâng cao. Giáo trình cung cấp các khái niệm cốt lõi về nhà nước và pháp luật. Người học được trang bị phương pháp tư duy pháp lý khoa học. Nội dung giáo trình liên kết chặt chẽ với các môn luật chuyên ngành. Sinh viên sau khi hoàn thành có khả năng phân tích các vấn đề pháp lý cơ bản trong thực tiễn xã hội.

II. Phân tích nội dung chính của giáo trình pháp luật đại cương

Nội dung giáo trình pháp luật đại cương 2021 được xây dựng hệ thống và logic. Chương một trình bày lý luận về nhà nước. Nhà nước được định nghĩa là tổ chức quyền lực chính trị có chủ quyền. Nhà nước có ba đặc trưng cơ bản: quyền lực công cộng, lãnh thổ và dân cư. Chức năng nhà nước bao gồm chức năng đối nội và đối ngoại. Chương hai giới thiệu quy phạm pháp luật với ba phần: giả định, quy định và chế tài. Quan hệ pháp luật là quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh. Thực hiện pháp luật có bốn hình thức: tuân thủ, thi hành, sử dụng và áp dụng. Chương ba phân tích hệ thống pháp luật Việt Nam với nhiều lĩnh vực khác nhau. Các nguồn pháp luật bao gồm Hiến pháp, luật, nghị định và thông tư. Chương bốn đề cập pháp luật hành chính với cơ quan hành chính nhà nước và thủ tục hành chính. Nội dung phòng chống tham nhũng cũng được giáo trình quan tâm.

2.1. Lý luận về nhà nước trong giáo trình pháp luật đại cương

Giáo trình pháp luật đại cương trình bày khái niệm nhà nước một cách toàn diện. Nhà nước là tổ chức chính trị đặc biệt của xã hội. Bản chất nhà nước thể hiện ở tính giai cấp và tính xã hội. Đặc trưng của nhà nước bao gồm: quyền lực công cộng, bộ máy cưỡng chế, lãnh thổ và dân cư. Chức năng nhà nước được phân thành chức năng đối nội và đối ngoại. Kiểu nhà nước được xác định theo cơ sở kinh tế và giai cấp thống trị. Hình thức nhà nước bao gồm hình thức chính thể và hình thức cấu trúc.

2.2. Quy phạm pháp luật và quan hệ pháp luật

Quy phạm pháp luật là quy tắc xử sự chung do nhà nước ban hành. Cấu trúc quy phạm gồm ba phần: giả định, quy định và chế tài. Giả định chỉ rõ điều kiện áp dụng quy phạm. Quy định xác định cách xử sự phải thực hiện. Chế tài quy định hậu quả pháp lý khi vi phạm. Quan hệ pháp luật là quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh. Cấu thành quan hệ pháp luật gồm: chủ thể, khách thể và nội dung. Sự kiện pháp lý là sự kiện thực tế làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ pháp luật. Quy phạm pháp luật và quan hệ pháp luật có mối liên hệ mật thiết với nhau.

III. Phương pháp học tập giáo trình pháp luật đại cương hiệu quả

Học tập giáo trình pháp luật đại cương 2021 đòi hỏi phương pháp khoa học. Trước tiên cần đọc kỹ toàn bộ nội dung giáo trình. Người học nên xây dựng sơ đồ tư duy cho từng chương. Việc ghi chép các khái niệm cốt lõi rất quan trọng. Cần phân biệt rõ các thuật ngữ pháp lý dễ nhầm lẫn. Học viên nên liên hệ kiến thức với thực tiễn đời sống. Tham gia thảo luận nhóm giúp hiểu sâu hơn nội dung bài học. Giải quyết tình huống pháp lý là cách học hiệu quả. Người học cần cập nhật các văn bản pháp luật mới. Ôn tập thường xuyên giúp ghi nhớ kiến thức lâu dài. Sử dụng mindmap để hệ thống hóa các khái niệm liên quan. Thực hành làm bài tập trắc nghiệm và tự luận củng cố kiến thức. Tham khảo thêm tài liệu tham khảo mở rộng tầm hiểu biết.

3.1. Xây dựng hệ thống kiến thức pháp luật đại cương

Xây dựng hệ thống kiến thức là bước quan trọng khi học giáo trình pháp luật đại cương. Người học cần xác định mối liên hệ giữa các chương trong giáo trình. Chương một về nhà nước là nền tảng cho chương hai về pháp luật. Chương ba về hệ thống pháp luật phát triển từ các quy phạm đã học. Chương bốn về pháp luật hành chính là ứng dụng cụ thể. Cần vẽ sơ đồ tổng quan để thấy bức tranh toàn cảnh. Mỗi khái niệm nên được ghi chú bằng ví dụ minh họa cụ thể. Việc so sánh các khái niệm tương đồng giúp tránh nhầm lẫn. Hệ thống kiến thức rõ ràng hỗ trợ việc ôn tập và thi cử hiệu quả.

3.2. Kỹ năng giải quyết tình huống pháp lý

Giải quyết tình huống pháp lý là kỹ năng thiết yếu khi học giáo trình pháp luật đại cương. Người học cần đọc kỹ đề bài để xác định vấn đề pháp lý. Tiếp theo tìm quy phạm pháp luật áp dụng cho tình huống. Áp dụng quy phạm vào trường hợp cụ thể để đưa ra kết luận. Cần trình bày lập luận logic, có cơ sở pháp lý rõ ràng. Thực hành nhiều tình huống giúp rèn luyện tư duy pháp lý. Tình huống về quan hệ pháp luật, vi phạm pháp luật thường xuất hiện trong đề thi. Người học nên tham khảo các vụ việc thực tế trên phương tiện truyền thông. Kỹ năng này rất hữu ích cho công việc pháp lý sau này.

IV. Ứng dụng giáo trình pháp luật đại cương trong thực tiễn

Kiến thức từ giáo trình pháp luật đại cương 2021 có nhiều ứng dụng thực tiễn. Hiểu biết về nhà nước giúp công dân tham gia quản lý nhà nước hiệu quả. Kiến thức pháp luật hỗ trợ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Người học áp dụng quy phạm pháp luật vào giải quyết tranh chấp. Hiểu hệ thống pháp luật giúp tra cứu văn bản pháp luật nhanh chóng. Pháp luật hành chính hỗ trợ thực hiện thủ tục hành chính đúng quy định. Kiến thức về vi phạm hành chính giúp phòng tránh rủi ro pháp lý. Nội dung phòng chống tham nhũng nâng cao ý thức công dân. Giáo trình cung cấp nền tảng cho việc học các môn luật chuyên ngành. Sinh viên luật sử dụng kiến thức này trong thực tập và nghiên cứu. Người dân áp dụng pháp luật để bảo vệ quyền lợi khi giao dịch. Giáo trình pháp luật đại cương là công cụ xây dựng nhà nước pháp quyền.

4.1. Ứng dụng kiến thức pháp luật trong đời sống hàng ngày

Kiến thức từ giáo trình pháp luật đại cương được ứng dụng rộng rãi trong đời sống. Công dân sử dụng kiến thức pháp luật khi ký kết hợp đồng. Hiểu biết về quan hệ pháp luật giúp giải quyết tranh chấp dân sự. Người dân biết cách thực hiện thủ tục hành chính tại cơ quan nhà nước. Kiến thức về vi phạm hành chính giúp tránh các hành vi bị xử phạt. Hiểu biết về quyền và nghĩa vụ công dân thúc đẩy trách nhiệm xã hội. Pháp luật về phòng chống tham nhũng giúp phát hiện và tố giác hành vi sai trái. Người học áp dụng nguyên tắc pháp luật trong ứng xử hàng ngày. Kiến thức pháp luật đại cương là hành trang thiết yếu cho mọi công dân.

4.2. Nền tảng cho việc học tập và nghiên cứu pháp luật chuyên sâu

Giáo trình pháp luật đại cương là bước đệm quan trọng cho việc học luật chuyên sâu. Kiến thức nền tảng về nhà nước hỗ trợ học môn luật hiến pháp. Quy phạm pháp luật là cơ sở để nghiên cứu các ngành luật cụ thể. Hệ thống pháp luật Việt Nam giúp sinh viên hiểu cấu trúc toàn bộ hệ thống. Pháp luật hành chính là tiền đề cho học luật hành chính nâng cao. Phương pháp tư duy pháp lý được rèn luyện qua giáo trình này. Nghiên cứu sinh sử dụng kiến thức đại cương để xây dựng luận văn. Giáo trình cung cấp khung lý thuyết cho phân tích pháp lý chuyên ngành. Đây là môn học không thể thiếu trong chương trình đào tạo luật.

Nội dung chính

TỔNG QUAN HỌC THUẬT VỀ GIÁO TRÌNH ĐẠI CƯƠNG VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Đại cương về nhà nước và pháp luật là học liệu chuẩn hóa phục vụ học phần Pháp luật đại cương thuộc khối kiến thức giáo dục đại cương bắt buộc trong chương trình đào tạo trình độ đại học tại Việt Nam. Công trình do tập thể giảng viên Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân biên soạn trên cơ sở kế thừa các nghiên cứu lý luận pháp lý nền tảng và cập nhật hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định của Việt Nam.

Mục tiêu học tập của giáo trình tập trung vào việc trang bị cho người học hệ thống tri thức lý luận cơ bản về nguồn gốc, bản chất, chức năng, hình thức của nhà nước và pháp luật; làm rõ cơ cấu tổ chức và nguyên tắc hoạt động của bộ máy Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo Hiến pháp năm 2013. Đồng thời, giáo trình cung cấp kiến thức nền tảng về các phân ngành luật chủ yếu trong hệ thống pháp luật Việt Nam, từ đó hình thành ở người học năng lực hiểu, tuân thủ và vận dụng các quy định pháp luật để giải quyết các vấn đề, tình huống thực tế phát sinh trong đời sống xã hội và hoạt động chuyên môn.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, nội dung tài liệu được tổ chức thành 12 chương chuyên đề kèm hệ thống câu hỏi ôn tập tại trang 406. Cách tiếp cận của giáo trình đi từ các vấn đề lý luận chung mang tính khái quát (Chương 1 đến Chương 3) đến các ngành luật thực định cụ thể kèm theo pháp luật tố tụng tương ứng (Chương 4 đến Chương 6), mở rộng sang các lĩnh vực pháp luật chuyên ngành như kinh tế, tài chính, sở hữu trí tuệ, lao động, đất đai, môi trường (Chương 7 đến Chương 11) và pháp luật quốc tế (Chương 12).

Điểm đặc sắc của giáo trình thể hiện ở tính hệ thống và tính thực định cao. Các nội dung lý luận được xây dựng dựa trên phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, kết hợp việc đối chiếu có phê phán với các học thuyết phi Mác-xít. Phần pháp luật thực định được cập nhật theo tinh thần của Hiến pháp năm 2013 và các văn bản luật chuyên ngành hiện hành, gắn liền việc trang bị lý thuyết với các vấn đề quản lý kinh tế - xã hội.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình gồm 12 chương với tiến trình phân bổ kiến thức khoa học:

• Chương 1: Đại cương về nhà nước (trang 7 – 38): Khái quát lý luận cơ bản về nguồn gốc nhà nước (quan điểm phi Mác-xít và quan điểm Mác - Lênin), bản chất (tính giai cấp và tính xã hội), 5 đặc trưng của nhà nước, các chức năng đối nội và đối ngoại, 4 kiểu nhà nước trong lịch sử, các dạng hình thức nhà nước (chính thể, cấu trúc, chế độ chính trị). Phần 2 của chương đi sâu vào Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các nguyên tắc tổ chức và phân tích cụ thể các cơ quan trong bộ máy nhà nước (Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân).
• Chương 2: Đại cương về pháp luật (trang 39 – 85): Trình bày nguồn gốc, khái niệm, bản chất và vai trò của pháp luật; cấu trúc ba bộ phận của quy phạm pháp luật (giả định, quy định, chế tài); cấu thành của quan hệ pháp luật (chủ thể, khách thể, nội dung) và sự kiện pháp lý; các hình thức thực hiện pháp luật và áp dụng pháp luật; ý thức pháp luật; phân tích cấu thành vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lý.
• Chương 3: Hình thức pháp luật và hệ thống pháp luật Việt Nam (trang 86 – 109): Phân loại nguồn pháp luật (tập quán pháp, tiền lệ pháp, văn bản quy phạm pháp luật); cấu thành hệ thống pháp luật gồm quy phạm pháp luật, chế định pháp luật và ngành luật.
• Chương 4: Pháp luật hành chính Việt Nam và tố tụng hành chính (trang 110 – 170): Phân tích quan hệ pháp luật hành chính; cơ quan hành chính nhà nước; quy chế pháp lý của cán bộ, công chức, viên chức; thủ tục và văn bản hành chính; pháp luật về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; pháp luật về phòng, chống tham nhũng; vi phạm và xử lý vi phạm hành chính; giải quyết khiếu nại, tố cáo; thẩm quyền và thủ tục giải quyết vụ án hành chính của Tòa án.
• Chương 5: Pháp luật dân sự và tố tụng dân sự (trang 178 – 223): Khái niệm, đối tượng và phương pháp điều chỉnh; tài sản, quyền sở hữu và quyền khác đối với tài sản; nghĩa vụ dân sự và hợp đồng dân sự; trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng; pháp luật thừa kế (thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật); thủ tục giải quyết vụ việc dân sự tại Tòa án.
• Chương 6: Pháp luật hình sự và tố tụng hình sự Việt Nam (trang 224 – 265): Khái niệm, nguyên tắc cơ bản của Luật Hình sự; phân loại tội phạm và cấu thành tội phạm; các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự; hệ thống hình phạt và biện pháp tư pháp đối với cá nhân và pháp nhân thương mại phạm tội; nội dung cơ bản của thủ tục tố tụng hình sự.
• Chương 7 đến Chương 12: Các phân ngành pháp luật thực định và quốc tế (trang 266 – 405):
  • Chương 7 (Pháp luật kinh tế): Chủ thể kinh doanh, pháp luật đầu tư, pháp luật thương mại.
  • Chương 8 (Pháp luật tài chính): Pháp luật ngân sách nhà nước.
  • Chương 9 (Pháp luật sở hữu trí tuệ): Các nội dung cơ bản về quyền sở hữu trí tuệ.
  • Chương 10 (Pháp luật lao động): Hợp đồng lao động, kỷ luật lao động, quyền và nghĩa vụ của các bên.
  • Chương 11 (Pháp luật đất đai và môi trường): Chế độ quản lý đất đai và quy định bảo vệ môi trường.
  • Chương 12 (Pháp luật quốc tế): Những vấn đề cơ bản của công pháp quốc tế và tư pháp quốc tế.

Progression logic (tiến trình phát triển logic) của giáo trình vận hành từ trừu tượng đến cụ thể: bắt đầu từ các khái niệm lý luận chung về nhà nước và pháp luật, xây dựng khung khái niệm nền tảng (quy phạm, quan hệ pháp luật, vi phạm pháp luật), sau đó triển khai vào các ngành luật nội dung kết hợp luật tố tụng tương ứng, tiếp tục mở rộng sang các lĩnh vực kinh tế - chuyên ngành và hoàn thiện ở cấp độ pháp luật quốc tế.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập hệ thống lý thuyết và nguyên tắc học thuật rõ ràng:

• Fundamental theories (Lý luận nền tảng): Phân tích nguồn gốc nhà nước dựa trên chủ nghĩa duy vật lịch sử của Ph.Ăng-ghen (Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước) và V.I.Lênin (Nhà nước và cách mạng). Luận thuyết chứng minh nhà nước xuất hiện từ ba lần phân công lao động xã hội lớn (chăn nuôi tách khỏi trồng trọt; thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp; sản xuất hàng hóa và tiền tệ ra đời), dẫn đến sự xuất hiện của chế độ tư hữu và mâu thuẫn giai cấp không thể điều hòa. Giáo trình cũng khảo sát có hệ thống các học thuyết phi Mác-xít như thuyết thần học, thuyết gia trưởng, thuyết bạo lực và thuyết khế ước xã hội. Phân loại 4 kiểu nhà nước: chủ nô, phong kiến, tư sản và xã hội chủ nghĩa.
• Core principles (Nguyên tắc cốt lõi): Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; nguyên tắc tập trung dân chủ; nguyên tắc pháp chế; cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp.
• Essential frameworks (Khung định chế cơ bản): Cấu trúc bộ máy nhà nước theo Hiến pháp năm 2013 gồm Quốc hội (cơ quan đại biểu cao nhất, quyền lập hiến và lập pháp), Chủ tịch nước (nguyên thủ quốc gia, đại diện đối nội và đối ngoại), Chính phủ (cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp), Tòa án nhân dân (cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp tổ chức theo 4 cấp) và Viện kiểm sát nhân dân (thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp). Khung phân tích quy phạm pháp luật và cấu thành vi phạm pháp luật (mặt khách quan, mặt chủ quan, chủ thể, khách thể).

Kỹ năng phát triển

• Technical skills (Kỹ năng chuyên môn): Kỹ năng tra cứu văn bản quy phạm pháp luật; kỹ năng bóc tách, xác định ba bộ phận cơ cấu của một quy phạm pháp luật (giả định, quy định, chế tài); kỹ năng nhận diện sự kiện pháp lý phát sinh quan hệ pháp luật.
• Analytical skills (Kỹ năng phân tích): Phân tích bản chất giai cấp và tính xã hội của nhà nước và pháp luật; đánh giá tính hợp hiến, hợp pháp của văn bản hành chính; phân tích 4 yếu tố cấu thành tội phạm hoặc cấu thành vi phạm hành chính để xác định trách nhiệm pháp lý.
• Practical competencies (Năng lực thực hành): Nhận diện thẩm quyền giải quyết vụ việc của các cơ quan hành chính và Tòa án; xác định quyền và nghĩa vụ trong hợp đồng dân sự, hợp đồng lao động; phân định hàng thừa kế theo di chúc và theo pháp luật; áp dụng các quy định về đăng ký kinh doanh và thực hiện thủ tục khiếu nại, tố cáo theo quy định pháp luật.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp sư phạm kết hợp giữa diễn giải lý luận tịnh tiến và đối chiếu quy phạm thực định. Người học tiếp cận bản chất của các phạm trù pháp lý thông qua các luận điểm khoa học, sau đó đối chiếu trực tiếp vào các điều khoản cụ thể trong các đạo luật thực định (chẳng hạn như các Điều 70, 74, 86, 94, 102, 107 của Hiến pháp năm 2013).

Hệ thống bài tập và case studies được bố trí tại phần "Câu hỏi ôn tập" (trang 406), bao gồm các câu hỏi tự luận lý luận và bài tập tình huống thực tế. Các bài tập thực hành yêu cầu người học vận dụng kiến thức để giải quyết các trường hợp cụ thể: phân tích tính hợp pháp của quyết định hành chính, xác định thiệt hại và mức bồi thường ngoài hợp đồng, chia di sản thừa kế khi có nhiều hàng thừa kế, hoặc xác định tội danh và khung hình phạt căn cứ vào các tình tiết loại trừ trách nhiệm hình sự.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập đối với giáo trình này thường bao gồm:

1. Đánh giá quá trình: Kiểm tra việc nắm bắt các khái niệm cơ bản (quy phạm pháp luật, sự kiện pháp lý, cơ cấu bộ máy nhà nước) qua các bài kiểm tra ngắn hoặc thảo luận nhóm.
2. Đánh giá kết thúc học phần: Bài thi tự luận hoặc trắc nghiệm tổng hợp kết hợp bài tập phân tích tình huống pháp lý thực tế nhằm kiểm tra năng lực vận dụng các quy định của hệ thống pháp luật Việt Nam.

Hướng dẫn tự học: Người học cần đọc trước nội dung từng chương theo đề cương chi tiết; vẽ sơ đồ hóa cấu trúc bộ máy nhà nước, hệ thống Tòa án nhân dân và cấu thành của quan hệ pháp luật; đồng thời kết hợp đọc văn bản luật gốc tương ứng với từng chương ngành luật để nắm rõ các quy định hiện hành.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cập nhật hệ thống thể chế và văn bản quy phạm pháp luật: Giáo trình được biên soạn dựa trên cơ sở Hiến pháp năm 2013, cập nhật các thay đổi căn bản trong tổ chức bộ máy nhà nước: xác định rõ chức năng của Tòa án nhân dân là cơ quan thực hiện quyền tư pháp, Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp; cơ cấu tổ chức hệ thống Tòa án nhân dân 4 cấp (Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án nhân dân cấp huyện) và Tòa án quân sự theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân.
• Tích hợp các nội dung quản lý nhà nước đương đại: Giáo trình dành riêng các mục chuyên đề trong Chương 4 để phân tích pháp luật về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí và pháp luật về phòng, chống tham nhũng, phản ánh các yêu cầu về cải cách hành chính và kỷ luật công vụ.
• Phản ánh các xu thế phát triển kinh tế - xã hội: Cập nhật các nội dung điều chỉnh pháp lý trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế thông qua các chương về Pháp luật kinh tế (Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Thương mại), Pháp luật sở hữu trí tuệ, Pháp luật đất đai, môi trường và Pháp luật quốc tế (Công pháp và Tư pháp quốc tế).
• Tính ứng dụng thực tiễn: Kiến thức pháp luật được thiết kế gắn liền với thực tiễn quản lý, hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp và các quan hệ dân sự, lao động thường nhật, giúp người học không chuyên luật hiểu rõ khung khổ pháp lý điều chỉnh hành vi của cá nhân và tổ chức.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Giáo trình được biên soạn phục vụ sinh viên năm thứ nhất và năm thứ hai theo học chương trình đào tạo cử nhân tại các trường đại học, đặc biệt là sinh viên khối ngành kinh tế, quản trị kinh doanh, tài chính - ngân hàng, hệ thống thông tin quản lý, kinh tế phát triển và các ngành khoa học xã hội khác.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần có kiến thức cơ bản về khoa học xã hội, lịch sử và giáo dục công dân ở bậc trung học phổ thông, hoặc đã tích lũy kiến thức từ học phần Triết học Mác - Lênin.
• Giảng viên: Tài liệu là giáo trình chuẩn để giảng viên xây dựng đề cương môn học, bài giảng lý thuyết, hệ thống bài tập tình huống và ngân hàng câu hỏi thi kết thúc học phần Pháp luật đại cương.
• Nghiên cứu và tham khảo: Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho cán bộ, công chức, nhân sự phụ trách pháp chế doanh nghiệp hoặc cá nhân cần tra cứu kiến thức hệ thống về cấu trúc nhà nước và các ngành luật cơ bản của Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Giáo trình được biên soạn dành cho sinh viên bậc đại học thuộc các ngành đào tạo không chuyên luật (kinh tế, kỹ thuật, khoa học xã hội) cần học phần Pháp luật đại cương, đồng thời phù hợp cho người học cần nghiên cứu tổng quan về hệ thống pháp luật Việt Nam.

2. Cần kiến thức nền nào để học giáo trình này?
Người học cần nắm vững kiến thức khoa học xã hội cơ bản ở bậc phổ thông và kiến thức nhập môn của Triết học Mác - Lênin để hiểu được các quy luật về sự hình thành hình thái kinh tế - xã hội, sự xuất hiện của nhà nước và bản chất của pháp luật.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các giáo trình chuyên ngành luật khác là gì?
Khác với các giáo trình đi sâu vào một ngành luật đơn lẻ, giáo trình này bao quát toàn diện cấu trúc của khoa học pháp lý đại cương: từ lý luận chung về nhà nước và pháp luật đến 9 ngành luật thực định cốt lõi và pháp luật quốc tế, bảo đảm tính tổng hợp và nền tảng.

4. Làm sao để tự học giáo trình hiệu quả?
Người học nên tiếp cận tuần tự theo lộ trình 12 chương: nắm chắc lý luận chung tại Chương 1 - 3, sau đó đọc các chương ngành luật (Chương 4 - 12) kết hợp tra cứu các điều luật trong các văn bản quy phạm pháp luật thực định và giải quyết các câu hỏi ôn tập tại trang 406.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình?
Giáo trình tích hợp sẵn phần "Câu hỏi ôn tập" ở trang 406 và các chỉ dẫn tham khảo hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định (Hiến pháp 2013, các Bộ luật và Luật chuyên ngành), cùng các nhóm học tập và tài liệu ôn tập K12 dành cho sinh viên.

---

Kết luận

Giáo trình Đại cương về nhà nước và pháp luật do Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân biên soạn là tài liệu học thuật có tính chuẩn mực và hệ thống, cung cấp nền tảng tri thức vững chắc về lý luận nhà nước, pháp luật và các phân ngành luật thực định tại Việt Nam.

Lộ trình học tập khuyến nghị đối với tài liệu này gồm ba giai đoạn:

1. Giai đoạn 1 (Lý luận nền tảng): Nghiên cứu Chương 1, 2 và 3 để nắm vững nguồn gốc, bản chất, quy phạm, quan hệ pháp luật và hệ thống pháp luật.
2. Giai đoạn 2 (Pháp luật thực định và tố tụng): Nghiên cứu Chương 4, 5, 6 để hiểu rõ các ngành luật quản lý nhà nước, quan hệ tài sản, nhân thân và trật tự xã hội.
3. Giai đoạn 3 (Pháp luật chuyên ngành và quốc tế): Nghiên cứu Chương 7 đến Chương 12 và hoàn thành toàn bộ hệ thống câu hỏi ôn tập tại trang 406.

Để đạt hiệu quả học tập cao nhất, người học cần kết hợp việc đọc giáo trình với việc tra cứu các văn bản luật thực định hiện hành và giải quyết các tình huống pháp lý thực tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 ĐẠI CƯƠNG VỀ NHÀ NƯỚC Đại cương về nhà nước cung câp cho người học những kiến thức cơ bản nhất về nhà nước như: nguồn gốc nhà nước, bản chất nhà nước, vị trí, vai tròi và chức năng của nhà nước, kiểu và hình thức nhà nước trong lịch sử, kiểu và hình thức nhà nước đương đại; những vấn đề cơ bản nhất về nhà nước, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, hệ thống câc cơ quan trong bộ máy nhà nước (vị trí, chức năng và cơ cấu oor chức của các cơ quan trong bộ máy nhà nước).1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm bản chất của nhà nước 1. Nguồn gốc nhà nước theo quan điểm của các nhà tư tưởng phi Mác-Xít Lịch sử tư tưởng pháp lý của nhân loại đã có nhiều cách tiếp cận khác nhau và có các cách lý giải không giống nhau về nguồn gốc của nhà nước. Các nhà tư tưởng theo chủ nghĩa duy tâm cho rằng; nhà nước là hiện thực của ý niệm đạo đức, là hiện tượng lý tính, là sản phẩm của tư duy con người, do con người nghĩ ra và đặt tên cho nó.

Các nhà tư tưởng theo thuyết thần học đã cố giải thích về sự xuất hiện của nhà nước theo đó, nhà nước như là một lực lượng siêu tự nhiên. Là sản phẩm do thượng đế tạo ra để duy trì và ổn định trật tự xã hội, quyền lực của nhà nước là bất biến, nhà nước tồn tại vĩnh cửu. Do đó con người có nghĩa vụ phải phục tùng vô hạn đối với nhà nước, bởi phục tùng nhà nước chính là phục tùng thượng đế Các nhà tư tưởng theo thuyết gia trưởng lại cho rằng: nhà nước là kế tục sự phát triển tự nhiên của tổ chức gia đình trên bình diện xã hội. Đó chính là phương thức tổ chức đời sống của con người.

Do đó, nhà nước là một hiện tượng khách quan tồn tại cùng với sự phát triển của con người, là một hiện tượng tự nhiên của xã hội. Nhà nước có trong mọi xã hội và quyền lực nhà nước cũng giống như quyền gia trưởng của người đứng đầu gia đình. Các nhà tư tưởng theo thuyết bạo lực thì cho rằng: nhà nước xuất hiện trực tiếp từ việc sử dụng bạo lực của thị tộc này đối với thị tộc khác mà kết quả là thị tộc chiến thắng lập ra một hệ thống cơ quan đặc biệt gọi là Nhà nước để nô dịch kẻ chiến bại. Bởi xã hội là tập hợp của những cá nhân riêng lẻ, không giống nhau và thường xuyên có xung đột về lợi ích, quyền lực, điều đó dẫn đến các cuộc chiến tranh giữa các thị 8 Group FB ôn tập: Tài liệu K12 tộc.

Kẻ chiến thắng trong cuộc chiến tranh đó lập ra nhà nước để đảm bảo sự cân bằng xã hội. Các nhà tư tưởng tư sản đã lý giải về nguồn gốc của nhà nước không phụ thuộc vào các quan điểm tôn giáo mà cho rằng: nhà nước là kết quả hay khế ước (hợp đồng) xã hội. Dây là sự thỏa thuận giữa những con người sống trong trạng thái tự nhiên của xã hội (vốn có các quyền được sống, tự do, bình đẳng, sở hữu tài sản,.là các quyền tự nhiên, thiêng liêng và bất khả xâm phạm) với tổ chức được giao quyền lực công gọi là Nhà nước để thay mặt họ quản lí xã hội. Quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, vì lợi ích của nhân dân.

Trong trường hợp nhà nước không giữ được vai trò của mình thì khế ước sẽ mất hiệu lực, nhân dân có quyền lật đổ nhà nước và thiết lập khế ước mới. Trong xã hội tư bản, các học giả tư sản đã cố gắng tìm kiếm và lí giải về nguồn gốc của nhà nước. Tuy nhiên, cách lý giải về nguồn gốc nhà nước còn thể hiện sự phiến diện, thiếu khách quan, do chưa đề cập đến bản chất giai cấp vốn có của nhà nước, dẫn đến các lý giải về nguồn gốc nhà nước thiếu cơ sở khoa học và độ tin cậy.Quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lenin về nguồn gốc nhà nước Triết gia Ph.Anghen với các tác phẩm Hệ tư tưởng Đức, gia đình thần thánh đã đặt nền tảng lí luận cho Chủ nghĩa Mác-Lenin về nhà nước.Anghen đã xây dựng luận thuyết mới về nguồn gốc của nhà nước dựa trên các thành tựu của các lĩnh vực khoa học xã hội như triết học, sử học, xã hội học, bằng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Trong tác phẩm:”Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước”.

Năm 1917, trong tác phẩm “Nhà nước và cách mạng”, Lenin đã trình bày có phát triển học thuyết của C.Mác về nguồn gốc nhà nước. Theo thuyết học Mác-Lenin, nhà nước không phải là hiện tượng xã hội vĩnh cửu, bất biến. Nhà nước không phải lực lượng do con người tự nghĩ ra hay được áp đặt từ bên ngoài vào xã hội. Nhà nước là một lực lượng xuất hiện một cách khách quan do nhu cầu của xã hội khi xã hội đã phát triển đến một giai đoạn nhất định.

Nhà nước là một phạm trù lịch sử, có quá trình phát sinh, phát triển và tiêu vong. Nhà nước là sản phẩm của xã hội, nó xuất hiện khi xã hội phát triển đến một trình độ nhất định với những nguyên nhân khách quan. Nhà nước sẽ diệt vong khi những nguyên nhân khách quan ấy không còn nữa.Mác cho rằng, khi tìm hiểu về sự xuất hiện của nhà nước trước hết phải đi từ căn nguyên kinh tế và cần xem xét giai đoạn xã hội chưa có giai cấp, chưa có nhà nước đến đoạn có giai cấp, có nhà nước để thấy dược sự xuất hiện nhà nước là tất yếu, khách quan do nhu cầu của xã hội. * Chế độ cộng sản nguyên thủy 9 Group FB ôn tập: Tài liệu K12 Chế độ cộng sản nguyên thủy là tổ chức xã hội đầu tiên của loài người, xuất hiện trên cơ sở con người tiến hóa từ động vật bậc cao qua lao động và ngôn ngữ.

Về mặt kinh tế, nền kinh tế tự nhiên nguyên thủy rất thấp kém, xã hội chưa có giai cấp, chưa có nhà nước và pháp luật, dựa trên cơ sở chế độ sở hữu chung của cộng đồng về tư liệu sản xuất. Công cụ lao động chủ yếu là những thứ do tự nhiên mang lại như gỗ, đã. Chế độ sở hữu của xã hội cộng sản nguyên thủy đã quyết định đối với đặc điểm quá trình lao động của người nguyên thủy hoàn toàn mang tính tự nhiên, chưa có yếu tố phân công lao động xã hội. Các thành viên trong cộng đồng cùng lao động thông qua các hoạt động săn bắn, hái lượm một cách tự giác, phụ thuộc vào năng lực của mỗi người.

Con người nguyên thủy sống hoàn toàn dựa vào tự nhiên. Với phương thức lao động đó nên nguyên tắc phân phối sản phẩm tương ứng giữa các thành viên là hoàn toàn bình đẳng, các thành viên cùng lao động và hưởng thụ những thành quả lao động của cộng đồng. Về mặt xã hội, tổ chức xã hội của người nguyên thủy là tàn dư của lối sống quần cư, huyết thống, hoang dã, mông muội. Để chống chọi với tự nhiên và tồn tại, con người phải nương tự vào nhau.

Do vậy, mối quan hệ giữa các thành viên trong cộng đồng nguyên thủy có tính chất bền vững. Các thành viên xã hội không có sự khác biệt nhau về lợi ích kinh tế, địa vị xã hội. Sự bình đẳng tuyệt đối về mọi mặt của các thành viên trong xã hội nguyên thủy được thể hiện rất rõ nét. Đơn vị cơ sở tổ chức xã hội là thị tộc, bảo tộc và bộ lạc.

Thị tộc là nhóm người chung sống cùng nhau dựa trên cơ sở huyết thống. Trong thị tộc có các trưởng lão, thủ lĩnh quân sự và tù trưởng. Các thành viên trong thị tộc hợp lại thành Hội đồng thị tộc. Hội đồng thị tộc quyết định những vấn đề quan trọng của thị tộc, là cơ quan quyền lực cao nhất của thị tộc, mặc dù thế, Hội đồng thị tộc cũng không tách khỏi cộng đồng hay đứng trên cộng đồng.

Thị tộc đầu tiên của loài người theo tính chất mẫu hệ do tính quan hệ hôn nhân theo chế độ quần hôn, tạp hôn mang lại. Ở đó, người phụ nữ (người mẹ) là người có vai trò quyết định đối với mọi vấn đề. Nhiều thị tộc hợp lại thành bào tộc, nhiều bào tộc hợp lại thành bộ lạc. Hội đồng bào tộc là cơ quan quyền lực cao nhất, bao gồm các trưởng lão, thủ lĩnh quân sự và tù trưởng của các thị tộc trong bào tộc.

Hội đồng bào tộc quyết định những vấn đề quan trọng của bào tộc. Bộ lạc là đơn vị xã hội lớn nhất của người nguyên thủy. Bộ lạc có lãnh địa riêng và thậm chí cõ cả thổ ngữ riêng, mặc dù tính bầy đàn trong lối sống của người nguyên thủy vẫn phổ biến Về mặt quyền lực, trong xã hội nguyên thủy, quyền lực xã hội là quyền lực chung của cộng đồng, phục vụ cho các mục đích chung của cả cộng đồng. Quyền lực trong xã hội nguyên thủy không thuộc về cá nhân hay nhóm cá nhân mà hòa nhập vào cộng đồng.

Mọi thành viên trong các đơn vị xã hội nguyên thủy đều có quyền và lợi ích ngang nhau, không ai có bất kỳ đặc quyền, đặc lợi nào so với các chủ thể khác. 10 Group FB ôn tập: Tài liệu K12 Xã hội nguyên thủy với những đặc trưng vốn có chưa hội tụ đủ các yếu tố để nhà nước ra đời. Theo Lenin: Khi đó không có nhà nước, không có bộ máy đặc biệt để dùng bạo lực một cách có hệ thống và bắt buộc người ta phải dùng bạo lực. Nhà nước chỉ ra đời khi xã hội đã phát triển đến một giai đoạn nhất định *Sự tan rã của chế độ cộng sản nguyên thủy và sự xuất hiện của nhà nước Xã hội nguyên thủy dần tiến hóa do nhận thức của con người nguyên thủy ngày một phát triển.

Xã hội nguyên thủy trải qua ba lần phân công lao động xã hội lớn: Lần phân công lao động xã hội thứ nhất: nghề chăn nuôi tách khỏi trồng trọt, đây là cơ sở để xuất hiện mầm mống của chế độ tư hữu do con người nguyên thủy đã chủ động hơn trong việc tạo ra nguồn lương thực phục vụ nhu cầu sống của mình mà không sống hoàn toàn lệ thuộc vào tự nhiên như trước đó nữa. Do xã hội đã xuất hiện những sản phẩm dư thừa, đồng thời cũng xuất hiện nhu cầu chiếm giữ sản phẩm dư thừa đó.