Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ LÝ THUYẾT VẬN DỤNG 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu 1. Nghiên cứu về lối sống và lối sống gia đình 1. Nghiên cứu về lối sống Nghiên cứu về lối sống từ lâu đã được tìm hiểu trong nhiều ngành khoa học như: triết học, xã hội học, tâm lý học, văn hóa học… ở cả trong và ngoài nước.
Ở phương Tây, nghiên cứu về lối sống đã được quan tâm khá sớm, từ khoảng giữa thế kỷ XIX.Ăngghen trong một số công trình như: Luận cương về Phơbách; Nguồn gốc của tư hữu, của gia đình và nhà nước; Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản… đã bàn về lối sống. Đặc biệt, trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (1848), Mác và Ăngghen đã chỉ ra những xu hướng biến đổi lối sống trong xã hội phương Tây dưới tác động của quá trình chuyển đổi từ xã hội phong kiến sang xã hội tư bản. Mác và Ăngghen có thể coi là những người đã “xây dựng nền tảng cho sự ra đời của trường phái khoa học xã hội mácxít trong nghiên cứu về lối sống của các cộng đồng người” [3, tr. Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, với sự ra đời và phát triển của hai ngành khoa học là tâm lý học và xã hội học, nghiên cứu về lối sống đạt những bước tiến căn bản với các công trình của Wertheim, H.
Spencer, Siegfred Bernfeld…, đặc biệt là Max Weber với bộ công trình Gesammelte Aufatze zur Religionssoziologie (Tập hợp các chuyên luận xã hội về tôn giáo). Lối sống trong quan niệm của Weber có liên quan đến đẳng cấp và vị thế xã hội. Ông mô tả nó như kiểu sống của một nhóm xã hội, giai cấp, cộng đồng cùng chung một vị trí kinh tế. Những nghiên cứu này đã mở ra hướng tiếp cận hệ giá trị văn hóa, thiết chế xã hội và lối sống của các cộng đồng người.
Vào những thập niên 60-80 của thế kỷ XX, ở Liên Xô (cũ) và các nước Đông Âu đã có khoảng hơn 50 định nghĩa về lối sống [128, tr. Một số cuốn sách viết về lối sống đã được dịch sang tiếng Việt như: Lối sống xã hội chủ nghĩa (1981), Lối sống Xô Viết hôm nay và ngày mai (1984). Các sách này tập trung phân tích bản chất, ý nghĩa và biện pháp xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa. 11 Vấn đề lối sống ở phương Đông, theo các tác giả trong công trình Hoạt động văn hoá thể thao, du lịch và lối sống của con người Việt Nam hiện nay [3] thậm chí còn được nghiên cứu và quan tâm sớm hơn phương Tây.
Tuy nhiên những nghiên cứu về lối sống ở phương Đông trước thời kỳ cận đại thường gắn liền với các nghiên cứu về tôn giáo, đạo đức, phong tục tập quán… Ở thời kỳ cận đại và hiện đại, những nghiên cứu ở phương Đông chịu ảnh hướng lớn từ những nghiên cứu khoa học xã hội phương Tây. Ở nước ta, việc nghiên cứu về lối sống được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và có những công trình chuyên sâu dưới các góc nhìn đa dạng từ triết học, tâm lý học, xã hội học, văn hóa học. Những nghiên cứu về lối sống ở Việt Nam bao gồm hai nội dung chính: một là các vấn đề lý luận chung về lối sống; hai là nghiên cứu những vấn đề cụ thể của lối sống như: đặc trưng lối sống dân tộc, lối sống của một vùng, miền, của một nhóm cộng đồng người trong một thời kỳ lịch sử nhất định, những yếu tố tác động và xu hướng biến đổi lối sống. Ở nội dung thứ nhất, có thể thấy một số công trình tiêu biểu: Thế nào là lối sống xã hội chủ nghĩa (1979) [84] và Lối sống xã hội chủ nghĩa và xu thế toàn cầu hóa (2001) [85] đều do Thanh Lê chủ biên; Về lối sống mới của chúng ta (1983) của tác giả Phong Châu và Nguyễn Trọng Thụ [25]; Bàn về lối sống và nếp sống xã hội chủ nghĩa (1985) do Trần Độ chủ biên [42]; Một số vấn đề về lối sống đạo đức, chuẩn giá trị xã hội (2001) do Huỳnh Khái Vinh chủ biên [156]… Nhìn chung, qua các công trình này, các tác giả đã bàn và phân tích khái niệm “lối sống”, phân biệt “lối sống” với “mức sống”, “nếp sống”, làm sáng tỏ những đặc trưng, những mặt cơ bản của lối sống và lối sống xã hội chủ nghĩa, phân tích mối quan hệ giữa lối sống, đạo đức, phát triển văn hóa và con người, nêu lên ý nghĩa của lối sống dân tộc – hiện đại.
Bên cạnh đó, cuốn sách do Huỳnh Khái Vinh chủ biên (đã nêu trên) còn chỉ ra những ảnh hưởng tiêu cực của tư tưởng phong kiến đến lối sống của người Việt như: bệnh gia trưởng gia đình chủ nghĩa, tư tưởng trọng nam khinh nữ, tư tưởng địa vị đẳng cấp, thói đạo đức giả… Tìm hiểu về Lối sống xã hội chủ nghĩa và xu thế toàn cầu hoá, tác giả Thanh Lê cũng đặt ra một số vấn đề về lối sống văn hoá, lao động chất xám và đời sống đô thị, sự định hướng, xây dựng nền văn hoá và lối sống xã hội chủ nghĩa trong điều kiện kinh tế thị trường. Đáng chú ý, ở nội dung này, trong bài viết “Lý thuyết về lối sống” in trên Tạp chí Văn hoá học số tháng 3 (49) năm 2020, tác 12 giả Bùi Hoài Sơn đã đề cập đến việc tiếp cận lý thuyết đối với lối sống. Tác giả tổng hợp ba mô hình lý thuyết có thể ứng dụng được trong nghiên cứu về lối sống ở Việt Nam đó là: mô hình cấu trúc, mô hình chức năng, mô hình thay đổi. Mô hình cấu trúc chỉ ra những đặc trưng cơ bản của một lối sống và các lối sống hợp lý trong một hệ thống lớn hơn.
Theo đó, lối sống của một cá nhân được so sánh với một chuẩn mực lối sống. Điều kiện, lựa chọn, nhận thức là ba yếu tố cơ bản xây dựng nên cấu trúc của lối sống. Mô hình chức năng của thuyết lối sống giải thích hành vi trong đời sống. Động cơ, sự phát triển và nhận thức là ba khía cạnh truyền thống của nghiên cứu tâm lý liên quan đến mô hình chức năng.
Mô hình thay đổi của thuyết lối sống đưa ra bốn nguyên lý thay đổi, có thể định hướng giúp cá nhân tìm đến một lối sống mới. Bốn nguyên lý trong mô hình thay đổi là: trách nhiệm, sự tự tin, ý nghĩa và cộng đồng. Mỗi lý thuyết được tác giả tổng hợp, phân tích tương đối kỹ, mang đến cách tiếp cận mới, gợi mở “cơ sở để các nhà khoa học đánh giá về lối sống và xây dựng lối sống” [119, tr.14], đặc biệt hữu ích khi “tiếp cận lý thuyết đối với lối sống vẫn là một khoảng trống trong học thuật ở nước ta” [119, tr. Nội dung thứ hai là những vấn đề cụ thể của lối sống thu hút sự quan tâm nghiên cứu của rất nhiều tác giả.
Nghiên cứu về lối sống dân tộc có công trình tiêu biểu Đặc điểm tư duy và lối sống của con người Việt Nam hiện nay: một số vấn đề lý luận và thực tiễn (2011) của nhóm tác giả Viện Triết học do Nguyễn Ngọc Hà chủ biên [49]. Nhóm tác giả đã phân tích sự hình thành tư duy và lối sống truyền thống của con người Việt Nam, chỉ ra những ưu điểm và cả nhược điểm trong tư duy và lối sống truyền thống, từ đó so sánh, phân tích những biến đổi của tư duy và lối sống của con người Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế, đề xuất một số giải pháp nhằm đổi mới tư duy và xây dựng lối sống mới của con người Việt Nam hiện nay. Tìm hiểu về đặc điểm lối sống của mỗi vùng, miền cụ thể trong phạm vi đất nước có: Lối sống trong đời sống đô thị hiện nay (1993) [53]; Lối sống đô thị miền Trung – mấy vấn đề lý luận và thực tiễn (1996) [54] đều do Lê Như Hoa chủ biên… Các công trình này tập trung nhận diện những biểu hiện đặc thù của lối sống các đô thị Việt Nam trong thời kỳ đầu của công cuộc đổi mới. Công trình Lối sống trong đời sống đô thị hiện nay (1993) còn đặt ra nhiều vấn đề tích cực và tiêu cực có liên quan và được đặt ra trong lối sống đô thị hiện nay như: sự lựa chọn phương án sống 13 tối ưu, lao động chất xám, giáo dục thẩm mỹ, lối sống tiêu dùng, lối sống thực dụng, lối sống tiểu nông, lối sống đô thị nhìn từ góc độ kinh tế, vấn đề nhà ở, vấn đề giáo dục trẻ em trong các gia đình đô thị… Nghiên cứu về lối sống của thanh niên nói riêng, có các công trình: Thanh niên – lối sống của Nguyễn Thị Oanh (2001) [111]; Xây dựng lối sống văn hóa của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh của Đặng Quang Thành (2005) [125]; đặc biệt là công trình Thanh niên và lối sống của thanh niên trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế (2007) của Phạm Hồng Tung [148].
Dựa trên lý thuyết xã hội hóa (Sozialisationstheorie), tích hợp, liên ngành giữa tâm lý học, xã hội học, khoa học chính trị và sử học, công trình nghiên cứu đã phân tích những vấn đề lý luận và cách tiếp cận đối với các vấn đề “lối sống”, “biến đổi và định hướng lối sống”, “thanh niên”, “tuổi thanh niên” và “lối sống thanh niên”; khảo sát, phân tích tình hình thanh niên Việt Nam hiện nay và lối sống của họ; làm rõ những xu hướng biến đổi của thanh niên trong quá trình đổi mới, hội nhập quốc tế. Các xu hướng biến đổi tích cực trong lối sống của thanh niên hiện nay là: trân trọng và phát huy những giá trị văn hoá, truyền thống tốt đẹp của dân tộc; Yêu nước, quan tâm đến tình hình đất nước và tương lai đất nước; Năng động, sáng tạo, luôn hướng tới cái mới, cái khác biệt; Tích cực hội nhập quốc tế, tiếp thu thành tựu văn minh và tinh hoa văn hoá thế giới. Các biểu hiện tiêu cực trong biến đổi lối sống thanh niên thể hiện qua một số xu hướng như: lối sống buông thả bản thân; hành xử hung bạo, bất chấp pháp luật; thờ ơ, vô cảm, thiếu trách nhiệm; tiếp thu thiếu chọn lọc ảnh hưởng văn hoá từ bên ngoài.