Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Nghiên cứu vấn đề giám sát thi hành án dân sự cần đặt trong tổng thể của hoạt động thi hành án dân sự, vì vậy, việc đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án tập trung vào những nội dung sau: 1. Một số công trình nghiên cứu liên quan đến thi hành án dân sự Nâng cao kết quả, hiệu quả của hoạt động thi hành án nói chung và thi hành án dân sự nói riêng luôn là mối quan tâm lớn của các nhà khoa học, các cơ quan quản lý và ngƣời làm công tác thực tiễn. Trƣớc yêu cầu đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nƣớc trong điều kiện xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa và cải cách tƣ pháp, vấn đề này đã đƣợc nghiên cứu, tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau. Một số công trình nghiên cứu tiêu biểu đã đƣợc công bố là: - “Về mô hình quản lý thống nhất công tác thi hành án” (1996), Đề tài khoa học cấp bộ của Bộ Tƣ pháp; - “Thừa phát lại”, Đề tài khoa học cấp Bộ do Viện Nghiên cứu khoa học Pháp lý, Bộ Tƣ pháp và Sở Tƣ pháp Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp thực hiện; - “Luận cứ khoa học và thực tiễn của việc đổi mới tổ chức hoạt động thi hành án ở Việt Nam trong giai đoạn mới” (2003), Đề tài khoa học cấp nhà nƣớc do Bộ Tƣ pháp chủ trì; - “Cải cách các cơ quan Tư pháp, hoàn thiện hệ thống các thủ tục tư pháp, nâng cao hiệu quả và hiệu lực xét xử của Tòa án trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân” (2001-2005), Đề tài KX.06 thuộc Chƣơng trình khoa học xã hội cấp nhà nƣớc do Bộ Tƣ pháp chủ trì; - “Bình luận Pháp lệnh Thi hành án dân sự” (2004), Đề tài khoa học cấp Bộ của Viện Khoa học pháp lý – Bộ Tƣ pháp; 8 - Giáo trình “Kỹ năng thi hành án dân sự”(2004), Học Viện Tƣ pháp; - Sách “Quy trình, thủ tục Thi hành án dân sự” (2007), Nhà xuất bản Tƣ pháp; - Giáo trình Luật Thi hành án dân sự, (2009), Trƣờng Đại học Luật Hà Nội; - Sách “Nghiên cứu tổ chức và hoạt động của hệ thống tư pháp một số nước trên thế giới” (2011), Bộ Tƣ pháp; - “Hoàn thiện pháp luật thi hành án dân sự ở Việt Nam hiện” (2003), Luận án Tiến sĩ luật học của tác giả Nguyễn Thanh Thủy; - “Pháp chế xã hội chủ nghĩa trong hoạt động thi hành án dân sự ở Việt Nam hiện nay” (2003), Luận án Tiến sĩ luật học của tác giả Nguyễn Quang Thái; - “Hiệu quả của thi hành án dân sự” (2012), Luận án Tiến sĩ luật học của tác giả Đặng Đình Quyền; - “Hoàn thiện pháp luật về xử lý vi phạm pháp luật trong thi hành án dân sự hiện nay”(2014), Luận án Tiến sĩ luật học của tác giả Nguyễn Tuấn An; - “Các biện pháp cưỡng chế thi hành án dân sự thực tiễn áp dụng và phương hướng hoàn thiện” (2000), Luận văn Thạc sĩ luật học của tác giả Nguyễn Công Long; - “Xã hội hóa hoạt động thi hành án dân sự” (2002), Luận văn Thạc sĩ luật học của tác giả Lê Xuân Hồng; - “Cơ sở lý luận và thực tiễn khắc phục án dân sự tồn đọng ở Việt Nam hiện nay” (2003) của tác giả Nguyễn Đức Nghĩa; - “Đổi mới thủ tục thi hành án dân sự Việt Nam” (2005), Luận văn Thạc sĩ luật học của tác giả Lê Anh Tuấn; - “Quan hệ của Cơ quan Thi hành án dân sự với các cơ quan trong việc phòng ngừa tội chống người thi hành công vụ khi tổ chức cưỡng chế thi hành án tại thành phố Hồ Chí Minh” (2012) của tác giả Lê Văn Lƣơng; - “Vài nét về thi hành án dân sự ở Singgapore” của tác giả Nguyễn Công Bình đăng trên Tạp chí Luật học số 5 năm 1999; 9 - “Xã hội hóa hoạt động thi hành án dân sự - một số vấn đề lý luận và thực tiễn” đăng trên Thông tin khoa học pháp lý số năm 2001 của Viện Khoa học pháp lý – Bộ Tƣ pháp; - “Một số vấn đề về tổ chức và hoạt động thi hành án hiện nay” đăng trên Thông tin khoa học pháp lý – Bộ Tƣ pháp năm 2002; - Báo cáo “Tổng kết 10 năm hoạt động thi hành án dân sự - giai đoạn 1993 đến 2003” của Bộ Tƣ pháp, năm 2004; - “Vấn đề đổi mới các quy định về thi hành án dân sự của Nguyễn Công Long đăng trên Tạp chí Dân chủ và pháp luật, năm 2005; - “Nâng cao tính độc lập trong hoạt động của các cơ quan Thi hành án” của tác giả Mai Kim Liên đăng trên Tạp chí Dân chủ và pháp luật, số chuyên đề năm 2006; - “Cải cách cơ quan tiến hành tố tụng và cơ quan Thi hành án trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền” của GS.TSKH Lê Cảm đăng trên Tạp chí Nghề Luật số 2 năm 2006; - Kỷ yếu Hội thảo “Các mô hình tổ chức thi hành án trên thế giới”, năm 2006 của Nhà pháp luật Việt – Pháp; - “Mô hình tổ chức thi hành án một số nước trên thế giới”, Tạp chí Nghề Luật năm 2007; - Báo cáo “Sơ kết việc thực hiện Luật Thi hành án dân sự năm 2008” của Bộ Tƣ pháp, năm 2012; - Các báo cáo của Chính phủ trƣớc Quốc hội về Công tác Thi hành án dân sự từ năm 1993 đến năm 2013; - Báo cáo “Tổng kết 20 năm hoạt động thi hành án dân sự” của Bộ Tƣ pháp, năm 2013.
Trên cơ sở nghiên cứu, đánh giá các công trình nêu trên về thi hành án dân sự có thể thấy rằng: về mặt lý luận, qua nghiên cứu các công trình đến nay vẫn còn là vấn đề mang tính thời sự, thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, ngƣời làm công tác thực tiễn trong lĩnh vực thi hành án dân sự, nhất 10 là trong điều kiện cải cách tƣ pháp hiện nay; phân tích, làm rõ đƣợc những vấn đề cơ bản nhƣ vị trí, vai trò, chức năng, bản chất, nhiệm vụ của hoạt động thi hành án dân sự, đồng thời xây dựng những thiết chế đảm bảo cho hoạt động thi hành án dân sự có hiệu quả, trong đó có giám sát thi hành án dân sự nhằm đáp ứng yêu cầu của công tác thi hành án dân sự trong điều kiện xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân. Tuy nhiên, cho đến nay quan niệm về thi hành án dân sự và bản chất của hoạt động thi hành án dân sự vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau, chƣa có sự thống nhất, thừa nhận chung. Có quan niệm cho rằng thi hành án dân sự là hoạt động tố tụng - hành chính, vì từ khi công tác thi hành án dân sự đƣợc chuyển giao từ Tòa án sang các cơ quan thuộc Chính phủ thì thẩm quyền thi hành án dân thuộc về các cơ quan hành pháp, không thuộc Tòa án – cơ quan Tƣ pháp. Quan điểm khác lại cho rằng thi hành án dân sự là thủ tục tố tụng thi hành các bản án, quyết định về dân sự, hôn nhân, gia đình, lao động, quyết định về tài sản trong bản án, quyết định về hình sự, hành chính và quyết định khác do Cơ quan Thi hành án dân sự thực hiện theo quy định của pháp luật.
Bên cạnh đó cũng có quan điểm coi thi hành án dân sự là hoạt động tố tụng dân sự, giai đoạn thi hành án là giai đoạn cuối cùng của tố tụng dân sự vì nó mang đầy đủ tính chất, đặc trƣng của tố tụng dân sự. Về vị trí, vai trò và cơ cấu tổ chức bộ máy cơ quan làm công tác thi hành án dân sự, các công trình tập trung nghiên cứu thực trạng tổ chức thi hành án dân sự ở Việt Nam, từ đó nêu nên những luận điểm, giải pháp và phƣơng hƣớng đổi mới, hoàn thiện tổ chức cơ quan thi hành án nói chung và Cơ quan Thi hành án dân sự nói riêng. Đặc biệt là một số công trình nghiên cứu đã tập trung phân tích, đánh giá thực trạng về quản lý thi hành án dân sự đặt trong mối quan hệ với các loại thi hành án khác nhƣ thi hành án hình sự, hành chính để từ đó xác định thi hành án dân sự là một hoạt động phức tạp, có nhiều nội dung, liên quan đến nhiều ngành nhiều cấp, trong đó đặc biệt nhấn mạnh tới mối quan hệ giữa thi hành án hình sự và thi hành án dân sự; 11 kiến nghị về việc cần thiết phải tập trung việc quản lý nhà nƣớc về công tác thi hành án dân sự, hình sự vào một đầu mối do Bộ Tƣ pháp quản lý. Tuy nhiên, song song với nhận định này, thì hàng loạt câu hỏi đƣợc đặt ra nhƣ: thế nào là quản lý nhà nƣớc về công tác thi hành án dân sự; quản lý nhà nƣớc thi hành án dân sự bao gồm những nội dung gì; nếu Bộ Tƣ pháp quản lý thống nhất thì vai trò quản lý nhà nƣớc của Chính quyền các cấp có hay không và đặc biệt một câu hỏi lớn đƣợc đặt ra là Bộ Tƣ pháp quản lý nhà nƣớc thống nhất về thi hành án thì có phải chuyển giao hoạt động thi hành án hình sự từ Bộ Công an sang Bộ Tƣ pháp hay không.
Bên cạnh đó, một số công trình nghiên cứu về vị trí, vai trò và tính độc lập của chấp hành viên trong hoạt động thi hành án dân sự, từ đó đề xuất tăng tính độc lập của chấp hành viên và Cơ quan Thi hành án dân sự trong quá trình tổ chức thi hành bản án, quyết định đảm bảo cho chấp hành viên hoàn toàn độc lập trong tổ chức thi hành án dân sự nhƣ tính độc lập của thẩm phán trong xét xử nhằm đảm bảo tính khách quan, công bằng trong áp dụng các quy định của pháp luật vào quá trình tổ chức thi hành án. Về trình tự, thủ tục thi hành án dân sự, đây là nội dung đƣợc nhiều tác giả tập trung nghiên cứu, trong đó có những công trình nghiên cứu chung về vấn đề hoàn thiện trình tự, thủ tục thi hành án dân sự đề cập đến tất cả các thủ tục thi hành án dân sự.