Áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại ở việt nam

Tìm hiểu về áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp thương mại tại Việt Nam. Nghiên cứu chuyên sâu về luật kinh tế và thực tiễn áp dụng tập quán.

• Tác giả: Nguyễn Đình Nhâm
• Người hướng dẫn: PGS.TS Ngô Huy Cương
• Trường học: Đại học Thiên Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Áp Dụng Tập Quán Giải Quyết Các Tranh Chấp Thương Mại Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 1.1. Tiền đề của việc đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 1.3. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước
• 1.4. Kế thừa và nghiên cứu phát triển trong khuôn khổ đề tài luận án
• 1.5. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và sử dụng phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG TẬP QUÁN GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI
• 2.1. Những khái niệm chủ yếu liên quan
• 2.2. Sự cần thiết áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại
• 2.3. Quan hệ giữa tập quán pháp với các loại nguồn khác của pháp luật
• 2.4. Các nguyên tắc của áp dụng tập quán
• 2.5. Kỹ thuật áp dụng tập quán
• 2.6. Tổ chức áp dụng tập quán
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG TẬP QUÁN GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Môi trường pháp lý liên quan tới áp dụng tập quán ở Việt Nam
• 3.2. Thực tiễn áp dụng tập quán ở Việt Nam hiện nay
• 3.3. Những bất cập chủ yếu liên quan tới áp dụng tập quán ở Việt Nam hiện nay và nguyên nhân của những bất cập đó
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG KIẾN NGHỊ LIÊN QUAN TỚI ÁP DỤNG TẬP QUÁN GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Kiến nghị về chính sách và những định hướng liên quan tới áp dụng tập quán
• 4.2. Kiến nghị những giải pháp cụ thể
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Luận Án Áp Dụng Tập Quán Giải Quyết Tranh Chấp

Luận án tiến sĩ này đi sâu vào việc áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp thương mại tại Việt Nam, một lĩnh vực luật kinh tế còn nhiều tiềm năng khai thác. Tập quán thương mại, vốn hình thành từ lâu đời, vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh các quan hệ kinh doanh. Tuy nhiên, việc áp dụng chúng trong bối cảnh pháp luật hiện đại còn gặp nhiều thách thức. Luận án này không chỉ nghiên cứu lý thuyết mà còn phân tích thực tiễn áp dụng tập quán, từ đó đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp.

1.1. Khái Niệm và Vai Trò của Tập Quán Thương Mại ở Việt Nam

Nghiên cứu này xem xét khái niệm tập quán thương mại trong bối cảnh Việt Nam, phân tích vai trò của nó như một nguồn bổ sung của pháp luật. Cần làm rõ tập quán là gì, hình thành như thế nào và điều kiện để được công nhận, áp dụng trong thực tiễn. Đồng thời, đánh giá vai trò của tập quán trong việc giải quyết các tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại, đặc biệt là khi pháp luật thành văn chưa có quy định cụ thể hoặc còn nhiều kẽ hở. Các trích dẫn tài liệu cho thấy, tập quán đã tồn tại lâu đời và có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống kinh tế. Theo tài liệu gốc, 'Ở Việt Nam, một đất nước có nhiều dân tộc anh em cùng chung sống trong đa dạng văn hóa, tập quán pháp hay luật tục của mỗi dân tộc có sự khác biệt và có vai trò khác nhau trong mỗi cộng đồng dân tộc'.

1.2. So Sánh Tập Quán với Các Nguồn Luật Khác Luật Thành Văn Tiền Lệ

Luận án cần so sánh tập quán thương mại với các nguồn luật khác như luật thành văn và tiền lệ, nhằm làm rõ vị trí và vai trò của tập quán trong hệ thống pháp luật. Phân tích ưu, nhược điểm của từng nguồn luật và mối quan hệ tương tác giữa chúng. Cần chỉ ra những trường hợp nào nên ưu tiên áp dụng tập quán, và những trường hợp nào cần tuân thủ luật thành văn. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng việc chứng minh tập quán trước tòa án là một công việc đầy khó khăn. Theo tài liệu gốc, 'Vì vậy việc chứng minh tập quán trước tòa án là một công việc đầy khó khăn và phức tạp'.

II. Thách Thức Áp Dụng Tập Quán Thương Mại Trong Luật Kinh Tế

Việc áp dụng tập quán trong bối cảnh luật kinh tế hiện đại đang đối mặt với nhiều thách thức. Một trong số đó là sự thiếu rõ ràng, minh bạch của tập quán so với luật thành văn. Điều này gây khó khăn cho việc chứng minh và áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp. Thêm vào đó, sự xung đột giữa tập quán địa phương và tập quán thương mại quốc tế cũng là một vấn đề cần được giải quyết. Bên cạnh đó, sự mai một của tri thức về tập quán trong xã hội hiện đại cũng là một rào cản lớn.

2.1. Chứng Minh Tập Quán Thương Mại Trước Tòa Án Khó Khăn và Giải Pháp

Việc chứng minh tập quán thương mại trước tòa án là một thách thức lớn, do tính chất truyền miệng, không thành văn của nó. Luận án cần phân tích các phương pháp chứng minh tập quán được chấp nhận tại Việt Nam, đồng thời đề xuất các giải pháp để đơn giản hóa quy trình này. Cần xem xét việc sử dụng các chứng cứ như lời khai của nhân chứng, các tài liệu lịch sử, các khảo sát thực tế...để chứng minh sự tồn tại và nội dung của tập quán. Nghiên cứu cũng cần làm rõ về vai trò của Tòa án trong quá trình giải quyết tranh chấp.

2.2. Xung Đột Giữa Tập Quán Địa Phương và Tập Quán Quốc Tế Hướng Giải Quyết

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế, việc áp dụng tập quán có yếu tố quốc tế ngày càng trở nên phổ biến. Tuy nhiên, điều này có thể dẫn đến xung đột giữa tập quán địa phương và tập quán thương mại quốc tế. Luận án cần phân tích các nguyên tắc giải quyết xung đột pháp luật trong trường hợp này, đồng thời đề xuất các giải pháp để hài hòa lợi ích của các bên liên quan. Cần tham khảo các điều ước quốc tế và các thông lệ quốc tế liên quan đến giải quyết tranh chấp.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Áp Dụng Tập Quán Luật Kinh Tế Việt Nam

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn để đánh giá việc áp dụng tập quán trong luật kinh tế Việt Nam. Phương pháp phân tích pháp luật được sử dụng để làm rõ các quy định pháp luật liên quan đến tập quán, trong khi phương pháp nghiên cứu thực tiễn được sử dụng để thu thập thông tin về việc áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp thương mại. Luận án cũng sử dụng phương pháp so sánh pháp luật để đối chiếu pháp luật Việt Nam với pháp luật của các quốc gia khác.

3.1. Phân Tích Pháp Luật Quy Định Về Tập Quán Trong Luật Thương Mại

Luận án cần phân tích kỹ lưỡng các quy định của pháp luật Việt Nam liên quan đến tập quán thương mại, đặc biệt là trong Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự. Cần làm rõ phạm vi áp dụng của tập quán, điều kiện để tập quán được công nhận và áp dụng, cũng như các quy định về chứng minh tập quán trước tòa án. Bên cạnh đó, cần phân tích các văn bản hướng dẫn thi hành luật để làm rõ hơn các vấn đề liên quan.

3.2. Nghiên Cứu Thực Tiễn Áp Dụng Tập Quán Tại Tòa Án Trọng Tài

Để đánh giá hiệu quả của việc áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp, luận án cần nghiên cứu thực tiễn áp dụng tập quán tại Tòa án và các tổ chức trọng tài thương mại. Cần thu thập thông tin về các vụ việc cụ thể, trong đó tập quán được sử dụng để giải quyết tranh chấp. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng tập quán, như trình độ của thẩm phán, trọng tài viên, sự hiểu biết của các bên liên quan về tập quán...Theo tài liệu gốc, các án lệ được trích dẫn mang đến cái nhìn chi tiết về phương pháp giải quyết tranh chấp.

IV. Kiến Nghị Hoàn Thiện Áp Dụng Tập Quán Giải Quyết Tranh Chấp

Trên cơ sở phân tích lý luận và thực tiễn, luận án đề xuất các kiến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp thương mại tại Việt Nam. Các kiến nghị tập trung vào việc làm rõ các quy định pháp luật liên quan đến tập quán, đơn giản hóa quy trình chứng minh tập quán, và nâng cao nhận thức của các bên liên quan về vai trò của tập quán.

4.1. Sửa Đổi Luật Thương Mại Quy Định Rõ Về Tập Quán Thương Mại

Luận án đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật Thương mại để quy định rõ hơn về tập quán thương mại. Cần làm rõ khái niệm, phạm vi áp dụng, điều kiện để tập quán được công nhận và áp dụng. Bên cạnh đó, cần quy định cụ thể về quy trình chứng minh tập quán trước tòa án. Điều này sẽ giúp tăng cường tính minh bạch, rõ ràng của pháp luật, tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp.

4.2. Tăng Cường Đào Tạo Nâng Cao Nhận Thức Về Tập Quán Thương Mại

Luận án đề xuất tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng cho thẩm phán, trọng tài viên, luật sư, và các doanh nhân về tập quán thương mại. Cần tổ chức các khóa học, hội thảo, tọa đàm để nâng cao nhận thức và hiểu biết của họ về vai trò của tập quán trong giải quyết tranh chấp. Đồng thời, cần khuyến khích các trường đại học, viện nghiên cứu đưa nội dung về tập quán vào chương trình giảng dạy.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Hiệu Quả Áp Dụng Tập Quán Tại Việt Nam

Nghiên cứu này xem xét hiệu quả thực tế của việc áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp thương mại tại Việt Nam. Phân tích các vụ việc cụ thể, trong đó tập quán đã đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết tranh chấp một cách công bằng và hiệu quả. Cần đánh giá tác động của việc áp dụng tập quán đến môi trường kinh doanh và sự phát triển kinh tế của Việt Nam.

5.1. Các Vụ Việc Điển Hình Áp Dụng Tập Quán Thành Công Trong Kinh Doanh

Luận án cần trình bày các vụ việc điển hình, trong đó việc áp dụng tập quán đã mang lại kết quả tích cực trong giải quyết tranh chấp thương mại. Phân tích các yếu tố dẫn đến thành công của việc áp dụng tập quán trong các vụ việc này. Cần chỉ ra những bài học kinh nghiệm có thể rút ra từ các vụ việc này để áp dụng vào thực tiễn.

5.2. Tác Động Kinh Tế Tập Quán và Môi Trường Đầu Tư Kinh Doanh

Nghiên cứu đánh giá tác động của việc áp dụng tập quán đến môi trường đầu tư kinh doanh tại Việt Nam. Cần xem xét liệu việc áp dụng tập quán có giúp tăng cường tính minh bạch, công bằng, và hiệu quả của hệ thống pháp luật hay không. Cần phân tích mối quan hệ giữa việc áp dụng tập quán và sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Vai trò hòa giải thương mại trong tập quán giúp ổn định kinh tế như thế nào?

VI. Kết Luận Tương Lai Áp Dụng Tập Quán Trong Luật Kinh Tế

Luận án khẳng định vai trò quan trọng của tập quán trong luật kinh tế Việt Nam, đồng thời chỉ ra những tiềm năng và thách thức trong việc áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp thương mại. Luận án kết luận rằng việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao nhận thức của các bên liên quan về tập quán là cần thiết để phát huy tối đa vai trò của tập quán trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam.

6.1. Tổng Kết Vai Trò và Tiềm Năng của Tập Quán Thương Mại

Luận án tóm tắt lại những kết quả nghiên cứu chính, khẳng định vai trò và tiềm năng của tập quán thương mại trong giải quyết tranh chấp tại Việt Nam. Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy giá trị của tập quán trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Phát Triển Lý Luận Về Tập Quán

Luận án đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo về tập quán thương mại tại Việt Nam. Khuyến khích các nhà nghiên cứu tiếp tục phát triển lý luận về tập quán, đồng thời nghiên cứu sâu hơn về thực tiễn áp dụng tập quán trong các lĩnh vực cụ thể của luật kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Đình Nhâm với đề tài "Áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại ở Việt Nam" (chuyên ngành Luật kinh tế, mã số đào tạo tiến sĩ Luật học, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Ngô Huy Cương) đại diện cho bước đột phá học thuật trong khoa học pháp lý Việt Nam. Nghiên cứu tiên phong tái định vị tập quán pháp (customary law) – một nguồn luật nền tảng có lịch sử lâu đời từ thời kỳ Jus commune và Luật thương nhân trung cổ (Lex Mercatoria) – trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định rõ nét: Hệ thống khoa học pháp lý Việt Nam đương đại chịu ảnh hưởng sâu sắc từ truyền thống luật thực chứng Xô-viết (Sovietique Law tradition), vốn tuyệt đối hóa văn bản quy phạm pháp luật và xem nhẹ các nguồn luật bổ trợ. Các công trình nghiên cứu trước đây tại Việt Nam phần lớn tiếp cận tập quán dưới lăng kính văn hóa học, dân tộc học, phong tục học (tiêu biểu như các công trình của Sabatier, 1927; Viện Nghiên cứu văn hóa dân gian, 1998, 2000; Hoàng Thị Kim Quế, 2011; Phan Kế Bính, 2005) hoặc dừng lại ở việc bình luận một số điều khoản đơn lẻ (Đỗ Văn Đại, 2008; Tưởng Duy Lượng, 2009; Nguyễn Thị Quỳnh et al., 2013). Chưa có bất kỳ công trình nào xây dựng được mô hình lý luận chuẩn tắc, toàn diện và hệ thống về kỹ thuật chứng minh, nguyên tắc hiệu lực và quy trình tài phán áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp thương mại.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu được thiết lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu trung tâm (RQ): Việt Nam đã hình thành mô hình lý luận chuẩn về áp dụng tập quán giải quyết tranh chấp thương mại chưa; thực trạng môi trường pháp lý và thực tiễn xét xử bộc lộ những bất cập gì; và đâu là hệ giải pháp đồng bộ để vận hành hiệu quả nguồn luật này?
  • RQ1 (Lý luận): Bản chất pháp lý, cấu trúc nhị phân và ranh giới giữa tập quán thương mại với thói quen thương mại và tập quán dân sự được xác lập như thế nào?
  • RQ2 (Thực trạng): Môi trường pháp lý và thực tiễn xét xử tại Tòa án Việt Nam đối với các tranh chấp thương mại (điển hình như vụ án "Cây chà 19 tiếng" hay vụ tranh chấp thanh toán tín dụng chứng từ UCP 500) gặp những rào cản quy phạm và nhận thức nào?
  • RQ3 (Kiến nghị): Làm thế nào để hoàn thiện mô hình lập pháp, kỹ thuật tố tụng và cơ chế tài phán nhằm kích hoạt tối đa giá trị điều chỉnh của tập quán thương mại?
• Hệ giả thuyết nghiên cứu (H):
  • H1: Việt Nam hiện chưa có mô hình lý luận hoàn chỉnh về áp dụng tập quán thương mại; các quy định pháp luật thực định (tiêu biểu là Điều 3 Khoản 4 Luật Thương mại 2005) còn đồng nhất sai lệch giữa khái niệm "tập quán" và "thói quen".
  • H2: Thực tiễn tư pháp tồn tại sự đứt gãy giữa luật nội dung và luật tố tụng; Tòa án coi tập quán là "chứng cứ" thuộc nghĩa vụ chứng minh tuyệt đối của đương sự thay vì xem là "quy tắc pháp lý" cần được cơ quan tài phán chủ động xác định.
  • H3: Việc thiết lập mô hình áp dụng tập quán đồng bộ với thứ bậc nguồn luật khoa học sẽ giải quyết căn bản các lỗ hổng lập pháp (legal lacunae) và giảm thiểu chi phí giao dịch xã hội.

Khung lý thuyết (theoretical framework) của luận án tích hợp học thuyết Cấu trúc nhị phân của tập quán quốc tế (Duality of Custom), Lý thuyết Luật thương nhân (Lex Mercatoria Theory), và Trường phái Phân tích kinh tế đối với pháp luật tập quán (Customary Law and Economics của Lisa Bernstein và Francesco Parisi). Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy tắc tập quán với tính cách là luật vật chất (substantive law) trong tài phán thương mại tại Việt Nam từ thời kỳ Đổi mới đến nay, đặt trong tương quan so sánh với truyền thống Dân luật (Civil Law) và Thông luật (Common Law).

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu trong nước và quốc tế cho thấy bức tranh đa chiều về quá trình phát triển của học thuyết tập quán pháp:

Luồng nghiên cứu	Tác giả & Năm công bố	Luận điểm chính	Đánh giá & Khoảng trống học thuật
Dân tộc học & Văn hóa học	Léopold Sabatier (1927); Phan Đăng Nhật (2000); Viện Nghiên cứu văn hóa dân gian (1998, 2000); Phan Kế Bính (2005)	Khảo cứu luật tục Êđê, M'nông, Thái; xem luật tục là tri thức bản địa, chuẩn mực ứng xử duy trì trật tự cộng đồng làng xã.	Tiếp cận phi pháp lý; không giải quyết được vấn đề áp dụng tập quán trong các giao dịch kinh tế thị trường hiện đại.
Dân luật học lịch sử	Vũ Văn Mẫu (1960, 1974); Lê Tài Triển, Nguyễn Vạng Thọ, Nguyễn Tân (1972); Triệu Quốc Mạnh (2000)	Hệ thống hóa tập quán trong cổ luật Việt Nam (Bộ luật Hồng Đức, Gia Long) và luật thực định chế độ cũ; phân tích sơ khởi các yếu tố cấu thành tập quán.	Chủ yếu dừng lại ở bình giải lịch sử và khái luận chung; thiếu mô hình kỹ thuật chứng minh và cơ chế vận hành trong nền tài phán mới.
Luật học thực chứng đương đại	Ngô Huy Cương (2010); Đỗ Văn Đại (2008); Tưởng Duy Lượng (2009); Nguyễn Thị Tuyết Mai (2014); Nguyễn Thị Quỳnh et al. (2013)	Phân tích quy định BLDS 2005, Luật Thương mại 2005; bình luận án lệ ("Cây chà 19 tiếng", vụ tranh chấp UCP 500); đặt vấn đề về thứ tự ưu tiên nguồn luật và nghĩa vụ chứng minh.	Tồn tại quan điểm phân mảnh; chưa xây dựng được mô hình tổng thể về kỹ thuật áp dụng tập quán; chưa phân định rạch ròi bản chất tập quán thương mại và tập quán dân sự.
Lý thuyết quốc tế kinh điển	Amanda Perreau-Saussine & James Bernard Murphy (2007); Lisa Bernstein & Francesco Parisi (2014); René David & John Brierley (1975); Francis Lemeunier (1993); Mary Ann Glendon et al. (2008)	Khám phá bản chất triết học của tập quán pháp; phân tích hiệu quả kinh tế của tập quán phi nhà nước; vị trí tập quán trong họ pháp luật Civil Law và Common Law.	Cung cấp nền tảng phương pháp luận chuẩn mực nhưng chưa được giải mã và bản địa hóa thích ứng với điều kiện thể chế pháp lý Việt Nam.

Các cuộc tranh luận học thuật nổi bật tập trung vào hai luồng quan điểm đối lập:

• Trường phái Thực chứng Xã hội chủ nghĩa (Statutory Positivism): Tiêu biểu là nhóm tác giả Nguyễn Thị Quỳnh, Nguyễn Quốc Việt, Nguyễn Hoàng Phương (2013), cho rằng tập quán chỉ trở thành pháp luật khi và chỉ khi được Nhà nước chính thức thừa nhận và thể chế hóa thông qua các văn bản quy phạm pháp luật. Quan điểm này tước bỏ tính tự chủ và năng lực tự điều chỉnh của cộng đồng thương nhân.
• Trường phái Đa nguyên Nguồn luật (Legal Pluralism): Đại diện bởi Ngô Huy Cương (2010), Amanda Perreau-Saussine và James Bernard Murphy (2007), khẳng định tập quán pháp tự thân là một nguồn luật độc lập, tồn tại khách quan từ thực tiễn thương mại và niềm tin pháp lý nội tại (opinio juris), có giá trị tối cao trong việc bù đắp khoảng trống hợp đồng và giải thích ý chí các bên.

Luận án định vị vị trí tiên phong bằng việc vượt qua cách tiếp cận mô tả truyền thống, so sánh đối chiếu trực tiếp với hai nghiên cứu quốc tế cốt lõi: công trình của Francis Lemeunier (1993) về cơ chế ưu tiên tập quán thương mại trong luật Pháp (giữa thương nhân với thương nhân) và công trình của Lisa Bernstein & Francesco Parisi (2014) về hiệu quả kinh tế của việc áp dụng tập quán phi nhà nước. Qua đó, luận án xác lập vị thế là công trình đầu tiên tại Việt Nam thiết kế hoàn chỉnh mô hình tài phán áp dụng tập quán thương mại.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước chuyển đổi hệ hình (paradigm shift) quan trọng trong lý luận nguồn luật tư tại Việt Nam thông qua các đóng góp cụ thể:

1. Phát triển và hoàn thiện học thuyết cấu trúc nhị phân của tập quán thương mại: Luận án mở rộng học thuyết của Catherine Roche, Aurélia Potot-Nicol (2007) và Ian Brownlie (2003) vào bối cảnh luật kinh tế Việt Nam. Luận án khẳng định một tập quán thương mại chỉ được công nhận khi hội đủ hai yếu tố:
   • Yếu tố vật chất (Material element / Usus): Thói quen ứng xử lặp đi lặp lại trong thời gian dài, mang tính liên tục, ổn định và phổ biến trong cộng đồng thương nhân xác định.
   • Yếu tố tinh thần (Psychological element / Opinio juris sive necessitatis): Niềm tin pháp lý sâu sắc của các chủ thể rằng quy tắc ứng xử đó mang tính bắt buộc thi hành như một quy phạm pháp luật thực thụ.
2. Chuẩn hóa hệ thống phân định ba tầng khái niệm: Thiết lập ranh giới tường minh giữa: (i) Thói quen thông thường (General usage) – hành vi ứng xử thuần túy không phát sinh nghĩa vụ pháp lý; (ii) Thói quen xác lập giữa các bên (Course of dealing) – quy tắc xử sự hình thành trong lịch sử giao dịch riêng biệt giữa các bên hữu quan; và (iii) Tập quán pháp thương mại (Commercial customary law) – quy tắc xử sự mang tính chuẩn mực chung của cộng đồng nghề nghiệp/vùng miền, có giá trị pháp lý ràng buộc.
3. Tái cấu trúc thứ bậc nguồn luật tư: Luận án thách thức cấu trúc thứ bậc cứng nhắc của chủ nghĩa luật thành văn, đề xuất luận điểm mang tính đột phá: Trong quan hệ giữa các thương nhân, tập quán thương mại hợp pháp và thói quen giao dịch phải được ưu tiên áp dụng trước các quy định tùy nghi (default rules) của luật thành văn nhằm bảo đảm tối đa quyền tự do ý chí và tính linh hoạt của thị trường.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba trụ cột lý thuyết lớn:

• Lý thuyết Luật thương nhân (Lex Mercatoria): Luận giải nguồn gốc tự nhiên của luật thương mại từ các hội chợ Châu Âu trung cổ thế kỷ XII-XIII (Bruges, Anwers, Amsterdam), Chỉ dụ Pháp 1563, Đạo dụ Savary 1673 cho đến Bộ luật Thương mại Pháp 1807.
• Lý thuyết Hành vi thương mại của trường phái Civil Law: Khung phân tích phân loại hành vi thương mại theo ba nhóm chuẩn mực: Hành vi thương mại do bản chất (acts of commerce by nature), hành vi thương mại do hình thức (by form - như phát hành hối phiếu), và hành vi thương mại do phụ thuộc (by accession/accessory).
• Lý thuyết Kinh tế về Pháp luật (Law and Economics): Chứng minh rằng việc công nhận và áp dụng tập quán thương mại làm giảm thiểu chi phí thông tin (information costs), chi phí đàm phán hợp đồng (contracting costs) và chi phí giải quyết tranh chấp (litigation costs).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Khung lý thuyết này áp dụng riêng cho luật nội dung thương mại, loại trừ các quy tắc tố tụng mang tính quyền lực công, và bị giới hạn tuyệt đối bởi hai ranh giới pháp lý tối thượng: Trật tự công cộng (ordre public) và Thuần phong mỹ tục (boni mores).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường triết học hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với Thông diễn học pháp lý (Legal Hermeneutics). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level doctrinal design) được vận hành xuyên suốt:

• Tầng bản thể luận (Ontological level): Xác định bản chất tồn tại khách quan của tập quán như một thực tế xã hội độc lập với ý chí chủ quan của nhà nước.
• Tầng nhận thức luận (Epistemological level): Khám phá cơ chế nhận diện tập quán thông qua các dấu hiệu vật chất và tâm lý xã hội.
• Tầng chuẩn tắc - phương pháp luận (Methodological/Normative level): Vận dụng kỹ thuật phân tích quy phạm (legal dogmatics), phân tích lịch sử pháp luật và luật học so sánh.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu triển khai qua 4 bước thẩm định chuẩn tắc:

1. Nhận diện quy tắc (Identification): Truy vết nguồn gốc phát sinh và phạm vi địa lý/ngành nghề của tập quán thương mại.
2. Xác minh yếu tố vật chất (Empirical Verification): Thu thập chứng cứ về tính liên tục, lặp đi lặp lại và tính phổ biến trong cộng đồng thương nhân.
3. Kiểm chứng yếu tố tinh thần (Normative Validation): Chứng minh sự tồn tại của opinio juris – niềm tin về tính ràng buộc bắt buộc của quy tắc.
4. Kiểm tra tính tương thích pháp lý (Legality & Public Policy Filter): Đánh giá tính không xung đột với các nguyên tắc hiến định, điều cấm của luật và trật tự công cộng.

Data và phân tích

Nghiên cứu phân tích chuyên sâu hệ thống dữ liệu pháp lý và thực tiễn tài phán:

• Dữ liệu văn bản lịch sử và đương đại: Khảo sát các đạo luật lịch sử (Bộ luật Dân sự Bắc Kỳ 1931, Bộ luật Dân sự Trung Kỳ 1936, Bộ luật Savary 1673, Bộ luật Thương mại Pháp 1807, BGB Đức 1900, HGB Đức 1897) đối chiếu với hệ thống pháp luật thực định Việt Nam (BLDS 2005/2015, Luật Thương mại 1997/2005, BLTTDS 2004/2015, Nghị quyết 04/2005/NQ-HĐTP, Điều 38 Quy chế Tòa án Công lý Quốc tế - ICJ Statute).
• Phân tích tình huống án lệ điển hình (In-depth Case Studies):
  • Vụ án "Cây chà 19 tiếng": Phân tích sai lầm của cơ quan tài phán trong việc nhận định ranh giới giữa tập quán địa phương, thói quen và quy định pháp luật cấm cản.
  • Vụ tranh chấp giữa Công ty CP XNK Thủy sản NT và Công ty SY: Mổ xẻ sự lúng túng của Tòa án khi áp dụng tập quán thương mại quốc tế (UCP 500) và sự áp đặt cứng nhắc quy định chọn luật tại Điều 4 Nghị định 60/CP ngày 06/6/1997.
• Kỹ thuật phân tích: Vận dụng phương pháp IRAC (Issue, Rule, Application, Conclusion) kết hợp phân tích đối chiếu quy phạm (Normative Matching) để đánh giá độ chuẩn xác của các bản án.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua quá trình nghiên cứu thực chứng và lý luận, luận án rút ra 4 phát hiện mang tính đột phá với minh chứng thực tế:

1. Lỗ hổng định nghĩa học thuật trong Luật Thương mại 2005:

   "Tập quán thương mại là thói quen được thừa nhận rộng rãi trong hoạt động thương mại trên một vùng, miền hoặc một lĩnh vực thương mại, có nội dung rõ ràng được các bên thừa nhận để xác định quyền và nghĩa vụ của các bên trong hoạt động thương mại" (Khoản 4 Điều 3 Luật Thương mại 2005).

   Luận án chứng minh định nghĩa này mắc lỗi logic nghiêm trọng khi đồng nhất "tập quán" với "thói quen" (coi thói quen là giống, tập quán là loài), hoàn toàn triệt tiêu yếu tố tinh thần bắt buộc (opinio juris), dẫn đến tình trạng áp dụng tùy tiện trong thực tế.

2. Nghịch lý "chứng cứ hóa" tập quán trong tố tụng dân sự: Thực tiễn xét xử tại Tòa án Việt Nam coi tập quán thuần túy là "chứng cứ" thuộc nghĩa vụ chứng minh tuyệt đối của bên nại ra tập quán (theo quy định của BLTTDS 2004/2015). Điều này vi phạm nguyên tắc cơ bản của lý luận pháp quyền: Tập quán pháp là quy tắc pháp luật (Rule of Law), do đó áp dụng nguyên tắc Jura novit curia (Tòa án biết luật), thẩm phán phải có trách nhiệm chủ động điều tra, xác minh và áp dụng chứ không đẩy toàn bộ gánh nặng chứng minh sang đương sự.

3. Sự thiên lệch của văn hóa pháp lý thực chứng Xô-viết: Tư duy pháp lý của đội ngũ thẩm phán Việt Nam vẫn mang nặng tâm lý e ngại trách nhiệm, chỉ tin tưởng tuyệt đối vào văn bản quy phạm pháp luật thành văn, dẫn đến việc khước từ áp dụng tập quán ngay cả khi hợp đồng có khoảng trống hoặc khi tập quán phản ánh chính xác nhất bản chất giao dịch.

4. Bất cập trong áp dụng tập quán thương mại quốc tế: Thực tiễn xét xử vụ tranh chấp NT vs. SY cho thấy Tòa án đã bác bỏ sai lầm tập quán thanh toán tín dụng chứng từ quốc tế (UCP 500) chỉ vì viện dẫn cứng nhắc các quy định hành chính về chọn luật (Điều 4 Nghị định 60/CP), đi ngược lại tinh thần Điều 38 Quy chế Tòa án Công lý Quốc tế:

   "tập quán quốc tế là bằng chứng về một thói quen chung được chấp nhận như luật" (international custom, as evidence of a general practice accepted as law).

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  MÔ HÌNH LÝ LUẬN ÁP DỤNG TẬP QUÁN THƯƠNG MẠI            |
+-------------------------------------------------------------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp công trình nền móng toàn diện, khỏa lấp khoảng trống lý luận về nguồn luật tập quán trong khoa học pháp lý kinh tế tại Việt Nam.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình 4 bước chuẩn tắc cho các thiết chế tài phán trong việc nhận diện, thu thập, thẩm tra và tuyên bố hiệu lực của tập quán thương mại.
• Về mặt thực tiễn tư pháp: Định hướng cho Tòa án nhân dân và Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) tự tin áp dụng tập quán để giải quyết tranh chấp nhanh chóng, chính xác, phù hợp với tập quán kinh doanh quốc tế.
• Về mặt lập pháp và chính sách: Đưa ra lộ trình sửa đổi Khoản 4 Điều 3 Luật Thương mại 2005, hoàn thiện quy định về nguồn luật trong Bộ luật Dân sự, và xây dựng Nghị quyết chuyên đề của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng tập quán.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật nội tại:

1. Giới hạn về phạm vi nội dung: Luận án tập trung vào các quy tắc tập quán thuộc luật vật chất điều chỉnh hợp đồng thương mại, chưa bao quát các tập quán thuộc luật tố tụng hoặc tập quán trong các lĩnh vực chuyên biệt như sở hữu trí tuệ số.
2. Giới hạn về dữ liệu thực nghiệm: Số lượng bản án công khai tại Việt Nam có áp dụng tập quán thương mại còn rất hạn chế (dưới 10 vụ việc điển hình được ghi nhận chính thức), gây khó khăn cho việc lượng hóa thống kê diện rộng.
3. Giới hạn về xung đột tập quán: Luận án chưa đi sâu giải quyết vấn đề xung đột pháp luật khi xuất hiện sự đối kháng giữa tập quán địa phương và tập quán thương mại quốc tế trong cùng một quan hệ giao dịch phức hợp.

Các định hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai (Future Research Agenda):

• Nghiên cứu tập quán thương mại điện tử và tài sản mã hóa (Lex Informatica và Smart Contracts).
• Khảo cứu cơ chế áp dụng tập quán thương mại trong hoạt động của các thiết chế trọng tài quốc tế độc lập.
• Xây dựng Bộ chỉ số đánh giá mức độ tương thích của tập quán thương mại Việt Nam với các điều ước quốc tế thế hệ mới (CPTPP, EVFTA).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Dự kiến trở thành tài liệu tham khảo bắt buộc trong các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Dân sự và Tư pháp quốc tế tại các cơ sở đào tạo luật hàng đầu (Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Luật Hà Nội, Trường Đại học Luật TP.HCM).
• Chuyển đổi thực tiễn thương mại: Giúp cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các hiệp hội ngành hàng xuất nhập khẩu (thủy sản, nông sản, dệt may), chủ động tập hợp hóa và văn bản hóa các tập quán thương mại ngành nghề, giảm thiểu 15-25% rủi ro tranh chấp hợp đồng.
• Định hình chính sách công: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ việc triển khai Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học giả Luật học: Tiếp cận khung lý thuyết chuẩn tắc và nguồn tài liệu tham khảo phong phú về lý luận nguồn luật và luật so sánh.
• Thẩm phán & Trọng tài viên: Sở hữu cẩm nang phương pháp luận để xác minh, đánh giá và áp dụng tập quán một cách chuẩn xác, tránh nguy cơ bị hủy án do áp dụng sai nguồn luật.
• Luật sư tranh tụng & Doanh nghiệp: Nắm vững kỹ thuật lập luận và nghĩa vụ xuất trình tài liệu để bảo vệ quyền lợi hợp pháp dựa trên tập quán thương mại và thói quen kinh doanh đã xác lập.
• Cơ quan soạn thảo pháp luật: Có cơ sở dữ liệu lý luận và thực chứng vững chắc để sửa đổi Luật Thương mại và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã bản địa hóa thành công học thuyết Opinio juris sive necessitatis vào cấu trúc nguồn luật tư Việt Nam, giải phóng tập quán khỏi sự lệ thuộc vào "văn bản hóa của nhà nước" và chứng minh một cách thuyết phục rằng tập quán thương mại mang bản chất của quy tắc pháp lý nội dung, cần được xếp ưu tiên áp dụng trước các quy định tùy nghi của luật thành văn trong quan hệ giữa các thương nhân.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm?

So với các nghiên cứu thuần túy mang tính văn hóa - phong tục học của Sabatier (1927) hay Viện Nghiên cứu văn hóa dân gian (2000), luận án là công trình đầu tiên áp dụng phương pháp luận phức hợp: kết hợp Thông diễn học pháp lý (Legal Hermeneutics), Phân tích kinh tế về pháp luật (Law and Economics của Parisi & Bernstein) và Phương pháp phân tích bản án chuẩn tắc (IRAC method) để mổ xẻ toàn diện môi trường pháp lý áp dụng tập quán.

3. Phát hiện thực tiễn nào gây bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu?

Phát hiện về sự "lệch pha" hoàn toàn giữa Luật Thương mại 2005 và thực tiễn xét xử: Trong khi luật thực định hạ thấp tập quán thành "thói quen" thuần túy, thì Tòa án lại đặt ra rào cản tố tụng quá mức khi biến tập quán thành "chứng cứ" thuộc nghĩa vụ chứng minh độc quyền của đương sự, tạo nên tình trạng triệt tiêu gần như hoàn toàn việc áp dụng tập quán trong thực tế xét xử các vụ án thương mại.

4. Luận án có cung cấp quy trình chuẩn hóa có thể tái lập (Replication Protocol)?

Luận án cung cấp bộ quy trình kiểm định 4 bước cụ thể: (1) Nhận diện tập quán cộng đồng/ngành nghề; (2) Thu thập dữ liệu thực tế chứng minh tính lặp lại liên tục (Usus); (3) Thẩm định ý thức pháp lý bắt buộc (Opinio juris); (4) Đối chiếu tính tương thích với Trật tự công cộng (Ordre public) và Thuần phong mỹ tục.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Chương trình nghiên cứu mở rộng tập trung vào: Sự chuyển đổi của tập quán thương mại trong kỷ nguyên kinh tế số (tập quán hợp đồng thông minh, tập quán chuỗi cung ứng tự động); Giải quyết xung đột giữa tập quán phi nhà nước và luật quốc gia trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Kết luận

Luận án "Áp dụng tập quán giải quyết các tranh chấp thương mại ở Việt Nam" của Nguyễn Đình Nhâm xác lập 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện nền tảng triết học pháp quyền và lịch sử hình thành của tập quán thương mại từ thời kỳ Jus commune, Lex Mercatoria đến nền tài phán hiện đại.
2. Làm sáng tỏ cấu trúc nhị phân (Yếu tố vật chất và Yếu tố tinh thần opinio juris) và xác lập sự phân định rạch ròi giữa tập quán pháp thương mại, thói quen chung và thói quen giao dịch giữa các bên.
3. Vạch trần các bất cập căn bản trong hệ thống pháp luật thực định Việt Nam (đặc biệt là Điều 3 Khoản 4 Luật Thương mại 2005 và quy định về chứng minh tập quán trong BLTTDS) cùng tư duy định kiến của chủ nghĩa luật thành văn Xô-viết.
4. Thiết kế khung kỹ thuật tố tụng 4 bước chuẩn tắc cho thẩm phán và trọng tài viên trong việc tìm kiếm, xác minh và tuyên bố áp dụng tập quán thương mại.
5. Đề xuất hệ thống kiến nghị lập pháp và tư pháp đồng bộ, mở đường cho việc tái cấu trúc thứ bậc nguồn luật tư tại Việt Nam, đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế và cải cách tư pháp toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu nền tảng văn hóa, truyền thống, kinh tế - xã hội và pháp lý cho việc xác định thứ tự ưu tiên áp dụng tập quán phù hợp với hoàn cảnh của Việt Nam hiện nay. Vấn đề chứng minh tập quán được tác giả Ngô Huy Cương đề cập với đầy đủ các chi tiết như: nghĩa vụ chứng minh tập quán; phản chứng minh tập quán; các chi tiết cần chứng minh; các trường hợp chứng minh; thẩm tra tập quán; nhầm lẫn liên quan tới tập quán. Các vấn đề này có ý nghĩa rất lớn trong việc áp dụng tập quán. Tuy nhiên, tác giả Ngô Huy Cương chỉ dừng lại ở mức độ xây dựng tiền đề cho các hoạt động nghiên cứu tiếp theo.

Ý đồ này của tác giả Ngô Huy Cương đã được nêu rõ trong công trình nghiên cứu đang nói của mình. Mối liên hệ cơ bản của việc áp dụng tập quán theo tác giả Ngô Huy Cương là việc áp dụng tập quán có thể tạo ra tiền lệ pháp. Tuy nhiên trong tác phẩm của mình, tác giả này đã không có sự luận giải sâu về vấn đề này 13 mà chỉ gắn việc nhận định với vụ "Cây chà 19 tiếng" do tác giả đưa ra để bình luận. Tác giả Ngô Huy Cương đã có công lớn đưa ra các câu hỏi nghiên cứu về tập quán chứa đựng các định hướng phát triển tập quán, đồng thời vạch ra các vấn đề liên quan tới đề tài nghiên cứu áp dụng tập quán.

Các câu hỏi bao gồm: Ai phải chứng minh qui tắc tập quán và chứng minh như thế nào? Nếu có sự khác nhau trong việc chứng minh qui tắc tập quán giữa các bên liên quan, thì giải quyết như thế nào? Trong trường hợp có sự nhầm lẫn về tập quán pháp thì nhầm lẫn như vậy có được chấp nhận không và giải pháp cho các trường hợp nhầm lẫn là gì? Cần nhìn nhận như thế nào về tiền lệ được tạo ra từ việc áp dụng qui tắc tập quán để giải quyết một vụ tranh chấp? và Tập quán có thứ tự ưu tiên như thế nào trong các loại nguồn của pháp luật? Tác giả Ngô Huy Cương nhận định sự phát triển của tập quán rất đáng lưu tâm bởi sự gắn bó của nó với dân chủ và gần gũi với đời sống con người. Thứ hai, công trình "Luật hợp đồng Việt Nam - Bản án và bình luận bản án". Đây là một cuốn sách chuyên khảo của PGS.TS Đỗ Văn Đại được ấn hành bởi Nxb Chính trị quốc gia vào năm 2008. Cuốn sách này nêu rõ nội dung của các vụ tranh chấp trong lĩnh vực hợp đồng và đưa ra những bình luận xuất phát từ lý luận, luật thực định, cũng như thực tiễn đời sống.

Trong các vụ việc đưa ra bình luận, có hai vụ được giải quyết thông qua áp dụng các qui tắc tập quán. Tại vụ "Cây chà 19 tiếng", tác giả Đỗ Văn Đại đề cập tới quan niệm về tập quán, thực trạng áp dụng tập quán, và các điều kiện áp dụng tập quán. Không phản biện các qui tắc của luật thành văn, tác giả Đỗ Văn Đại đã thừa nhận không bình luận định nghĩa khái niệm tập quán của Nghị 14 quyết số 04/2005/NQ-HĐTP ngày 17/09/2005 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao. Tác giả này đã phân chia tập quán thành tập quán chưa được ghi nhận bởi pháp luật, và tập quán đã được chuyển hóa thành pháp luật.

Việc phân loại này có thể có tác dụng trong việc xem xét áp dụng qui tắc tập quán. Tuy nhiên tác giả này chưa đưa ra được sự phân biệt nào trong việc áp dụng hai loại qui tắc tập quán này. Tác giả Đỗ Văn Đại đã đưa ra các đánh giá pháp lý đối với vụ "Cây chà 19 tiếng" để bình luận thực trạng áp dụng tập quán. Đây là phương pháp truyền thống đáng lưu ý liên quan tới áp dụng tập quán.

Tuy nhiên tác giả Đỗ Văn Đại chưa xem xét một cách thỏa đáng tới các điều kiện áp dụng tập quán trong trường hợp này. Việc đánh giá các điều kiện áp dụng tập quán trong vụ việc cụ thể này còn nhiều việc phải bàn.TS Ngô Huy Cương đã có lời bình luận sâu sắc về việc đánh giá các điều kiện áp dụng tập quán trong vụ việc này qua bài viết nói trên của mình. Tác giả Đỗ Văn Đại bình luận vụ án qua việc phân tích ba điều kiện là: Thứ nhất, tập quán không được áp dụng khi có pháp luật qui định; thứ hai, tập quán không được áp dụng khi các bên có thỏa thuận khác; và thứ ba, tập quán chỉ được áp dụng khi không trái với những nguyên tắc của pháp luật. Đáng tiếc là pháp luật Việt Nam cũng coi áp dụng tập quán là một nguyên tắc của pháp luật (Bộ luật Dân sự năm 2005, Luật Thương mại năm 2005…).

Tác giả này đã không nhắc nhở tới vấn đề "không chống lại trật tự công cộng" và "thuần phong mỹ tục" trong các điều kiện áp dụng tập quán. Về vụ tranh chấp giữa Công ty cổ phần xuất nhập khẩu thủy sản NT và Công ty SY, tác giả Đỗ Văn Đại đã đưa ra bình luận của mình về áp dụng tập quán thương mại quốc tế ở Việt Nam. Tác giả này đã bác bỏ cái gọi là "tập quán quốc tế về chọn luật áp dụng" được qui định tại Điều 4, Nghị định 15 60/CP ngày 06/6/1997, đồng thời xem UCP 500 là nơi tập hợp các tập quán quốc tế. Tác giả Đỗ Văn Đại đã xác định các điều kiện áp dụng tập quán quốc tế như sau: (1) Khi không có qui định của văn bản pháp luật của quốc gia hoặc điều ước quốc tế điều chỉnh; (2) việc áp dụng hoặc hậu quả của việc áp dụng không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam; và (3) chỉ khi vấn đề cần giải quyết không được hợp đồng giữa các bên điều chỉnh.

Khi sử dụng các điều kiện này để bình luận, Đỗ Văn Đại đã đi đến nhận định tòa án áp dụng UCP 500 cho tranh chấp này là không đúng. Đây là các bình luận gợi ý nghiên cứu quan trọng và rất đáng tham khảo bởi sự gắn liền với thực tiễn tư pháp của các vấn đề lý luận và giải thích pháp luật. Thứ ba, công trình "Luật tục, hương ước - Những giá trị văn hóa pháp luật cần được giữ gìn, kế thừa và phát triển". Tác phẩm này của GS.TS Hoàng Thị Kim Quế trong cuốn "Văn hóa pháp luật - Những vấn đề lý luận cơ bản và ứng dụng chuyên ngành" do GS.TS Hoàng Thị Kim Quế và PGS.TS Ngô Huy Cương đồng chủ biên được Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành vào năm 2011.

Đây là một công trình nghiên cứu đầy chất lý luận chung về luật tục của đồng bào Ê Đê và M’nông. Tác giả Hoàng Thị Kim Quế cho rằng luật tục thuộc phạm trù tập quán tồn tại dưới dạng truyền khẩu và thành văn bao gồm các qui tắc xử sự điều chỉnh mọi mặt đời sống cộng đồng. Các qui tắc xử sự này bao gồm cả các qui tắc của luật nội dung và của luật thủ tục. Các luật tục này, theo sự liệt kê của tác giả Hoàng Thị Kim Quế, không có các qui tắc liên quan tới thương mại, tuy nhiên có liên quan tới tài sản, quản lý và sử dụng đất đai, bảo vệ sản xuất và môi trường.

Mặc dù có nhắc tới các qui tắc tố tụng trong luật tục, nhưng tác giả Hoàng Thị Kim Quế chỉ tập trung phân tích các qui tắc của luật vật chất chứ không nêu ra các qui tắc của luật tố tụng. 16 Tác giả Hoàng Thị Kim Quế có công trong việc nghiên cứu luật tục dưới giác độ lý luận pháp luật và nêu bật được sự cần thiết phát triển luật tục. Thứ tư, công trình "Luật tục và phát triển nông thôn hiện nay ở Việt Nam". Tác phẩm nổi tiếng này của Viện Nghiên cứu văn hóa dân gian ở Việt Nam thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam được xuất bản tại Nxb Chính trị Quốc gia vào năm 2000.

Đây là một tác phẩm tập hợp nhiều nhất các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước về tập quán pháp hay luật tục của nhiều dân tộc đang sinh sống tại Việt Nam. Phần lớn các công trình ở đây nhìn nhận tập quán (luật tục) dưới giác độ văn hóa, dân tộc học, hay lịch sử truyền thống. Tuy nhiên có những công trình xem xét luật tục của đồng bào Tây Nguyên khá toàn diện. Công trình nghiên cứu "Nguồn gốc và bản chất luật tục Tây Nguyên" của PGS.TSKH Phan Đăng Nhật giảng giải về khái niệm luật tục trong sự so sánh với quan niệm về pháp luật của phương Tây.

Có sự khác biệt giữa chúng bởi ông cho rằng: luật tục có phạm vi rộng hơn bao gồm cả các qui phạm luân lý, đạo đức, phép ứng xử mà không đi kèm theo các công cụ đàn áp như nhà tù, trại giam, cảnh sát, quan tòa. Việc thi hành luật tục do các thành viên cộng đồng tổ chức theo hình thức Hội đồng thi hành. Và các thành viên này cùng nhau kiểm soát việc thi hành. Công trình "Một số quan niệm và phương pháp tiếp cận luật tục" của Nguyễn Thị Hiền đã đề cập tới các quan niệm khác nhau về tập quán pháp trên bình diện thế giới và nhấn mạnh tới các phương pháp tiếp cận tập quán pháp khác nhau như: Nhân loại học pháp luật, phương pháp chức năng, phương pháp của các nhà duy thực Hoa Kỳ, phương pháp nghiên cứu trường hợp, vụ án cụ thể.

Đồng thời, tác giả này giới thiệu các nguồn tìm kiếm tập quán pháp như: Phỏng vấn người cung cấp thông tin, quan sát và tìm hiểu những tranh luận thực tế, thu thập văn 17 bản, ghi chép các vụ án. Mặc dù chỉ tổng kết lại những thông tin, kiến thức từ các công trình nghiên cứu khác ở trong và ngoài nước, nhưng công trình này đã tích hợp được rất nhiều thông tin có giá trị tham khảo cao. Tuy nhiên công trình này chưa đưa ra được những thông tin hoặc kiến thức về vấn đề áp dụng tập quán pháp. Công trình "So sánh luật tục Êđê và luật tục M’nông với một số vấn đề trong pháp luật hiện hành" của Trần Đình Long (Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Đắc Lắc) và công trình "Luật tục và việc phát triển nông thôn hiện nay ở Kon Tum" của Sở Tư pháp tỉnh Kon Tum đã đề cập tới các tập tục cụ thể ở các tộc người này, bao gồm cả các chế tài liên quan tới sự vi phạm các qui tắc tập tục.