Khóa Luận Tốt Nghiệp Về Hoà Giải Thương Mại Và Định Hướng Hoàn Thiện

Hòa giải thương mại (hoà giải thương mại) là một phương thức giải quyết tranh chấp, trong đó các bên tranh chấp đồng… 84 trang · Hanoi Law University · 2023.

• Tác giả: Nguyen Thi Phong Anh
• Người hướng dẫn: THS. Pham Thi Huyen
• Trường học: Hanoi Law University
• Chuyên ngành: Luật Thương mại
• Đề tài: Hoà Giải Thương Mại: Định Hướng Hoàn Thiện Trong Luật Pháp
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI VÀ PHÁP LUẬT VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI
• 1.1. Khái quát về hòa giải thương mại
• 1.2. Khái niệm hòa giải thương mại
• 1.3. Đặc điểm của hòa giải thương mại. Phân loại hòa giải thương mại
• 1.4. Vai trò của hòa giải thương mại
• 1.5. Pháp luật về hòa giải thương mại
• 1.5.1. Khái niệm pháp luật về hòa giải thương mại
• 1.5.2. Nguồn của pháp luật về hòa giải thương mại
• 1.5.3. Nội dung của pháp luật về hòa giải thương mại
• 1.5.4. Kinh nghiệm pháp luật nước ngoài về hòa giải thương mại
• 1.6. Tổng kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Quy định pháp luật về hòa giải thương mại tại Việt Nam
• 2.2. Chi tiết quy định, nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng hòa giải thương mại
• 2.3. Trình tự, thủ tục hòa giải thương mại
• 2.4. Thực tiễn thi hành pháp luật hòa giải thương mại tại Việt Nam
• 2.5. Thành tựu trong thi hành pháp luật về hòa giải thương mại. Những bất cập, vướng mắc trong thi hành pháp luật
• 2.6. Tổng kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Hoàn thiện pháp luật về hòa giải thương mại phải đảm bảo chính sách của Đảng và Nhà nước về chiến lược cải cách tư pháp
• 3.2. Hoàn thiện pháp luật về hòa giải thương mại phải đảm bảo phù hợp với tình hình hoạt động hòa giải tại Việt Nam và xu thế hội nhập quốc tế
• 3.3. Hoàn thiện pháp luật về hòa giải thương mại phải hướng đến hòa giải các tranh chấp có tính quốc tế hay có yếu tố nước ngoài
• 3.4. Hoàn thiện pháp luật về hòa giải thương mại phải được phối hợp hoàn thiện pháp luật các lĩnh vực khác có liên quan
• 3.5. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về hòa giải thương mại
• 3.6. Về điều kiện, nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng hòa giải thương mại
• 3.7. Về chủ thể hòa giải thương mại
• 3.8. Về trình tự, thủ tục hòa giải thương mại
• 3.9. Xây dựng quy định pháp luật về phương thức liên kết giữa hòa giải thương mại với các phương thức giải quyết tranh chấp khác
• 3.10. Giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về hòa giải thương mại
• 3.11. Tổng kết chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái Quát Về Hòa Giải Thương Mại

Hòa giải thương mại (hoà giải thương mại) là một phương thức giải quyết tranh chấp, trong đó các bên tranh chấp đồng ý tham gia vào một quá trình hòa giải với sự hỗ trợ của một bên thứ ba (hòa giải viên). Khái niệm này đã được định nghĩa trong nhiều văn bản pháp luật, trong đó có Nghị định số 22/2017/NĐ-CP của Chính phủ Việt Nam. Hòa giải thương mại không chỉ giúp các bên tìm ra giải pháp cho tranh chấp mà còn bảo vệ mối quan hệ thương mại giữa họ. Đặc điểm nổi bật của hòa giải thương mại là tính tự nguyện và không mang tính chất cưỡng chế, cho phép các bên có quyền quyết định về kết quả của quá trình hòa giải. Theo đó, hòa giải viên đóng vai trò như một cầu nối, hỗ trợ các bên trong việc thương lượng và đạt được thỏa thuận. Điều này giúp giảm thiểu căng thẳng và xung đột, đồng thời tiết kiệm thời gian và chi phí so với việc giải quyết tranh chấp qua tòa án.

1.1. Đặc Điểm Của Hòa Giải Thương Mại

Hòa giải thương mại có những đặc điểm riêng biệt so với các phương thức giải quyết tranh chấp khác. Đầu tiên, hòa giải thương mại là một quá trình tự nguyện, nghĩa là các bên tham gia hoàn toàn có quyền quyết định có tham gia hay không. Thứ hai, hòa giải viên không có quyền quyết định cuối cùng mà chỉ hỗ trợ các bên trong việc tìm kiếm giải pháp. Thứ ba, quá trình hòa giải thường diễn ra trong không gian riêng tư, giúp bảo vệ thông tin và bí mật thương mại của các bên. Cuối cùng, hòa giải thương mại có thể được thực hiện trước hoặc sau khi có tranh chấp xảy ra, tạo điều kiện cho các bên duy trì mối quan hệ tốt đẹp trong kinh doanh.

II. Thực Trạng Pháp Luật Về Hòa Giải Thương Mại Tại Việt Nam

Pháp luật về hòa giải thương mại tại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong những năm gần đây. Nghị định số 22/2017/NĐ-CP đã quy định rõ ràng về quy trình và thủ tục hòa giải thương mại, tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động này. Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc áp dụng pháp luật về hòa giải thương mại vẫn còn nhiều hạn chế. Một số trung tâm hòa giải thương mại được thành lập nhưng số lượng vụ việc được hòa giải thành công còn thấp. Điều này cho thấy sự cần thiết phải nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về lợi ích của hòa giải thương mại. Ngoài ra, việc đào tạo và nâng cao năng lực cho các hòa giải viên cũng là một yếu tố quan trọng để cải thiện chất lượng hòa giải thương mại tại Việt Nam.

2.1. Quy Định Pháp Luật Về Hòa Giải Thương Mại

Quy định pháp luật về hòa giải thương mại tại Việt Nam chủ yếu được quy định trong Nghị định số 22/2017/NĐ-CP. Nghị định này đã đưa ra các quy định cụ thể về quy trình hòa giải, quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia, cũng như vai trò của hòa giải viên. Tuy nhiên, một số quy định vẫn còn thiếu rõ ràng, gây khó khăn trong việc thực hiện. Cần có sự điều chỉnh và bổ sung các quy định này để phù hợp với thực tiễn và nhu cầu của thị trường.

III. Phương Hướng Giải Pháp Hoàn Thiện Và Nâng Cao Hiệu Quả Thi Hành Pháp Luật Về Hòa Giải Thương Mại Tại Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về hòa giải thương mại, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Trước hết, cần tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của doanh nghiệp và cộng đồng về lợi ích của hòa giải thương mại. Thứ hai, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật, bổ sung các quy định còn thiếu và điều chỉnh những quy định không còn phù hợp. Thứ ba, cần chú trọng đến việc đào tạo và nâng cao năng lực cho các hòa giải viên, đảm bảo họ có đủ kiến thức và kỹ năng để thực hiện nhiệm vụ của mình. Cuối cùng, cần xây dựng một cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động hòa giải thương mại để kịp thời điều chỉnh và cải tiến.

3.1. Hoàn Thiện Pháp Luật Về Hòa Giải Thương Mại

Hoàn thiện pháp luật về hòa giải thương mại là một trong những nhiệm vụ quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động này. Cần xem xét lại các quy định hiện hành, bổ sung những điều khoản còn thiếu và điều chỉnh những quy định không còn phù hợp với thực tiễn. Việc xây dựng một khung pháp lý rõ ràng và minh bạch sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các bên tham gia hòa giải, đồng thời nâng cao tính khả thi của các thỏa thuận hòa giải.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong xu thế toàn cầu hóa, sự phát triển của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và thương mại điện tử, hoạt động hợp tác đầu tư quốc tế của Việt Nam ngày càng mở rộng. Sự gia tăng nhanh chóng về số lượng và quy mô của các giao dịch kinh doanh kéo theo các tranh chấp thương mại phát sinh với mức độ phức tạp cao, đòi hỏi các cơ chế giải quyết tranh chấp (GQTC) hiệu quả, linh hoạt và bảo mật. Bên cạnh ba phương thức truyền thống gồm thương lượng, trọng tài thương mại và tòa án, hòa giải thương mại (HGTM) được xem là phương thức phi tố tụng có nhiều ưu thế vượt trội: bảo đảm bí mật kinh doanh, tiết kiệm thời gian, tối ưu hóa chi phí và duy trì mối quan hệ hợp tác lâu dài giữa các bên dựa trên nguyên tắc đồng thuận cùng có lợi ("win-win").

Về mặt thể chế, Nghị định số 22/2017/NĐ-CP ngày 24/02/2017 của Chính phủ về hòa giải thương mại đã đánh dấu bước nội luật hóa quan trọng nhằm thực thi cam kết mở cửa thị trường dịch vụ hòa giải của Việt Nam khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Đồng thời, Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) năm 2015 và Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án năm 2020 cũng tạo dựng cơ sở pháp lý bổ trợ cho việc giải quyết các tranh chấp dân sự, kinh doanh thương mại. Tuy nhiên, nhận thức và niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp đối với HGTM ngoài tòa án vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Minh chứng thực tiễn cho thấy, trong năm đầu tiên hoạt động, Trung tâm Hòa giải Thương mại Việt Nam (VMC) chỉ tiếp nhận 05 vụ việc, trong khi số lượng vụ việc dân sự được đưa ra hòa giải, đối thoại tại Tòa án trong năm 2021 lên tới 28.004 vụ. Tính đến tháng 5/2023, cả nước mới chỉ thành lập được 17 trung tâm hòa giải và 08 trung tâm trọng tài được bổ sung chức năng HGTM, với tổng số 343 hòa giải viên (HGV) thương mại được công nhận.

Khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Luật Thương mại của tác giả Nguyễn Thị Phong Anh (người hướng dẫn khoa học: ThS. Phạm Thị Huyền, năm 2023) xác định mục tiêu và hệ thống nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

1. Mục tiêu nghiên cứu: Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về HGTM và pháp luật HGTM; phân tích, đánh giá thực trạng quy định pháp luật cùng thực tiễn thi hành tại Việt Nam; trên cơ sở đó đề xuất phương hướng và các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả áp dụng HGTM tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
   • Phân tích khái niệm, đặc điểm, vai trò, phân loại HGTM và nguồn pháp luật điều chỉnh HGTM, kết hợp tham chiếu kinh nghiệm pháp luật của các quốc gia trên thế giới.
   • Rà soát, đối chiếu và đánh giá hệ thống quy phạm pháp luật hiện hành của Việt Nam điều chỉnh quan hệ HGTM (trọng tâm là Nghị định số 22/2017/NĐ-CP và các văn bản liên quan).
   • Đánh giá thực tiễn thi hành pháp luật, chỉ ra những thành tựu đạt được cũng như các khoảng trống, bất cập và vướng mắc pháp lý đang tồn tại.
   • Xây dựng hệ thống giải pháp lập pháp và giải pháp tổ chức thi hành nhằm thúc đẩy thị trường dịch vụ HGTM phát triển.

• Đối tượng nghiên cứu: Các quan điểm khoa học pháp lý về HGTM; các quy định pháp luật hiện hành của Việt Nam về HGTM; các quy định pháp luật quốc tế tiêu biểu (Luật Mẫu UNCITRAL về Hòa giải thương mại quốc tế năm 2002, sửa đổi bổ sung năm 2018; pháp luật hòa giải của CHLB Đức, Singapore, Hoa Kỳ, Philippines, Nhật Bản).
• Phạm vi nghiên cứu: Khóa luận tập trung nghiên cứu quan hệ HGTM với tư cách là một phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại độc lập, mang tính chất phi tố tụng ngoài tòa án chịu sự điều chỉnh chủ yếu của Nghị định số 22/2017/NĐ-CP và BLTTDS năm 2015. Khóa luận không đi sâu vào thủ tục hòa giải trong tố tụng tại tòa án theo Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án năm 2020. Nội dung phân tích tập trung vào ba nhóm quy định cốt lõi: (i) Điều kiện, nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng HGTM; (ii) Chủ thể HGTM; và (iii) Trình tự, thủ tục HGTM.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận dựa trên hệ thống cơ sở lý thuyết luật học thực định, các quan điểm khoa học pháp lý về giải quyết tranh chấp ngoài tòa án (ADR) và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật trong nước và quốc tế:

• Khung pháp lý trong nước: Bộ luật Dân sự năm 2015; Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 (đặc biệt là Chương XXXIII về thủ tục công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án từ Điều 416 đến Điều 419); Luật Thương mại năm 2005 (Điều 317); Luật Đầu tư các năm 2005, 2014, 2020 (khoản 1 Điều 14); Luật Trọng tài thương mại năm 2010; Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 và năm 2023 (Điều 54); Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án năm 2020; Nghị định số 22/2017/NĐ-CP ngày 24/02/2017 của Chính phủ; Thông tư số 02/2018/TT-BTP ngày 26/02/2018 của Bộ Tư pháp.
• Khung pháp lý và chuẩn mực quốc tế: Luật Mẫu UNCITRAL về Hòa giải thương mại quốc tế (2002/2018); Đạo luật Hòa giải CHLB Đức năm 2012 (Mediationsgesetz); Đạo luật Hòa giải Singapore năm 2017 (Mediation Act); Đạo luật Giải quyết tranh chấp thay thế Philippines năm 2004 (ADR Act); Đạo luật Khuyến khích sử dụng các biện pháp ADR Nhật Bản năm 2004; Đạo luật Hòa giải thống nhất Hoa Kỳ (UMA 2001/2003); Bộ Quy tắc đạo đức HGV của Liên minh Châu Âu (European Code of Conduct for Mediators).
• Tài liệu học thuật kế thừa: Các công trình nghiên cứu của Đào Văn Hội (2003), Lê Thị Hoàng Thanh (2012), Cyril Chern (2006), Hoàng Minh Khôi và Hoàng Bảo Ngọc (2015), Nguyễn Thị Dung (2017), Lê Thị Ánh Xuân (2015, 2016), Nguyễn Gia Thiện và Nguyễn Thị Thủy Linh (2018), Lê Hương Giang (2017, 2019), Đoàn Trung Kiên và Nguyễn Thị Vân Anh (2019), Nguyễn Bá Bình (2015).
• Phương pháp nghiên cứu:
  • Phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa: Sử dụng để làm rõ cơ sở lý luận, giải thích bản chất pháp lý của HGTM, phân tích cấu trúc các nhóm quy phạm pháp luật Việt Nam.
  • Phương pháp so sánh, đối chiếu: Áp dụng trong việc so sánh pháp luật HGTM của Việt Nam với các mô hình pháp luật quốc tế (Common Law và Civil Law) nhằm rút ra bài học kinh nghiệm lập pháp.
  • Phương pháp quy nạp và dự báo: Sử dụng để xâu chuỗi các số liệu thực tiễn, đánh giá xu thế phát triển của phương thức ADR, từ đó đưa ra các đề xuất, định hướng hoàn thiện khung pháp lý.
• Nguồn dữ liệu thực tiễn: Báo cáo Môi trường kinh doanh (Doing Business) thường niên của Ngân hàng Thế giới giai đoạn 2004–2020; Báo cáo Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI 2015) của VCCI; Báo cáo thống kê hoạt động của Bộ Tư pháp (năm 2022, 2023); Báo cáo hoạt động thường niên của Trung tâm Hòa giải Thương mại Việt Nam (VMC) và Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về hòa giải thương mại và pháp luật về hòa giải thương mại

Chương 1 xây dựng nền tảng lý luận toàn diện về HGTM thông qua việc tiếp cận dưới góc độ ngôn ngữ và luật học:

• Khái niệm và đặc điểm pháp lý: Tác giả khẳng định HGTM là phương thức GQTC do các bên thỏa thuận, có sự hỗ trợ của bên thứ ba độc lập, trung lập (HGV) nhằm giúp các bên đạt được thỏa thuận giải quyết xung đột mà không mang tính xét xử hay áp đặt quyền lực tư pháp. Bốn đặc trưng cơ bản của HGTM bao gồm: (i) Tính độc lập, lựa chọn và phi tố tụng; (ii) Có sự tham gia của HGV đóng vai trò hỗ trợ, khơi gợi giải pháp; (iii) Mục đích hướng tới sự tự quyết và giải pháp "win-win"; (iv) Thủ tục thân thiện, linh hoạt và có tính bảo mật cao (thể hiện qua cơ chế bảo mật hai tầng: bảo mật thông tin với bên ngoài và bảo mật thông tin riêng giữa từng bên với HGV trong các phiên họp riêng).
• Phân loại và vai trò: Khóa luận phân tích hai hình thức hòa giải gồm HGTM quy chế (thực hiện tại tổ chức hòa giải theo quy tắc sẵn có) và HGTM vụ việc (HGV do các bên chỉ định độc lập). Ngoài ra, tác giả giới thiệu các phương pháp thực tiễn nghề nghiệp như hòa giải dàn xếp (settlement mediation), hòa giải tạo điều kiện (facilitative mediation), hòa giải đánh giá (evaluative mediation) và hòa giải chuyển đổi (transformative mediation). Vai trò của HGTM được chứng minh qua việc giảm tải áp lực án quá hạn cho tòa án (trung bình 3,5% - 3,9% số vụ án xét xử tại Tòa án Việt Nam bị quá hạn theo dữ liệu của Ngân hàng Thế giới, thời gian giải quyết kéo dài trung bình 400 ngày với chi phí chiếm tới 29% giá trị tranh chấp), đồng thời hỗ trợ cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh.
• Kinh nghiệm quốc tế: Tác giả phân tích cơ chế cấp chứng chỉ 4 cấp phân tầng của Viện Trung gian quốc tế Singapore (SIMI), mô hình quản lý của Trung tâm Hòa giải Singapore (SMC), Đạo luật Hòa giải Đức năm 2012, Luật Mẫu UNCITRAL năm 2002/2018 và tổng hợp 03 nhóm tiếp cận điển hình trên thế giới về giá trị thi hành của thỏa thuận hòa giải thành:

Nhóm tiếp cận pháp lý	Quốc gia áp dụng tiêu biểu	Đặc điểm cơ chế thi hành thỏa thuận hòa giải thành
Nhóm 1: Hợp đồng dân sự thuần túy	Pháp, Thái Lan, Canada, Hoa Kỳ	Thỏa thuận hòa giải thành có giá trị như một hợp đồng ràng buộc; khi một bên vi phạm, bên kia phải khởi kiện ra Tòa án yêu cầu thực hiện hợp đồng.
Nhóm 2: Hợp đồng đặc biệt đăng ký trực tiếp	Philippines	Thỏa thuận được coi là hợp đồng đặc biệt, được đăng ký và có hiệu lực thi hành ngay mà không cần qua thủ tục công nhận tư pháp của Tòa án.
Nhóm 3: Tòa án công nhận không qua xét xử	Đức, Singapore, Ý, Trung Quốc, Ấn Độ	Thỏa thuận được Tòa án công nhận thông qua thủ tục xem xét phi xét xử rút gọn và có giá trị cưỡng chế thi hành như bản án/quyết định của Tòa án.

Chương 2: Thực trạng pháp luật về hòa giải thương mại tại Việt Nam

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng các quy phạm pháp luật tại Nghị định số 22/2017/NĐ-CP, BLTTDS năm 2015, Thông tư số 02/2018/TT-BTP và đánh giá thực tiễn áp dụng:

• Hệ thống quy định hiện hành:
  • Điều kiện và nguyên tắc: Thẩm quyền GQTC theo Điều 2 Nghị định số 22/2017/NĐ-CP áp dụng cho tranh chấp giữa các bên có hoạt động thương mại hoặc pháp luật quy định được giải quyết bằng HGTM. Thỏa thuận hòa giải phải lập thành văn bản (Điều 6). Nguyên tắc hòa giải đề cao sự tự nguyện, bình đẳng, tính bảo mật thông tin vụ việc và tính hợp pháp của nội dung thỏa thuận (Điều 4).
  • Chủ thể HGTM: Tiêu chuẩn HGV thương mại (Điều 7) kết hợp giữa tiêu chí định lượng (có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, trình độ đại học trở lên, có từ 02 năm kinh nghiệm công tác trở lên) và tiêu chí định tính (phẩm chất đạo đức, uy tín, độc lập, vô tư, có kỹ năng hòa giải). Quy định tư cách tổ chức HGTM gồm Trung tâm HGTM, Trung tâm trọng tài bổ sung chức năng HGTM và Chi nhánh/Văn phòng đại diện của tổ chức HGTM nước ngoài tại Việt Nam.
  • Trình tự, thủ tục và công nhận kết quả: Thủ tục hòa giải được tiến hành linh hoạt theo thỏa thuận hoặc theo Quy tắc của tổ chức hòa giải. Khi hòa giải thành, các bên lập văn bản hòa giải thành có chữ ký của HGV (Điều 15). Để có giá trị cưỡng chế thi hành, văn bản hòa giải thành phải được Tòa án công nhận theo thủ tục việc dân sự quy định tại Chương XXXIII BLTTDS năm 2015 (thời hạn gửi đơn yêu cầu là 06 tháng; quyết định công nhận của Tòa án có hiệu lực thi hành ngay, không bị kháng cáo, kháng nghị phúc thẩm).
• Thành tựu thực tiễn thi hành:
  • Khảo sát của VIAC và Nhóm Ngân hàng Thế giới ghi nhận 78% doanh nghiệp sẵn sàng thử nghiệm HGTM; trong nhóm 64 doanh nghiệp từng tham gia hòa giải, có 77% hài lòng với kết quả, 79% khẳng định sẽ tiếp tục sử dụng và 78% sẽ giới thiệu cho đối tác.
  • Thống kê của Bộ Tư pháp cho thấy đến năm 2022 cả nước có 343 HGV thương mại (139 HGV thuộc trung tâm HGTM và 204 HGV thuộc trung tâm trọng tài), trong đó TP. Hồ Chí Minh tập trung 226 HGV (chiếm trên 65%).
  • Hoạt động của Trung tâm Hòa giải Thương mại Việt Nam (VMC) từ năm 2022 đến tháng 5/2023 đã tiếp nhận 12 vụ việc mới (nâng lũy kế lên 36 vụ việc), tỷ lệ hòa giải thành đạt 91%, 100% các bên tự nguyện thi hành thỏa thuận, tổng giá trị tranh chấp giải quyết đạt khoảng 1.500 tỷ VNĐ (tương đương 68 triệu USD).
  • Sự xuất hiện của các phương thức mới như nền tảng hòa giải trực tuyến Medup của VMC, mô hình hòa giải trực tuyến của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Hà Nội (HIAC) và quy trình liên thông Trọng tài – Hòa giải – Trọng tài (Arb-Med-Arb) tại VIAC/VMC.
• Những bất cập, vướng mắc:
  • Về thẩm quyền và điều kiện: Các luật chuyên ngành (như Luật Đầu tư năm 2020, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023) chỉ ghi nhận quyền "hòa giải" chung chung mà không dẫn chiếu rõ "HGTM", gây lúng túng trong xác định thẩm quyền. Nghị định số 22/2017/NĐ-CP thiếu điều khoản điều chỉnh trường hợp thỏa thuận hòa giải bị vô hiệu hoặc thỏa thuận loại trừ các cơ chế giải quyết khác.
  • Về nguyên tắc bảo mật: Chưa có quy định cấm việc sử dụng các thông tin, tài liệu trao đổi hoặc sự thừa nhận của các bên trong quá trình hòa giải để làm chứng cứ chống lại chính họ nếu vụ việc sau đó bị đưa ra xét xử tại Tòa án hoặc Trọng tài.
  • Về tiêu chuẩn và quản lý HGV: Tiêu chí định tính về "phẩm chất, uy tín, kỹ năng" khó xác minh dẫn đến việc nhiều Sở Tư pháp phải gửi văn bản xin ý kiến Bộ Tư pháp; thiếu cơ sở và chương trình đào tạo nghề HGV chính quy; thiếu Bộ Quy tắc đạo đức ứng xử mẫu thống nhất cho HGV vụ việc; trách nhiệm pháp lý của HGV khi văn bản hòa giải thành vi phạm điều cấm chưa được xác định rõ ràng.
  • Về tổ chức hòa giải: Quy định chỉ cho phép cá nhân thành lập Trung tâm HGTM làm hạn chế sự tham gia của các tổ chức có năng lực; thủ tục thành lập và đăng ký hoạt động 2 bước còn rườm rà; chưa cho phép thành lập tổ chức HGTM 100% vốn nước ngoài tại Việt Nam theo đúng cam kết WTO (chỉ cho mở chi nhánh, văn phòng đại diện).
  • Về thủ tục và thi hành: Thiếu chế tài đối với bên bội ước thỏa thuận hòa giải để cố tình khởi kiện ra Tòa án nhằm trì hoãn nghĩa vụ; thời gian tiến hành hòa giải chưa được coi là căn cứ tạm đình chỉ hoặc không tính vào thời hiệu khởi kiện theo quy định tại Điều 156, Điều 157 BLDS năm 2015; BLTTDS năm 2015 chưa có cơ chế công nhận kết quả hòa giải thành ngoài lãnh thổ Việt Nam.

Chương 3: Phương hướng, giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về hòa giải thương mại tại Việt Nam

Dựa trên các phân tích thực trạng, Chương 3 đề xuất hệ thống định hướng và giải pháp cụ thể:

• Phương hướng hoàn thiện: Bảo đảm quán triệt chủ trương cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước; tương thích với các điều ước, tập quán thương mại quốc tế (đặc biệt là Luật Mẫu UNCITRAL và Công ước Singapore về Hòa giải); hướng tới giải quyết hiệu quả tranh chấp có yếu tố nước ngoài; bảo đảm tính đồng bộ với BLDS, BLTTDS, Luật Thương mại và các luật chuyên ngành.
• Giải pháp lập pháp:
  • Hoàn thiện quy định về điều kiện và nguyên tắc: Quy định rõ tính ràng buộc của thỏa thuận hòa giải (hạn chế thụ lý đơn kiện tại Tòa án/Trọng tài khi thỏa thuận hòa giải đang có hiệu lực); bổ sung quy định cấm tiết lộ và cấm sử dụng chứng cứ hòa giải trong các thủ tục tố tụng tiếp theo; bổ sung quy định việc tham gia HGTM là căn cứ làm gián đoạn/không tính vào thời hiệu khởi kiện.
  • Hoàn thiện quy định về chủ thể HGTM: Lượng hóa rõ ràng các tiêu chuẩn HGV; xây dựng giáo trình và chương trình đào tạo HGV chuyên nghiệp; ban hành Quy tắc đạo đức nghề nghiệp HGV thống nhất toàn quốc; minh định giới hạn trách nhiệm nghề nghiệp và quyền miễn trừ của HGV; nới lỏng chủ thể thành lập tổ chức HGTM cho phép các pháp nhân tham gia sáng lập; đơn giản hóa thủ tục hành chính thành lập trung tâm hòa giải.
  • Hoàn thiện trình tự, thủ tục và cơ chế thi hành: Bổ sung khung pháp lý cho hòa giải thương mại trực tuyến (ODR); quy định cơ chế và điều kiện công nhận kết quả hòa giải thành ở nước ngoài; xây dựng quy chế mẫu cho mô hình kết hợp Trọng tài – Hòa giải (Arb-Med-Arb).
• Giải pháp tổ chức thi hành: Tăng cường tuyên truyền, phổ biến nâng cao nhận thức cho cộng đồng doanh nghiệp; đẩy mạnh công tác bồi dưỡng kỹ năng thực hành cho đội ngũ HGV; tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước, thanh tra, kiểm tra chất lượng hoạt động của các tổ chức hòa giải.

Kết quả và đóng góp

• Hệ thống hóa số liệu thực tiễn: Khóa luận đã thu thập, xử lý và công bố các số liệu cụ thể về thực trạng HGTM tại Việt Nam tính đến giai đoạn 2022–2023: tổng số 17 trung tâm hòa giải, 08 trung tâm trọng tài có chức năng HGTM, 343 HGV thương mại (trong đó TP. Hồ Chí Minh chiếm 226 HGV, tương đương >65%); kết quả giải quyết 36 vụ việc tại VMC với tỷ lệ thành công 91%, 100% tự nguyện thi hành và tổng trị giá giải quyết đạt 1.500 tỷ VNĐ (~68 triệu USD).
• Đóng góp về mặt khoa học pháp lý: Làm sâu sắc thêm các đặc trưng bản chất của HGTM so với tố tụng tòa án và trọng tài thương mại; làm rõ cơ chế bảo mật thông tin "hai lớp" trong quá trình hòa giải; đối chiếu mô hình cấp chứng chỉ HGV phân tầng của Singapore (SIMI) và kinh nghiệm thi hành thỏa thuận hòa giải thành tại Đức và các nước trên thế giới.
• Đề xuất giải pháp lập pháp thực chất: Khóa luận phát hiện và đề xuất sửa đổi các lỗ hổng cụ thể trong Nghị định số 22/2017/NĐ-CP và BLTTDS năm 2015 gồm: bổ sung căn cứ gián đoạn thời hiệu khởi kiện trong thời gian hòa giải; quy định cấm sử dụng tài liệu hòa giải làm chứng cứ tố tụng; minh định cơ chế công nhận thỏa thuận hòa giải thành quốc tế; tạo hành lang pháp lý cho quy trình liên thông Arb-Med-Arb và hòa giải trực tuyến (ODR).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài: Khóa luận chủ yếu tập trung nghiên cứu HGTM dưới góc độ phi tố tụng ngoài Tòa án theo Nghị định số 22/2017/NĐ-CP và BLTTDS năm 2015, chưa đi sâu đánh giá sự tương tác chi tiết giữa HGTM độc lập với cơ chế hòa giải tại Tòa án theo Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án năm 2020. Dữ liệu thực tiễn tập trung chủ yếu vào các tổ chức hòa giải quy mô lớn (VMC, VIAC) tại các đô thị trung tâm (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh).
• Hướng mở nghiên cứu tiếp: Nghiên cứu sâu hơn về tác động và lộ trình nội luật hóa khi Việt Nam tham gia ký kết/phê chuẩn Công ước Singapore về Hòa giải (Singapore Convention on Mediation); hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp trực tuyến xuyên biên giới (Cross-border ODR) trong bối cảnh bùng nổ thương mại điện tử quốc tế.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Thương mại, Luật Kinh tế, Luật Quốc tế; các luật sư, hòa giải viên thương mại, trọng tài viên; cán bộ làm công tác xây dựng pháp luật tại Bộ Tư pháp và Tòa án nhân dân tối cao.
• Nội dung giá trị: Các phân tích so sánh kinh nghiệm quốc tế (Singapore, Đức, Luật Mẫu UNCITRAL) tại Chương 1; hệ thống rà soát các bất cập kỹ thuật lập pháp tại Nghị định số 22/2017/NĐ-CP và Chương XXXIII BLTTDS năm 2015 tại Chương 2; các kiến nghị hoàn thiện điều khoản về thỏa thuận hòa giải, bảo mật chứng cứ và cơ chế Arb-Med-Arb tại Chương 3.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận xác định thẩm quyền giải quyết tranh chấp bằng HGTM gồm những trường hợp nào theo quy định hiện hành?
   Theo phân tích tại Chương 2 dựa trên Điều 2 Nghị định số 22/2017/NĐ-CP, HGTM có thẩm quyền giải quyết 03 nhóm tranh chấp: (i) Tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại; (ii) Tranh chấp giữa các bên trong đó có ít nhất một bên có hoạt động thương mại; (iii) Tranh chấp khác giữa các bên mà pháp luật chuyên ngành có quy định được giải quyết bằng HGTM.

2. Cơ chế bảo mật "hai lớp" trong HGTM được khóa luận phân tích như thế nào?
   Khóa luận chỉ ra rằng bảo mật trong HGTM có hai cấp độ: Lớp thứ nhất là bảo mật toàn bộ thông tin liên quan đến vụ việc hòa giải đối với bên thứ ba bên ngoài; Lớp thứ hai là bảo mật thông tin được chia sẻ riêng giữa một bên tranh chấp với HGV trong phiên họp riêng (caucus), theo đó HGV tuyệt đối không được tiết lộ quan điểm, tài liệu nội bộ của bên này cho bên đối phương nếu không được sự đồng ý.

3. Thực tiễn thi hành thỏa thuận hòa giải thành tại Trung tâm Hòa giải Thương mại Việt Nam (VMC) đạt kết quả ra sao?
   Theo số liệu báo cáo của VMC được trích dẫn trong khóa luận (tính đến tháng 5/2023), trung tâm đã thụ lý tổng cộng 36 vụ việc với tỷ lệ hòa giải thành công đạt 91%. Đặc biệt, 100% các bên trong các vụ hòa giải thành đều tự nguyện thi hành văn bản kết quả hòa giải mà không cần áp dụng biện pháp cưỡng chế, với tổng giá trị tranh chấp giải quyết đạt khoảng 1.500 tỷ VNĐ (~68 triệu USD).

4. Tại sao việc thiếu quy định bảo mật chứng cứ sau hòa giải lại là bất cập lớn theo đánh giá của tác giả?
   Khóa luận chỉ ra rằng pháp luật hiện hành chưa có điều khoản cấm sử dụng các ý kiến, tài liệu hoặc sự thừa nhận mà các bên đưa ra trong phiên hòa giải để làm chứng cứ chống lại chính họ khi hòa giải thất bại và chuyển sang tố tụng Tòa án/Trọng tài. Điều này làm triệt tiêu sự cởi mở, thiện chí thương lượng của các bên vì lo ngại rủi ro pháp lý về mặt chứng cứ sau đó.

5. Quy trình liên thông "Trọng tài – Hòa giải – Trọng tài" (Arb-Med-Arb) được vận hành như thế nào trong thực tiễn tại Việt Nam?
   Đây là mô hình do VIAC và VMC phối hợp triển khai: các bên bắt đầu bằng thủ tục trọng tài, sau đó tạm dừng để chuyển sang tiến hành hòa giải tại VMC; nếu hòa giải thành, thỏa thuận sẽ được Hội đồng trọng tài ghi nhận dưới hình thức phán quyết trọng tài có giá trị cưỡng chế thi hành ngay; nếu hòa giải không thành, các bên quay trở lại tiếp tục thủ tục trọng tài ban đầu để giải quyết dứt điểm vụ việc.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Phong Anh là công trình nghiên cứu toàn diện, có giá trị khoa học và thực tiễn cao về pháp luật hòa giải thương mại tại Việt Nam. Bằng việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp luận phân tích luật học, so sánh quốc tế và thống kê thực tiễn thi hành, tác giả đã làm rõ các ưu thế cốt lõi cũng như chỉ ra những rào cản thể chế cản trở sự phát triển của HGTM ngoài tòa án. Các giải pháp lập pháp và tổ chức thi hành được đề xuất trong khóa luận cung cấp những luận cứ tham khảo xác đáng cho quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường và cải cách tư pháp ở nước ta.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CHVONG 2: THỰC TRANG PHÁP LUAT VE HÒA GIẢI THƯƠNG MAI TAI VIET NAM. 211 Quy dinhphép hậtvề hòa gi thương mại tại Việt Nam. Chit thé gu, nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng hòa giãi tharong hòa giãi ương mại. Trình te, hit tục hoa gii Hurơng mai.

“Thục tến thi hành pháp hật hòa giãi thương mại ti Việ 2. Thành ten trong thi hành pháp hit vŠ hoa giải throug mai. Những bắt cập, vướng mắc trong thi hành pháp nt TONG KET CHƯƠNG 2 'CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO. HIỆU QUA THI HANH PHÁP LUAT VE HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI TẠI VIETNAM 3.

Hoàn thiệu pháp lật về hòa giới thaeoug mai phi đấm: bảo thực chit trương, chính sách cha Đăng và Nhà ước về chiễn lược cải cách tw pháp. Hoàn thiệu pháp lậtvề hòa giới tương mai phai dim bảo phù hợp với tinge tiễu hoạt động hòa giải tại Việt Nam và xu thể hội nhập quốc tễ.3, Hoà thiện pháp tật v hòn gi thrơng mại phải urớng dén hòa git các tranh chấp có tink quốc té hay có yên tổ nước ngoài 3.1⁄4 Hoà thiện pháp hột về hòa giải thương mai phải được ối riệc hoàn thiệu pháp luật các nh vực khác có én quam. Gidiphap hoàn thiện pháp hậtvỀ hòa giải thương mại 3. VỀ điều kiện, nguyên tắc giải qnyét tranh chấp bằng hòa giải throug mai.

VỀ chủ thể hòn giãi hương mạ 3. VỀ trnh ty, this tục hòn giải thường mi.4, Xây đựng quy định pháp luật về phương thite liều kết giữa hoà giải throug mại với các phưrơng thite giải quyét tranh chấp khác. Giipháp nâng cao hiệu quả thìhành pháp hậtvề hia giải thương mại. Số TONG KET CHƯƠNG3 KETLUAN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Tỉnh cấp thiết của đỀ tài Trong bối cảnh toàn cầu hỏa, cuộc Cách mạng công nghiệp lên thử tr và thương mai điện từ dang đến ra nhe chồng cũng với việc thục hiện chủ trương nhất quản của Ding và Nhà nước về dy manh hop tác đầu hr với nước ngoài, Viet Nam di và dang hội nhập ánh: ct nghy cũng sâu rộng là thánh viên của nhiều tổ thức thương mai quốc tổ. Tuy nhiên, cùng với quá trình hội nhập, các tranh chấp thương mei cũng din tiến rất phức tap, gia ting of về tính chất và quy mô. Việc áp dung phép luật để gai quyết không đơn thuần như các tranh chấp nh doanh, thương mei rong nước, mã còn phã tham chiếu, áp dung các quy định pháp luật tập quên quốc té rất ông lớn, da đang ii cô tranh chip phát sinh, việc GOTC 1á đối hai tắt yéu. Pháp luật quốc tổ hay pháp luật Việt Nam đổu quy định về lốn phương thức GQTC kinh doanh, thương mai bao thương lượng hòa giả, trọng tả thương mai và toe án Trong các mô hình GOTC trên thé giới, hoe giã xuất hiện trước cả trong tai và tòa dn quốc gis Bối vì các doanh nghiệp đặc biết ở các quốc gia Châu A rất quan trong thể dién ‘vi bộ mặt trên thương trường.

nước ta, hòa giả công là phương thức GOTC tô ra cổ wu thể khi dim bảo tính bảo mét và giữ được hình ảnh trong quan hệ kinh doen? mạnh, cũng nh góp phân phát tiễn kinh tổ và thúc diy hội nhập quốc tổ.