Luận Văn Thạc Sĩ: Hòa Giải Thương Mại Theo Pháp Luật Việt Nam Hiện Nay

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích hòa giải thương mại theo pháp luật việt nam hiện nay, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Lê Tấn Liêm
• Người hướng dẫn: TS. Dương Quỳnh Hoa
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Hòa Giải Thương Mại Theo Pháp Luật Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN PHÁP LUẬT VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI
• 1.1. Khái quát chung về hoà giải thương mại
• 1.2. Khái niệm về hoà giải thương mại
• 1.3. Đặc điểm của hoà giải thương mại
• 1.4. Phân loại hoà giải thương mại
• 1.5. Vai trò, ý nghĩa của hoà giải thương mại
• 1.6. Các yếu tố tác động đến hoà giải thương mại
• 1.7. Pháp luật về hoà giải thương mại trên thế giới
• 1.8. Nguyên tắc hòa giải thương mại
• 1.9. Phạm vi áp dụng hòa giải thương mại
• 1.10. Điều kiện áp dụng hoà giải thương mại
• 1.11. Hoà giải viên thương mại
• 1.12. Quy trình hòa giải
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 2.1. Pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam hiện nay
• 2.2. Nguyên tắc hòa giải thương mại
• 2.3. Phạm vi áp dụng hòa giải thương mại
• 2.4. Điều kiện áp dụng hoà giải thương mại
• 2.5. Hoà giải viên thương mại
• 2.6. Trình tự, thủ tục hoà giải
• 2.7. Tổ chức hoà giải thương mại
• 2.8. Thực tiễn áp dụng pháp luật về hòa giải thương mại ở Việt Nam hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI BẰNG HÒA GIẢI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp thương mại bằng hòa giải
• 3.2. Kiến nghị một số giải pháp hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp thương mại bằng hòa giải
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát chung về hòa giải thương mại

Hòa giải thương mại là một phương thức giải quyết tranh chấp thương mại được sử dụng rộng rãi trong nền kinh tế thị trường. Phương thức này đòi hỏi sự tham gia của một bên thứ ba, được gọi là hòa giải viên thương mại, để hỗ trợ các bên tranh chấp đạt được thỏa thuận. Pháp luật Việt Nam đã có những quy định cụ thể về hòa giải thương mại, đặc biệt là trong Luật thương mại và Bộ luật Tố tụng dân sự. Hòa giải thương mại không chỉ giúp giải quyết tranh chấp một cách nhanh chóng mà còn duy trì mối quan hệ hợp tác giữa các bên.

1.1 Khái niệm hòa giải thương mại

Theo Nghị định 22/2017/NĐ-CP, hòa giải thương mại được định nghĩa là phương thức giải quyết tranh chấp thương mại do các bên thỏa thuận và được hòa giải viên thương mại làm trung gian hỗ trợ. Khái niệm này nhấn mạnh tính tự nguyện và sự tham gia của bên thứ ba trong quá trình giải quyết tranh chấp. Hòa giải thương mại khác biệt với các phương thức khác như trọng tài hay tòa án ở chỗ nó không mang tính áp đặt mà dựa trên sự thỏa thuận của các bên.

1.2 Đặc điểm của hòa giải thương mại

Hòa giải thương mại có những đặc điểm nổi bật như tính tự nguyện, sự tham gia của hòa giải viên thương mại, và quy trình linh hoạt. Khác với thương lượng, hòa giải có sự tham gia của bên thứ ba để hỗ trợ các bên đạt được thỏa thuận. Hòa giải viên thương mại không có quyền áp đặt giải pháp mà chỉ đóng vai trò trung gian, giúp các bên tìm ra giải pháp chung. Quy trình hòa giải cũng không bị ràng buộc bởi các quy định pháp lý cứng nhắc, tạo điều kiện cho các bên linh hoạt trong việc giải quyết tranh chấp.

II. Thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng hòa giải thương mại tại Việt Nam

Pháp luật Việt Nam về hòa giải thương mại đã có những bước phát triển đáng kể, đặc biệt là với sự ra đời của Nghị định 22/2017/NĐ-CP. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng vẫn còn nhiều hạn chế. Các doanh nghiệp và tổ chức thường ưu tiên các phương thức giải quyết tranh chấp truyền thống như tòa án hoặc trọng tài. Điều này cho thấy sự thiếu nhận thức về lợi ích của hòa giải thương mại trong việc giải quyết tranh chấp một cách nhanh chóng và hiệu quả.

2.1 Pháp luật về hòa giải thương mại tại Việt Nam

Pháp luật Việt Nam đã quy định rõ về hòa giải thương mại trong các văn bản pháp lý như Luật thương mại, Bộ luật Tố tụng dân sự, và Nghị định 22/2017/NĐ-CP. Các quy định này bao gồm nguyên tắc hòa giải, phạm vi áp dụng, và điều kiện để thực hiện hòa giải. Tuy nhiên, việc áp dụng các quy định này vào thực tiễn vẫn còn nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc lựa chọn hòa giải viên thương mại và thực hiện quy trình hòa giải.

2.2 Thực tiễn áp dụng hòa giải thương mại

Thực tiễn áp dụng hòa giải thương mại tại Việt Nam cho thấy sự thiếu nhận thức và kinh nghiệm của các doanh nghiệp trong việc sử dụng phương thức này. Mặc dù Nghị định 22/2017/NĐ-CP đã tạo ra hành lang pháp lý rõ ràng, nhưng số lượng các vụ việc được giải quyết bằng hòa giải vẫn còn hạn chế. Nguyên nhân chính là do sự thiếu hiểu biết về lợi ích của hòa giải thương mại và sự ưu tiên các phương thức truyền thống như tòa án và trọng tài.

III. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật hòa giải thương mại

Để nâng cao hiệu quả của hòa giải thương mại, cần có những giải pháp cụ thể để hoàn thiện pháp luật Việt Nam và nâng cao nhận thức của các doanh nghiệp. Các giải pháp bao gồm việc đào tạo hòa giải viên thương mại, tuyên truyền về lợi ích của hòa giải, và xây dựng các quy định pháp lý chi tiết hơn. Điều này sẽ giúp hòa giải thương mại trở thành một phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả và được ưa chuộng trong thực tiễn.

3.1 Phương hướng hoàn thiện pháp luật

Một trong những phương hướng quan trọng là hoàn thiện các quy định pháp lý về hòa giải thương mại, đặc biệt là trong việc xác định vai trò và trách nhiệm của hòa giải viên thương mại. Cần có các quy định chi tiết về quy trình hòa giải, điều kiện áp dụng, và cơ chế giám sát để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quá trình hòa giải.

3.2 Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng

Để nâng cao hiệu quả áp dụng hòa giải thương mại, cần tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực của hòa giải viên thương mại. Đồng thời, cần tuyên truyền rộng rãi về lợi ích của hòa giải trong việc giải quyết tranh chấp thương mại, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. Các doanh nghiệp cần được khuyến khích sử dụng hòa giải thương mại như một phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả và tiết kiệm chi phí.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh Việt Nam đang phát triển toàn diện và hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế quốc tế, hoạt động kinh doanh thương mại ngày càng trở nên phức tạp và cạnh tranh gay gắt. Theo ước tính, số lượng tranh chấp thương mại phát sinh ngày càng tăng, đòi hỏi các cơ chế giải quyết tranh chấp linh hoạt, hiệu quả và phù hợp với thông lệ quốc tế. Hòa giải thương mại, một phương thức giải quyết tranh chấp lựa chọn (Alternative Dispute Resolution - ADR), đã được pháp luật Việt Nam quy định và khuyến khích áp dụng nhằm giảm tải cho hệ thống tòa án, tiết kiệm chi phí và thời gian cho các bên liên quan.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng hòa giải thương mại tại Việt Nam từ năm 2016 đến nay, đồng thời đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng phương thức này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào pháp luật hòa giải thương mại tại Việt Nam, đặc biệt là các quy định trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Nghị định 22/2017/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn liên quan. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức hòa giải phát triển hoạt động hòa giải thương mại hiệu quả, góp phần thúc đẩy môi trường kinh doanh lành mạnh và bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về hòa giải thương mại, bao gồm:

• Lý thuyết giải quyết tranh chấp lựa chọn (ADR): Nhấn mạnh vai trò của bên thứ ba trung gian trong việc hỗ trợ các bên tranh chấp đạt được thỏa thuận tự nguyện, không áp đặt quyết định.
• Mô hình hòa giải thương mại theo UNCITRAL: Định nghĩa hòa giải là quá trình có sự tham gia của hòa giải viên trung lập, khách quan, không có quyền quyết định mà chỉ hỗ trợ các bên thương lượng.
• Khái niệm chính: Hòa giải thương mại, hòa giải viên thương mại, nguyên tắc tự nguyện, bảo mật thông tin, hòa giải vụ việc và hòa giải quy chế.

Các khái niệm này làm nền tảng cho việc phân tích pháp luật và thực tiễn hòa giải thương mại tại Việt Nam, đồng thời giúp đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hòa giải.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phân tích tài liệu thứ cấp: Thu thập và tổng hợp các văn bản pháp luật, nghị định, thông tư, báo cáo ngành và các công trình nghiên cứu liên quan.
• Phân tích thống kê: Xử lý số liệu về số lượng vụ hòa giải thương mại, tỷ lệ hòa giải thành công, chi phí và thời gian giải quyết tranh chấp.
• So sánh pháp luật: Đối chiếu quy định pháp luật hòa giải thương mại Việt Nam với các nước có hệ thống pháp luật tương tự như Pháp, Nhật Bản và các quy tắc quốc tế của UNCITRAL.
• Phương pháp chứng minh và tổng hợp: Đưa ra các luận điểm, kết luận dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn.
• Phương pháp khảo sát thực tiễn: Thu thập ý kiến từ các hòa giải viên, doanh nghiệp và tổ chức hòa giải để đánh giá hiệu quả áp dụng pháp luật.

Cỡ mẫu khảo sát khoảng vài chục tổ chức và cá nhân liên quan, được chọn theo phương pháp chọn mẫu phi xác suất nhằm đảm bảo tính đại diện cho các nhóm đối tượng nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu tập trung từ năm 2016 đến 2019, phù hợp với giai đoạn thực thi Nghị định 22/2017/NĐ-CP.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ hòa giải thành công còn thấp: Theo số liệu thống kê, tỷ lệ hòa giải thành công tại các trung tâm hòa giải thương mại ở Việt Nam chỉ đạt khoảng 30-40%, thấp hơn nhiều so với mức trung bình 60-70% ở các nước phát triển. Nguyên nhân chính là do nhận thức pháp luật của doanh nghiệp còn hạn chế và sự thiếu chuyên nghiệp của một số hòa giải viên.

2. Chi phí và thời gian hòa giải hợp lý: Chi phí hòa giải trung bình dao động từ 5-10 triệu đồng/vụ, thấp hơn nhiều so với chi phí tố tụng tại tòa án hoặc trọng tài. Thời gian hòa giải trung bình khoảng 45 ngày, nhanh hơn so với thủ tục tố tụng kéo dài hàng tháng hoặc năm. Điều này cho thấy hòa giải thương mại có ưu thế về tiết kiệm chi phí và thời gian.

3. Bảo mật thông tin được đảm bảo nhưng còn nhiều vướng mắc: Nguyên tắc bảo mật thông tin được quy định rõ trong Nghị định 22/2017/NĐ-CP và được các bên tôn trọng. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những trường hợp hòa giải viên bị áp lực tiết lộ thông tin hoặc các bên không tuân thủ cam kết bảo mật, ảnh hưởng đến hiệu quả hòa giải.

4. Vai trò hòa giải viên còn hạn chế: Hòa giải viên thường chỉ đóng vai trò trung gian, thiếu kỹ năng xử lý tình huống phức tạp và chưa phát huy hết khả năng tư vấn, hỗ trợ các bên. Khoảng 60% hòa giải viên chưa được đào tạo bài bản về kỹ năng hòa giải chuyên nghiệp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tỷ lệ hòa giải thành công thấp chủ yếu do nhận thức pháp luật và kỹ năng hòa giải viên chưa đồng đều. So với các nghiên cứu quốc tế, Việt Nam còn thiếu các chương trình đào tạo chuyên sâu và hệ thống trung tâm hòa giải chuyên nghiệp. Việc bảo mật thông tin được đánh giá cao nhưng cần có cơ chế giám sát chặt chẽ hơn để tránh rủi ro tiết lộ thông tin nhạy cảm.

Chi phí và thời gian hòa giải phù hợp với nhu cầu doanh nghiệp, tạo điều kiện thuận lợi cho việc lựa chọn hòa giải thay vì kiện tụng. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu trước đây về ưu điểm của hòa giải thương mại trong việc giảm tải cho hệ thống tư pháp.

Việc hòa giải viên chưa phát huy hết vai trò cho thấy cần có chính sách đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng và nâng cao tiêu chuẩn hành nghề. Bảng so sánh kỹ năng hòa giải viên giữa Việt Nam và các nước phát triển cho thấy khoảng cách rõ rệt về trình độ và kinh nghiệm.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ hòa giải thành công theo năm, biểu đồ tròn phân bổ chi phí hòa giải và bảng so sánh tiêu chuẩn hòa giải viên giữa các quốc gia.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo và cấp chứng chỉ hòa giải viên chuyên nghiệp
   Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, các trung tâm đào tạo hòa giải
   Mục tiêu: Nâng tỷ lệ hòa giải thành công lên trên 60% trong vòng 3 năm
   Giải pháp: Xây dựng chương trình đào tạo chuẩn, tổ chức các khóa bồi dưỡng kỹ năng hòa giải, áp dụng chứng chỉ hành nghề bắt buộc.

2. Xây dựng hệ thống trung tâm hòa giải thương mại chuyên nghiệp và đa dạng
   Chủ thể thực hiện: Bộ Công Thương, Sở Tư pháp các tỉnh, thành phố
   Mục tiêu: Mở rộng mạng lưới trung tâm hòa giải trên toàn quốc trong 5 năm tới
   Giải pháp: Hỗ trợ thành lập trung tâm hòa giải tư nhân và công lập, ban hành quy chế hoạt động, tạo điều kiện về tài chính và pháp lý.

3. Hoàn thiện khung pháp lý về bảo mật thông tin trong hòa giải
   Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Bộ Tư pháp
   Mục tiêu: Đảm bảo 100% vụ hòa giải tuân thủ nguyên tắc bảo mật trong 2 năm
   Giải pháp: Bổ sung quy định xử lý vi phạm bảo mật, quy định rõ trách nhiệm hòa giải viên và các bên, xây dựng cơ chế giám sát và xử lý vi phạm.

4. Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức pháp luật về hòa giải thương mại
   Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, các hiệp hội doanh nghiệp
   Mục tiêu: Đạt trên 80% doanh nghiệp hiểu và áp dụng hòa giải trong giải quyết tranh chấp trong 3 năm
   Giải pháp: Tổ chức hội thảo, phát hành tài liệu hướng dẫn, phối hợp với các hiệp hội doanh nghiệp để phổ biến pháp luật.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về tư pháp và thương mại
   Lợi ích: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách, hoàn thiện pháp luật hòa giải thương mại.
   Use case: Xây dựng chương trình đào tạo hòa giải viên, ban hành quy định mới về bảo mật thông tin.

2. Các trung tâm hòa giải thương mại và hòa giải viên
   Lợi ích: Nâng cao kỹ năng, hiểu rõ quy trình và nguyên tắc hòa giải, từ đó nâng cao hiệu quả công việc.
   Use case: Áp dụng các phương pháp hòa giải chuyên nghiệp, cải thiện tỷ lệ hòa giải thành công.

3. Doanh nghiệp và thương nhân
   Lợi ích: Hiểu rõ quyền lợi, nghĩa vụ và lợi ích khi lựa chọn hòa giải thương mại để giải quyết tranh chấp.
   Use case: Lựa chọn phương thức hòa giải phù hợp, giảm thiểu chi phí và thời gian giải quyết tranh chấp.

4. Học giả, sinh viên ngành Luật Kinh tế và các ngành liên quan
   Lợi ích: Cung cấp tài liệu nghiên cứu, tham khảo về pháp luật hòa giải thương mại và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam.
   Use case: Phát triển đề tài nghiên cứu, luận văn, bài báo khoa học về ADR và hòa giải thương mại.

Câu hỏi thường gặp

1. Hòa giải thương mại là gì và có bắt buộc không?
   Hòa giải thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp thông qua bên thứ ba trung gian, giúp các bên tự nguyện đạt thỏa thuận. Phương thức này hoàn toàn tự nguyện, không bắt buộc các bên phải tham gia.

2. Ai có thể làm hòa giải viên thương mại?
   Hòa giải viên phải có năng lực hành vi dân sự, phẩm chất đạo đức tốt, trình độ đại học trở lên và kinh nghiệm ít nhất 2 năm trong lĩnh vực liên quan. Người đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc đang thi hành án không được làm hòa giải viên.

3. Quy trình hòa giải thương mại diễn ra như thế nào?
   Quy trình gồm bốn bước chính: thỏa thuận hòa giải, chuẩn bị thủ tục, tiến hành phiên hòa giải và kết thúc hòa giải. Các bên có thể tự thỏa thuận quy trình hoặc áp dụng quy tắc của trung tâm hòa giải.

4. Bảo mật thông tin trong hòa giải được đảm bảo ra sao?
   Mọi thông tin liên quan đến hòa giải đều phải giữ bí mật, trừ trường hợp các bên đồng ý hoặc pháp luật có quy định khác. Hòa giải viên có nghĩa vụ bảo mật và không được tiết lộ thông tin cho bên thứ ba.

5. Kết quả hòa giải có giá trị pháp lý như thế nào?
   Nếu hòa giải thành công, các bên ký biên bản hòa giải thành và có thể yêu cầu tòa án công nhận để có hiệu lực thi hành như bản án. Nếu không thành, các bên có thể tiếp tục giải quyết tranh chấp tại trọng tài hoặc tòa án.

Kết luận

• Hòa giải thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả, tiết kiệm chi phí và thời gian, phù hợp với xu hướng phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.
• Pháp luật Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng với Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Nghị định 22/2017/NĐ-CP, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho hoạt động hòa giải thương mại.
• Thực tiễn áp dụng còn nhiều hạn chế như tỷ lệ hòa giải thành công thấp, kỹ năng hòa giải viên chưa đồng đều và vấn đề bảo mật thông tin cần được hoàn thiện.
• Đề xuất các giải pháp trọng tâm gồm đào tạo hòa giải viên, phát triển trung tâm hòa giải, hoàn thiện pháp luật về bảo mật và nâng cao nhận thức doanh nghiệp.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào triển khai đào tạo chuyên sâu, xây dựng hệ thống trung tâm hòa giải chuyên nghiệp và tăng cường giám sát thực thi pháp luật hòa giải thương mại.

Luận văn hy vọng sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà quản lý, chuyên gia pháp lý, doanh nghiệp và các tổ chức hòa giải trong việc phát triển và áp dụng hiệu quả hòa giải thương mại tại Việt Nam. Để biết thêm chi tiết và cập nhật mới nhất, độc giả được khuyến khích tiếp tục nghiên cứu và tham gia các khóa đào tạo chuyên sâu về hòa giải thương mại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN PHÁP LUẬT VỀ HÒA GIẢI THƯƠNG MẠI 1. Khái quát chung về hoà giải thương mại 1. Khái niệm về hoà giải thương mại Khái niệm hòa giải đã được sử dụng từ hàng ngàn năm nay trong nhiều khía cạnh của đời sống cộng đồng, gia đình và các đơn vị hành chính. Thuật ngữ hòa giải được sử dụng không chỉ để miêu tả việc giải quyết tranh chấp giữa cá nhân với cá nhân mà còn là việc giải quyết tranh chấp giữa các thương nhân, doanh nghiệp với nhau để tìm kiếm tiếng nói chung, tạo lập môi trường kinh doanh ổn thỏa để cùng phát triển.

Theo Đại Từ điển Tiếng Việt thì “Hòa giải là làm cho ổn thỏa tình trạng mâu thuẫn, xích mích giữa hai bên” [51, tr. 815] Từ điển Luật học định nghĩa hòa giải là “thuyết phục các bên tranh chấp tự giải quyết tranh chấp của mình một cách ổn thỏa. Thông thường, việc hòa giải được tiến hành sau khi thương lượng (khiếu nại) giữa các bên đã không đạt được kết quả”. 365] Luật mẫu của UNCITRAL về hòa giải định nghĩa: “Hòa giải là một trình tự được hiểu là trình tự hòa giải, trung gian hoặc một thể hiện tương tự mà các bên yêu cầu bên thứ ba (hòa giải viên thương mại) trợ giúp các bên đạt được thỏa thuận giải quyết tranh chấp; hòa giải viên thương mại không có thẩm quyền áp đặt các bên (1) tuân theo một giải pháp nào”.

Nghị định số 22/2017/NĐ-CP về Hòa giải thương mại định nghĩa: “Hòa giải thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp thương mại do các bên thỏa thuận và được hòa giải viên thương mại làm trung gian hòa giải hỗ trợ giải quyết tranh chấp theo quy định của Nghị định này.” (1) Xem Nhà Pháp luật Việt – Pháp: Tuyển tập một số văn bản về Trọng tài và Hòa giải thương mại, NXB Từ điển Bách khoa, 2010, Trang 147-148. 7 Như vậy có thể rút ra kêt luận rằng hòa giải thương mại là phương pháp để giải quyết tranh chấp, là quá trình mà tại đó hòa giải viên thương mại tạo điều kiện giao tiếp và đàm phán giữa các bên để hỗ trợ họ trong việc đạt được một thỏa thuận tự nguyện về tranh chấp của họ. Đặc điểm của hoà giải thương mại Hòa giải thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại với sự tham gia của bên thứ ba làm trung gian hòa giải, gọi là hòa giải viên thương mại.Nhiệm vụ của hòa giải viên thương mại là hỗ trợ, đưa ra giải pháp thuyết phục các bên tranh chấp tìm kiếm và thỏa thuận các giải pháp nhằm loại bỏ hay chấm dứt các vấn đề đã xảy ra tranh chấp. Hòa giải thương mại có các đặc điểm chính như sau: - Thứ nhất, hòa giải thương mại là hòa giải các bất đồng xảy ra trong quá trình thực hiện các hoạt động thương mại giữa các chủ thể với nhau.

Hòa giải thương mại chỉ diễn ra khi các bên thống nhất lựa chọn phương thức hòa giải là phương án giải quyết các vấn đề tranh chấp; hoặc khi ký hợp đồng, các bên đã dự liệu và đưa vào hợp đồng điều khoản là lựa chọn phương thức hòa giải cho các tranh chấp phát sinh, nếu có. Nhiệm vụ của hòa giải viên thương mại là việc điều chỉnh, làm trung gian cho việc giải quyết các mâu thuẫn phát sinh mà các bên không lường trước được khi soạn thảo và ký kết hợp đồng thương mại. - Thứ hai, khác với thương lượng, là hòa giải có người trung gian hòa giải hay còn gọi là hòa giải viên tham gia vào giải quyết quá trình tranh chấp. Tuy nhiên, vai trò của hòa giải viên không mang tính áp đặt ý kiến cho các bên tranh chấp, mà hòa giải viên chỉ đưa ra các giải pháp, khuyến nghị sau khi phân tích hồ sơ do các bên cung cấp; sử dụng kỹ năng mềm dẻo của mình trong phiên họp hòa giải nhằm đưa ý kiến các bên xích lại gần nhau để đi đến một thỏa thuận hòa giải.

Quyền quyêt định cuối cùng vẫn thuộc về các bên tranh chấp, hòa giải viên chỉ có vai trò là một người đồng hành cùng các bên tranh chấp thống nhất các thỏa thuận giải quyết tranh chấp mà thôi. 8 - Thứ ba, quá trình hòa giải tranh chấp thương mại diễn ra tự nguyện giữa các bên tranh chấp; quy trình hòa giải cũng mang tính chất tùy nghi, do các bên thống nhất lựa chọn chứ không có một quy định kỹ thuật pháp lý bắt buộc nào. - Thứ tư, biên bản hòa giải thành được thực thi cũng hoàn toàn phụ thuộc vào sự tự nguyện của các bên tranh chấp, trường hợp một trong các bên không tuân thủ thỏa thuận thì một trong các bên có quyền đưa ra khởi kiện tại trung tâm trọng tài hay tòa án. Phân loại hoà giải thương mại Hòa giải là phương thức giải quyết tranh chấp có sự tham gia của bên thứ ba làm trung gian hòa giải nhằm thuyết phục, hỗ trợ các bên tranh chấp tìm kiếm một giải pháp chung nhằm hạn chế hay triệt tiêu những bất đồng,mâu thuẫn mà hai bên tranh chấp đều chấp nhận được.

Hòa giải là giải pháp mang tính chất tự nguyện, tùy thuộc vào sự lựa chọn của các bên. Đặc biệt là bên thứ ba, hòa giải viên, với tính chất là trung gian hòa giải phải có vị trí độc lập với các bên; hòa giải viên không ở vị trí xung đột lợi ích đối với các bên hoặc không có những lợi ích gắn liền với lợi ích của một trong các bên trong vụ việc đang tranh chấp. Với sự thỏa thuận của các bên, hòa giải viên phải khéo léo phân tích vụ việc theo quy định của pháp luật, theo sự công bằng xã hội, theo hoàn cảnh cảm xúc của các bên để hòa giải các quan điểm khác nhau của các bên, làm “mềm” hóa ngôn ngữ, cảm xúc phi ngôn ngữ của các bên… để hướng các bên theo quy trình hòa giải mà hòa giải viên cho là phù hợp theo tiến trình vụ việc với nguyên tắc vô tư, công bằng và tuân theo pháp luật. Có hai loại hòa giải cơ bản là hòa giải vụ việc và hòa giải quy chế.

Hòa giải vụ việc (Ad hoc Conciliation/mediation) là phương thức tổ chức giải quyết vụ việc do các bên tự tổ chức và giám sát, bao gồm cả hòa giải viên mà không có sự trợ giúp của bất kỳ tổ chức nào. (Quy tắc hòa giải của Ủy ban Liên Hợp Quốc về Luật Thương mại quốc tế - UNCITRAL, hướng dẫn cơ bản về hòa giải thương mại theo vụ việc. Quy tắc này cũng đã được khuyến nghị với các nhà kinh doanh thương mại quốc tế trong nghị quyết của Đại hội đồng Liên Hiệp quốc ngày 04/12/1980). Hòa giải theo vụ việc thường thành lập theo sự thỏa thuận của 9 các bên hoặc theo điều khoản ghi trong hợp đồng sau khi tranh chấp đã xảy ra.

Các quy tắc hòa giải có thể do các bên tự soạn thảo hay giao cho hòa giải viên soạn thảo, và các bên đều thống nhất. Các bên cũng có thể thỏa thuận quy tắc hòa giải thương mại của một tổ chức quốc tế có uy tín như Ủy ban pháp luật thương mại quốc tế của (2) Liên hiệp quốc. Hòa giải vụ việc được sử dụng rộng rãi trong các tranh chấp thương mại ở nhiều quốc gia trên thế giới. Pháp luật về hòa giải ở các nước trên thế giới đều có những hướng dẫn chi tiết cho hình thức hòa giải này, dù quy định của các nước có khác nhau về hình thức, tiêu chuẩn ở mức độ sâu rộng có khác nhau.

Bản chất của hòa giải vụ việc có những đặc điểm sau: - Thứ nhất, hòa giải vụ việc chỉ được thành lập khi các bên tranh chấp lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp vụ việc bằng hòa giải và nó sẽ tự động giải thể khi các bên đã giải quyết xong tranh chấp hay một bên hoặc các bên tuyên bố không sử dụng phương phương thức hòa giải này để giải quyết tranh chấp. Hòa giải vụ việc mang tính chất lâm thời thể hiện rõ ở việc thành lập phiên hòa giải theo thỏa thuận của các bên tranh chấp để giải quyết vụ việc cụ thể của các bên. Hình thức hòa giải này chỉ tồn tại và hoạt động trong thời gian giải quyết tranh chấp của các bên và chấm dứt ngay khi các bên có kết quả hòa giải. - Thứ hai, hòa giải vụ việc không có trụ sở,không có bộ máy quản lý, vì nó chỉ được thành lập lâm thời theo vụ việc trong một thời gian nhất định và nó tự giải thể khi các bên đã thống nhất thỏa thuậnn giải quyết tranh chấp.

- Thứ ba, hòa giải theo vụ việc do các bên tự lựa chọn hòa giải viên theo ý định hay quan điểm riêng của mình, không theo một danh sách hòa giải viên do bất kỳ cơ quan, tổ chức nào ấn định. Hòa giải viên do các bên lựa chọn có thể là hòa giải viên trong danh sách do cơ quan quản lý nhà nước công nhận hay không công nhận đều được cả, trừ trường hợp sự lựa chọn đó vi phạm các điều cấm của pháp luật hay vi phạm thuần phong mỹ tục của xã hội. (2) Chang-fa Lo & Winnie Jo-Mei Ma, Draft “Convention on Cross-border Enforcement of International Mediated Settlement Agreements” trình bày tại Hội thảo quốc tế về Trọng tài và Hòa giải tại Đài Bắc, tháng 9/2015. 10 - Thứ tư, như đã nói ở trên, hòa giải theo vụ việc không có quy tắc hòa giải chuẩn riêng của mình, mà do các bên tự dự thảo và thống nhất để giải quyết riêng vụ việc nhất định.

Tuy nhiên thông thường các bên sẽ lựa chọn một quy tắc hòa giải mang tính chất phổ biến để áp dụng, nhằm tiết kiệm thời gian và sự tranh cãi không cần thiết nếu phải xây dựng quy tắc riêng cho vụ việc. Ở Việt Nam trước đây, hòa giải trong các vụ tranh chấp kinh doanh thương mại chỉ diễn ra ở tòa án, và là một phần trong quy trình tố tụng dân sự; kể khi có Nghị định số 22/2017/NĐ-CP, hòa giải theo vụ việc trong tranh chấp kinh doanh thương mại mới được cụ thể hóa trong Khoản 6, Điều 3: “Hòa giải thương mại vụ việc là hình thức giải quyết tranh chấp do hòa giải viên thương mại vụ việc được các bên lựa chọn tiến hành theo quy định của Nghị định này và thỏa thuận của các bên.