lời mở đầu, kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo luận văn đƣợc kết cấu thành ba chƣơng: Chƣơng 1: Khái quát về TCTMCYTNN và giải quyết tranh chấp có yếu tố nƣớc ngoài bằng trọng tài tại Việt Nam Chƣơng 2: Thực trạng giải quyết các TCTMCYTNN bằng trọng tài tại Việt Nam. Chƣơng 3: Một số kiến nghị nhằm phát huy hiệu quả của trọng tài trong việc giải quyết tranh chấp có yếu tố nƣớc ngoài bằng trọng tài 6 Ch¬ng 1 KHÁI QUÁT VỀ TRANH CHẤP THƢƠNG MẠI CÓ YẾU TỐ NƢỚC NGOÀI VÀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƢƠNG MẠI CÓ YẾU TỐ NƢỚC NGOÀI BẰNG TRỌNG TÀI TẠI VIỆT NAM 1.1 Khái niệm và các đặc trƣng pháp lý của TCTMCYTNN 1.1 Khái niệm TCTMCYTNN 1.1 Tranh chấp thương mại Dƣới góc độ pháp lý, tranh chấp là những xung đột, bất đồng về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể khi tham gia vào các quan hệ pháp luật. Tranh chấp thƣơng mại là những mâu thuẫn, bất đồng liên quan đến lợi ích kinh tế giữa các thƣơng nhân với nhau khi tham gia vào các quan hệ thƣơng mại. Tranh chấp thƣơng mại phát sinh trong quá trình các cá nhân, tổ chức tiến hành các hoạt động thƣơng mại theo quy định của pháp luật.
Ngày nay, hoạt động thƣơng mại đƣợc hiểu theo nghĩa rất rộng bao gồm tất cả các hoạt động nhằm mục đích sinh lời từ đầu tƣ, sản xuất đến phân phối và cả dịch vụ sau bán hàng.Chẳng hạn, Luật mẫu về Trọng tài thƣơng mại quốc tế của Uỷ ban Pháp luật Thƣơng mại Quốc tế của Liên Hợp Quốc (gọi tắt là Luật mẫu) đƣợc thông qua ngày 21/6/1985 cho rằng thuật ngữ “thƣơng mại” cần đƣợc giải thích theo nghĩa rộng liên quan đến tất cả các mối quan hệ có bản chất thƣơng mại, dù là quan hệ hợp đồng hay không phải là quan hệ hợp đồng nhƣ: mọi giao dịch thƣơng mại về việc cung cấp hay trao đổi hàng hoá, dịch vụ; thoả thuận về phân phối, đại diện thƣơng mại; hóa đơn chứng từ; bán, cho thuê, xây dựng nhà máy; các dịch vụ tƣ vấn; đề án thiết kế tổng hợp, giấy phép, đầu tƣ, cấp chi phí, giao dịch ngân hàng, bảo hiểm, các thoả thuận về khai thác hay chuyển nhƣợng, hợp tác giữa các xí nghiệp và các hình thức về hợp tác công nghiệp hay thƣơng mại, vận chuyển hàng hoá hay hành khách bằng đƣờng không, đƣờng biển, đƣờng sắt hay đƣờng bộ (Điều 1 Luật mẫu). Đây 7 cũng là khái niệm thƣơng mại theo cách hiểu của WTO và theo tinh thần của Hiệp định thƣơng mại song phƣơng Việt Nam – Hoa Kỳ (BTA) và các văn bản pháp luật của Việt Nam trong thời gian gần đây. Tại Việt Nam, thuật ngữ tranh chấp thƣơng mại xuất hiện cùng với sự ra đời của Luật thƣơng mại năm 1997. Theo Điều 238 của văn bản này thì tranh chấp thƣơng mại chỉ bó hẹp trong những “tranh chấp phát sinh do việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng hợp đồng trong hoạt động thƣơng mại”, tức là sự thoả thuận giữa thƣơng nhân với thƣơng nhân, thƣơng nhân với các bên có liên quan nhằm xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ giữa các bên trong hoạt động mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ thƣơng mại và xúc tiến thƣơng mại.
Hợp đồng thƣơng mại là hợp đồng riêng trong lĩnh vực thƣơng mại, cũng giống nhƣ khi nói đến hợp đồng trong các lĩnh vực khác nhƣ xây dựng, bảo hiểm, tín dụng. Nhƣ vậy, theo quy định trên thì tranh chấp thƣơng mại, xét về bản chất là tranh chấp hợp đồng; xét về nội dung là tranh chấp phát sinh từ các hoạt động kinh doanh, thƣơng mại nhƣ mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ thƣơng mại hay các hoạt động xúc tiến thƣơng mại; xét về chủ thể là tranh chấp giữa thƣơng nhân với thƣơng nhân, thƣơng nhân với các bên có quan hệ với thƣơng nhân trên cơ sở hợp đồng. Trong khi đó, PLTTTM quy định về tranh chấp thƣơng mại theo nghĩa rộng, phù hợp với quan điểm của Luật mẫu. Tranh chấp thƣơng mại bao gồm các tranh chấp liên quan đến các hoạt động thƣơng mại nhƣ mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ; phân phối; đại diện, đại lý thƣơng mại; ký gửi; thuê, cho thuê; thuê mua; xây dựng; tƣ vấn; kỹ thuật; li - xăng; đầu tƣ; tài chính, ngân hàng; bảo hiểm; thăm dò, khai thác; vận chuyển hàng hoá, hành khách bằng đƣờng hàng không, đƣờng biển, đƣờng sắt, đƣờng bộ.2 Tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài 8 TCTMCYTNN là những mâu thuẫn, bất đồng xảy ra trong quá trình thực hiện các hoạt động thƣơng mại có yếu tố nƣớc ngoài (một số tài liệu còn gọi là hoạt động thƣơng mại quốc tế).
Trên thế giới, tính chất quốc tế của các quan hệ thƣơng mại đƣợc hiểu không giống nhau và căn cứ trên nhiều tiêu chí khác nhau. Theo Công ƣớc Lahaye năm 1964 về mua bán quốc tế những động sản hữu hình, hợp đồng mua bán có tính chất quốc tế là tất cả các hợp đồng mua bán trong đó các bên ký kết có trụ sở thƣơng mại ở các nƣớc khác nhau và hàng hoá đƣợc chuyển từ nƣớc này sang nƣớc khác, hoặc là việc trao đổi ý chí ký kết hợp đồng giữa các bên ký kết đƣợc lập ở những nƣớc khác nhau (Điều 1 của Công ƣớc). Công ƣớc Viên năm 1980 của Liên Hợp quốc về mua bán hàng hóa quốc tế “chỉ đƣa ra một tiêu chuẩn để khẳng định tính chất quốc tế của hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, đó là các bên ký kết hợp đồng có trụ sở thƣơng mại đặt ở các nƣớc khác nhau” [12, tr. Theo quan điểm của Phòng Thƣơng mại Quốc tế (ICC) thì tranh chấp thƣơng mại quốc tế “không chỉ là các tranh chấp giữa các bên có quốc tịch khác nhau, mà còn cả các tranh chấp khi quốc tịch của các bên giống nhau nếu việc thực hiện hợp đồng ở nƣớc khác với nƣớc mà họ có quốc tịch” [33, tr.
Các quốc gia trên thế giới cũng dựa trên những tiêu chí khác nhau để xác định những TCTMCYTNN nhƣng nhìn chung đều căn cứ vào ba dấu hiệu là: chủ thể trong quan hệ tranh chấp là các bên có quốc tịch khác nhau hoặc có trụ sở thƣơng mại ở các nƣớc khác nhau; đối tƣợng của quan hệ tranh chấp nhƣ hàng hoá, dịch vụ. ở nƣớc ngoài; sự kiện pháp lý làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ tranh chấp xảy ra ở nƣớc ngoài. 9 Từ những phân tích ở trên có thể hiểu TCTMCYTNN là những mâu thuẫn, bất đồng liên quan đến quyền và lợi ích kinh tế giữa các bên tranh chấp khi tham gia vào các quan hệ thương mại có yếu tố nước ngoài.2 Các dấu hiệu pháp lý đặc trưng của TCTMCYTNN Các TCTMCYTNN là những tranh chấp vƣợt ra khỏi biên giới lãnh thổ của một quốc gia. Chính vì thế những tranh chấp thƣơng mại này có những dấu hiệu đặc trƣng so với các tranh chấp cùng loại trong phạm vi một quốc gia.
Qua nghiên cứu, chúng tôi thấy TCTMCYTNN có các đặc điểm pháp lý nổi bật sau: a) Chủ thể của quan hệ tranh chấp Một trong những dấu hiệu đặc thù của quan hệ TCTMCYTNN là một hoặc các bên chủ thể có quốc tịch nƣớc ngoài. Ví dụ, một công ty nƣớc ngoài tiến hành đầu tƣ trực tiếp vào một quốc gia sở tại, các tranh chấp phát sinh về hoạt động đầu tƣ đó giữa công ty nƣớc ngoài trên với các cá nhân và pháp nhân sở tại sẽ là TCTMCYTNN. Chủ thể của quan hệ thƣơng mại nói chung, quan hệ thƣơng mại quốc tế nói riêng là các thƣơng nhân có đủ các điều kiện mà pháp luật quy định. Các quốc gia khác nhau trên thế giới có những quy định khác nhau về những điều kiện để trở thành thƣơng nhân nhƣng nhìn chung đều căn cứ vào hai điều kiện chủ yếu sau: điều kiện về nhân thân (đối với cá nhân) hoặc điều kiện về việc thành lập hợp pháp (đối với pháp nhân) và các điều kiện về nghề nghiệp.
Thƣơng nhân nƣớc ngoài là thƣơng nhân đƣợc thành lập hoặc đăng ký theo pháp luật nƣớc ngoài và đang hoạt động tại nƣớc sở tại. Để xác định địa vị pháp lý của một pháp nhân nƣớc ngoài khi tiến hành đầu tƣ, kinh doanh tại một quốc gia khác phải căn cứ theo quy định của nƣớc mà pháp nhân đó mang quốc tịch. Trên thế giới, thông thƣờng quốc tịch của một pháp nhân đƣợc xác định theo những cơ sở sau: - Nơi thành lập pháp nhân hoặc nơi đăng ký điều lệ của pháp nhân đó; (Luật Anh, Mỹ thƣờng áp dụng tiêu chuẩn này); 11 - Nơi đặt trung tâm quản lý hoặc nơi đặt trụ sở ban quản lý hành chính, ban quản trị của pháp nhân đó (Luật một số nƣớc Châu Âu); - Nơi kinh doanh chính hoặc nơi hoạt động đầu tƣ chính của pháp nhân (luật một số nƣớc đang phát triển)[9, tr. Pháp luật Việt Nam quy định: “Thƣơng nhân nƣớc ngoài là thƣơng nhân đƣợc thành lập, đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nƣớc ngoài hoặc đƣợc pháp luật nƣớc ngoài công nhận” (Khoản 1 Điều 16 Luật thƣơng mại 2005).
Đây là một dấu hiệu rất quan trọng để nhận biết thƣơng nhân nƣớc ngoài có đủ tƣ cách pháp lý để tham gia vào các giao dịch thƣơng mại tại Việt Nam hay không? Đồng thời tƣ cách chủ thể cũng là một yếu tố để xem xét các thoả thuận của các cá nhân, tổ chức nƣớc ngoài trong các quan hệ thƣơng mại có hợp pháp hay không? b) Căn cứ làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ tranh chấp ở nước ngoài Tuy các bên trong quan hệ tranh chấp có quốc tịch giống nhau nhƣng nếu những sự kiện pháp lý làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ tranh chấp đó xảy ra ở một nƣớc khác nƣớc mà họ mang quốc tịch thì đó cũng là TCTMCYTNN. Pháp luật Việt Nam quy định những tranh chấp thƣơng mại mà có thể các bên đều là các cá nhân, tổ chức Việt Nam nhƣng những căn cứ để xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ tranh chấp này xảy ra ở một quốc gia khác thì cũng đƣợc coi là tranh chấp có yếu tố nƣớc ngoài. Ví dụ, hai công ty Việt Nam ký kết một hợp đồng thƣơng mại ở nƣớc ngoài, một bên tham gia hợp đồng đã có hành vi vi phạm hợp đồng dẫn đến tranh chấp giữa các bên. c) Tài sản tranh chấp ở nước ngoài Một trong những dấu hiệu để nhận biết tranh chấp thƣơng mại yếu tố nƣớc ngoài là tranh chấp đó liên quan đến khối lƣợng tài sản ở nƣớc ngoài.
12 Tài sản ở nƣớc ngoài là tài sản ở ngoài biên giới lãnh thổ của một quốc gia nhất định.