Trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm quyền tự do dân chủ của công dân

Tìm hiểu về trách nhiệm hình sự đối với các hành vi xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân. Phân tích quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng.

• Tác giả: Nguyễn Đình Nhâm
• Người hướng dẫn: Trần Quang Tiệp
• Trường học: Đại học Thiên Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Trách Nhiệm Hình Sự Đối Với Các Tội Xâm Phạm Quyền Tự Do, Dân Chủ Của Công Dân
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Các công trình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM QUYỀN TỰ DO, DÂN CHỦ CỦA CÔNG DÂN
• 2.1. Khái niệm và ý nghĩa của việc quy định trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân
• 2.2. Khái quát quá trình phát triển các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân
• 2.3. Những quy định về trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân trong pháp luật hình sự một số nước
• 3. CHƯƠNG 3: TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM QUYỀN TỰ DO, DÂN CHỦ CỦA CÔNG DÂN TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999 VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 3.1. Cơ sở pháp lý của trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân
• 3.2. Các dấu hiệu định khung hình phạt
• 3.3. Các hình thức trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân
• 3.4. Thực tiễn áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 về trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân
• 4. CHƯƠNG 4: HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999 VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM QUYỀN TỰ DO, DÂN CHỦ CỦA CÔNG DÂN VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG
• 4.1. Hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 về trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân
• 4.2. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Luận Án Trách Nhiệm Hình Sự Quyền Tự Do 55

Luận án tiến sĩ về Trách nhiệm hình sự đối với các Tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân là một công trình nghiên cứu quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh hiện nay. Quyền tự do, dân chủ là những quyền cơ bản, được ghi nhận trong Tuyên ngôn Thế giới về Nhân quyền và Hiến pháp Việt Nam. Việc bảo vệ những quyền này là nhiệm vụ quan trọng của Đảng và Nhà nước, đặc biệt trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN. Luận án này đánh giá thực trạng thi hành luật, chỉ ra những bất cập, và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật hình sự, góp phần bảo vệ tốt hơn Quyền tự do của công dân và Quyền dân chủ của công dân. Tình hình tội phạm xâm phạm các quyền này diễn biến phức tạp, gây nhiều hậu quả nghiêm trọng, nhất là các vụ án về bắt, giữ, giam người trái pháp luật, đối xử bất bình đẳng với phụ nữ, xâm phạm chỗ ở của công dân, xâm phạm quyền khiếu nại, tố cáo của công dân… diễn ra ở nhiều nơi trên toàn quốc.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Luận Án Tiến Sĩ Luật

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến Trách nhiệm hình sự đối với các Tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ. Việc hoàn thiện pháp luật hình sự và nâng cao hiệu quả áp dụng là cần thiết để bảo vệ Quyền con người và Quyền công dân. Hiến pháp năm 2013 đã có sự sửa đổi, bổ sung quan trọng, đó là ghi nhận và quy định các quyền con người đồng thời với các quyền cơ bản của công dân, một trong những thành tựu lập hiến thể hiện sự tiến bộ, đổi mới về quan điểm, tư tưởng của Nhà nước về bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Trách Nhiệm Hình Sự Trong Bối Cảnh Mới

Luận án hướng đến mục tiêu nghiên cứu sâu rộng các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến Trách nhiệm hình sự. Phân tích rõ ràng thực trạng áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự về các Tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ trong thực tiễn xét xử. Đồng thời, đề xuất các giải pháp cụ thể để hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao hiệu quả bảo vệ Quyền tự do của công dân. Luận án có mục đích nghiên cứu, bổ sung lý luận, làm rõ thực trạng việc áp dụng quy định của BLHS về TNHS đối với các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân. Trên cơ sở đó, đề xuất những nội dung cụ thể nhằm hoàn thiện quy định của BLHS về TNHS đối với các tội xâm phạm quyền TDDC của con người, của công dân và đề ra giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng trong thực tiễn hiện nay.

II. Cách Xác Định Tội Xâm Phạm Quyền Tự Do Hướng Dẫn 58

Để xác định một hành vi có cấu thành Tội xâm phạm quyền tự do hay không, cần xem xét kỹ lưỡng các yếu tố cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật hình sự. Các yếu tố này bao gồm: chủ thể, khách thể, mặt khách quan và mặt chủ quan của tội phạm. Việc xác định đúng Cấu thành tội phạm là cơ sở quan trọng để truy cứu Trách nhiệm hình sự một cách chính xác. BLHS năm 1985 đã quy định một chương riêng biệt về những tội xâm phạm quyền TDDC của công dân, bao gồm 10 điều từ Điều 119 đến Điều 128. Đến khi BLHS năm 1999 ra đời, thay thế BLHS năm 1985 để phù hợp với thực tiễn của đất nước, đã có sự sửa đổi, bổ sung căn bản và tiếp tục quy định các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân tại Chương XIII của Bộ luật, gồm 10 điều 7 từ Điều 123 đến Điều 132.

2.1. Phân Tích Cấu Thành Tội Phạm Xâm Phạm Quyền Dân Chủ

Cần phân tích kỹ lưỡng các dấu hiệu pháp lý của Tội xâm phạm quyền dân chủ, bao gồm các quyền bầu cử, ứng cử, tham gia quản lý nhà nước, xã hội... Các hành vi cản trở, tước đoạt hoặc hạn chế trái pháp luật các quyền này đều có thể cấu thành tội phạm. Ngày 19/6/2009, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của BLHS năm 1999 được Quốc hội khóa XII nước CHXHCN Việt Nam thông qua, trong đó Tội xâm phạm quyền tác giả (Điều 131) được chuyển sang Chương XVI về các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế (thành Điều 170a); do vậy, Chương VIII về các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân chỉ còn 09 Điều từ Điều 123 đến Điều 130 và Điều 132.

2.2. Mức Độ Hình Phạt Yếu Tố Quyết Định Trách Nhiệm Hình Sự

Mức độ Hình phạt áp dụng cho các Tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ phụ thuộc vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội và các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự. Tòa án cần xem xét toàn diện các yếu tố này để đưa ra bản án công bằng, nghiêm minh. Trong BLHS, hình phạt nghiêm khắc nhất áp dụng đối với các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân là phạt tù có thời hạn với khung hình phạt chủ yếu dưới 7 năm, nên thực tiễn áp dụng, Tòa án thường tuyên mức phạt tù nhẹ, chưa bảo đảm răn đe, ngăn chặn các tội phạm này.

III. Phương Pháp Áp Dụng Chính Sách Hình Sự Hiệu Quả Nhất 59

Việc áp dụng Chính sách hình sự một cách hiệu quả đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa và đấu tranh chống các Tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật để nâng cao nhận thức của người dân về các quyền của mình. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng trong việc phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án liên quan. Về mặt xã hội, tư tưởng nhân quyền, dân chủ của nhà nước pháp quyền với cốt lõi là đề cao quyền con người, quyền công dân ngày càng được phổ biến rộng rãi và đòi hỏi được nhận thức rõ ràng hơn trong đời sống, cũng chính là một trong những định hướng lớn của quá trình sửa đổi, hoàn thiện Hiến pháp năm 2013 của Nhà nước ta thời gian vừa qua.

3.1. Hoàn Thiện Pháp Luật Hình Sự Giải Pháp Căn Cơ

Cần tiếp tục Hoàn thiện pháp luật hình sự để đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng và phù hợp với thực tiễn. Các quy định về các Tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ cần được sửa đổi, bổ sung để đáp ứng yêu cầu bảo vệ Quyền con người và Quyền công dân. Trên thực tế hiện nay, ở nhiều lúc nhiều nơi, việc tôn trọng và bảo vệ các quyền TDDC của con người, của công dân cũng chưa được thực hiện một cách đầy đủ và toàn diện, người dân chưa thực sự cảm thấy an toàn, hạnh phúc trong môi trường sống của mình.

3.2. Vai Trò Của Tội Phạm Học Trong Phòng Ngừa Tội Phạm

Tội phạm học đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm, từ đó đề xuất các giải pháp phòng ngừa hiệu quả. Cần tăng cường nghiên cứu về các yếu tố xã hội, kinh tế, văn hóa có thể dẫn đến các hành vi xâm phạm Quyền tự do của công dân. Việc nghiên cứu các vấn đề về lý luận, thực tiễn của các tội xâm phạm quyền TDDC và TNHS đối với các tội phạm này nhằm làm sáng tỏ về mặt lý luận cũng như nâng cao hiện quả thực tiễn áp dụng các quy định của BLHS, đang là vấn đề rất cần được quan tâm.

IV. Án Lệ Về Tội Xâm Phạm Phân Tích Bài Học 57

Nghiên cứu, phân tích các Án lệ về Tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ là rất quan trọng để rút ra những bài học kinh nghiệm trong công tác xét xử. Các án lệ giúp các thẩm phán, kiểm sát viên áp dụng pháp luật một cách thống nhất và chính xác, đảm bảo Quyền tự do của công dân được bảo vệ một cách tốt nhất. Cần làm sáng tỏ khái niệm TNHS đối với các tội xâm phạm quyền TDDC; phân tích ý nghĩa của việc quy định TNHS đối với các tội xâm phạm quyền TDDC. Làm rõ quá trình phát triển các quy định về TNHS đối với các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân trong pháp luật hình sự Việt Nam qua các giai đoạn.

4.1. Đánh Giá Thực Tiễn Áp Dụng Pháp Luật Về Quyền Tự Do

Việc đánh giá Thực tiễn áp dụng các quy định pháp luật về quyền tự do, dân chủ giúp phát hiện những bất cập, vướng mắc trong quá trình thi hành. Từ đó, đề xuất các giải pháp sửa đổi, bổ sung pháp luật để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong thực tế. Nghiên cứu những quy định về TNHS đối với các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân trong pháp luật hình sự một số nước trên thế giới, chỉ ra sự khác biệt và những nét tương đồng, rút ra một số bài học kinh nghiệm đối với việc hoàn thiện các quy định liên quan của BLHS Việt Nam.

4.2. Bảo Vệ Quyền Công Dân Trách Nhiệm Của Nhà Nước

Bảo vệ quyền công dân là trách nhiệm của Nhà nước. Cần tăng cường các biện pháp bảo vệ, phòng ngừa các hành vi xâm phạm Quyền tự do, dân chủ của công dân. Đồng thời, cần có cơ chế hiệu quả để xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm. Mặt khác, trên thực tế hiện nay, ở nhiều lúc nhiều nơi, việc tôn trọng và bảo vệ các quyền TDDC của con người, của công dân cũng chưa được thực hiện một cách đầy đủ và toàn diện, người dân chưa thực sự cảm thấy an toàn, hạnh phúc trong môi trường sống của mình.

V. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Thi Hành Luật Bí Quyết 56

Để nâng cao hiệu quả thi hành luật về Trách nhiệm hình sự đối với các Tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan nhà nước và sự tham gia tích cực của người dân. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật, nâng cao năng lực của các cán bộ thực thi pháp luật và xây dựng cơ chế giám sát hiệu quả. Đồng thời, đề ra một số giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng nhằm bảo vệ toàn diện các quyền TDDC của con người, của công dân.

5.1. Tăng Cường Giáo Dục Pháp Luật Về Quyền Tự Do Ngôn Luận

Cần tăng cường giáo dục pháp luật về Quyền tự do ngôn luận, Tự do báo chí, Tự do tín ngưỡng, tôn giáo để người dân hiểu rõ hơn về các quyền của mình và biết cách bảo vệ khi bị xâm phạm. Chính sách hình sự đối với các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân ở nước ta hiện nay, tác giả đã vận dụng các nguyên lý của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích, đánh giá và làm sáng tỏ các nội dung nghiên cứu.

5.2. Phát Triển Cơ Chế Khiếu Nại Tố Cáo Hiệu Quả

Cần xây dựng Cơ chế khiếu nại, tố cáo hiệu quả để người dân có thể phản ánh kịp thời các hành vi xâm phạm Quyền tự do, dân chủ. Đồng thời, cần đảm bảo các khiếu nại, tố cáo được giải quyết nhanh chóng, công bằng và đúng pháp luật. Luận án được nghiên cứu trên cơ sở sử dụng kết hợp các phương pháp thống kê, lịch sử, phân tích, so sánh, logic pháp lý để lập luận, đánh giá làm sáng tỏ những luận chứng và các quan điểm khoa học về vấn đề nghiên cứu.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân" do tác giả Nguyễn Đình Nhâm thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trần Quang Tiệp và PGS.TS Trần Văn Luyện tại Khoa Luật (Đại học Quốc gia Hà Nội) đại diện cho một nghiên cứu chuyên khảo toàn diện, có tính tiên phong trong khoa học luật hình sự Việt Nam. Nghiên cứu được đặt trong bối cảnh bước ngoặt của nền lập hiến Việt Nam khi Hiến pháp năm 2013 chính thức ghi nhận và phân tách chế định "quyền con người" song hành cùng "quyền công dân" tại Chương II, đồng thời đánh dấu thời điểm Việt Nam được Đại hội đồng Liên hợp quốc bầu làm thành viên Hội đồng Nhân quyền nhiệm kỳ 2014–2016 (ngày 12/11/2013).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm được xác định là sự thiếu hụt các công trình lý luận chuyên sâu và có hệ thống về chế định trách nhiệm hình sự (TNHS) đối với nhóm tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ (TDDC). Phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận ở góc độ luật tố tụng hình sự (Nguyễn Quang Hiền, 2008), phân tích đơn lẻ một số tội danh như Tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật (Nguyễn Thị Thanh, 2010; Đỗ Đức Hồng Hà, 2001) hay Tội xâm phạm chỗ ở của công dân (Lê Thiết Hùng, 2011), hoặc dừng lại ở mức độ bình luận giáo khoa khái quát (Trần Văn Luyện, 2001; Lê Cảm, 2005). Luận án giải quyết trực tiếp khoảng trống này thông qua hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý, cơ sở và các hình thức biểu hiện của TNHS đối với các tội xâm phạm quyền TDDC trong mối quan hệ giữa Nhà nước và người phạm tội là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quy định của Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) bộc lộ những bất cập, vướng mắc cấu trúc nào khi đối chiếu với Hiến pháp năm 2013 và thực tiễn xét xử giai đoạn 2006 – tháng 6/2013?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mô hình lập pháp và giải pháp hoàn thiện quy định TNHS nào đáp ứng tối ưu yêu cầu bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN)?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): TNHS đối với nhóm tội xâm phạm quyền TDDC mang bản chất kép, vừa là quan hệ pháp luật hình sự giữa Nhà nước và người phạm tội, vừa là chế tài cưỡng chế nhà nước nghiêm khắc nhất nhằm bảo đảm trật tự pháp lý hiến định.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Khung chế tài của Chương XIII BLHS năm 1999 còn thiên lệch về các mức phạt tù nhẹ (đa phần dưới 7 năm), dẫn đến tình trạng xử lý chưa tương xứng, thiếu tính răn đe đối với các hành vi xâm phạm quyền tự do thân thể, chỗ ở và quyền chính trị.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp học thuyết Mác - Lênin về Nhà nước và pháp luật, tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền làm chủ của nhân dân, kết hợp hệ thống lý luận về TNHS và tội phạm học hiện đại của GS.TSKH Lê Cảm và GS. Nguyễn Ngọc Hòa. Phạm vi nghiên cứu khảo sát mẫu dữ liệu thực chứng gồm 1.111 vụ án với 2.912 bị cáo bị điều tra, truy tố, xét xử trên phạm vi toàn quốc từ năm 2006 đến tháng 6/2013, có đối chiếu so sánh với giai đoạn 2000–2005. Công trình mang lại ý nghĩa đột phá trong việc cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ quá trình thể chế hóa Hiến pháp năm 2013 vào BLHS.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước phản ánh ba dòng công trình chính. Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào lý luận chung về quyền con người và quyền công dân dưới góc độ triết học pháp lý và luật hiến pháp, tiêu biểu là các tác phẩm của Đinh Văn Mậu (2003) về "Quyền lực nhà nước và quyền công dân", Ngô Huy Cương (2006) về "Dân chủ và pháp luật dân chủ", Tường Duy Kiên (2006) về vai trò của Quốc hội trong bảo đảm quyền con người, và Lê Minh Thông (1998). Dòng nghiên cứu thứ hai đi sâu vào chế định TNHS đại cương trong khoa học luật hình sự của Lê Cảm (2000, 2005), Nguyễn Ngọc Hòa (2001), Phạm Mạnh Hùng (2005), Lê Thị Sơn (1996, 1997, 2002), Nguyễn Ngọc Chí (2000) và Nguyễn Văn Nam (2008). Dòng nghiên cứu thứ ba khảo sát trực diện các tội xâm phạm quyền TDDC, tiêu biểu là đề tài cấp Đại học Quốc gia Hà Nội (2009) và sách chuyên khảo (2010) của Trịnh Tiến Việt. Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu dừng lại ở việc phân tích cấu thành tội phạm truyền thống và số liệu thực tiễn giai đoạn 2000–2008, chưa tiếp cận toàn diện dưới góc độ chế định TNHS và chưa bao hàm tinh thần đổi mới của Hiến pháp năm 2013.

Trong bức tranh học thuật quốc tế, các nghiên cứu tập trung vào hai nhánh: triết lý tự do cá nhân và cơ chế chế tài chuyên biệt. Nhánh triết lý nền tảng bắt nguồn từ luận điểm kinh điển của John Stuart Mill trong tác phẩm On Liberty (1859), khẳng định "tự do của mỗi người được giới hạn bởi tự do của người khác" và bảo vệ quyền được mưu cầu hạnh phúc cá nhân chống lại sự can thiệp phi lý của quyền lực công. Nhánh chế tài thực chứng thể hiện qua các công trình phân tích tội phạm bầu cử tại Hoa Kỳ của Craig C. Donsanto (Prosecution of Electoral Fraud Under United States Federal Law), mô hình phòng chống gian lận bầu cử của Dr. Staffan Darnoff (IFES, 2011), cũng như các khung pháp lý của Liên hợp quốc về phòng chống bạo hành phụ nữ (Handbook for Legislation on Violence Against Women, 2010; Ending Violence Against Women: From Words to Action, 2006) và tài liệu của Quốc hội Ấn Độ (Crime Against Women, 2013).

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa hai quan điểm đối lập về bản chất TNHS: quan điểm thứ nhất coi TNHS đơn thuần là biện pháp cưỡng chế trừng phạt nghiêm khắc nhất của Nhà nước áp dụng lên cá nhân (tiếp cận tĩnh/hình thức); quan điểm thứ hai (được luận án bảo vệ) định vị TNHS là nội dung quan hệ pháp luật hình sự phức hợp giữa Nhà nước và người phạm tội (tiếp cận động/quan hệ). Luận án xác lập vị thế khoa học độc lập khi là công trình đầu tiên tại Việt Nam giải quyết đồng thời hai chiều kích: hệ thống hóa lý luận TNHS gắn với quyền hiến định và phân tích thực tiễn áp dụng trên tập dữ liệu xét xử 1.111 vụ án, thiết lập cầu nối lý luận giữa luật học Việt Nam với các chuẩn mực tư pháp quốc tế.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm học thuyết trách nhiệm hình sự của GS.TSKH Lê Cảm và PGS.TS Phạm Hồng Hải bằng việc đưa ra định nghĩa chuẩn xác về mặt khoa học: "TNHS đối với các tội xâm phạm quyền TDDC của con người, của công dân là hậu quả pháp lý bất lợi buộc người có hành vi phạm tội xâm phạm quyền TDDC của con người, của công dân phải gánh chịu theo quy định của các chế tài hình sự do cơ quan Nhà nước có thẩm quyền áp dụng". Đóng góp lý thuyết mang tính bước ngoặt thể hiện ở bốn mệnh đề (propositions):

• Mệnh đề 1 (P1): Tái định nghĩa khách thể loại của nhóm tội phạm từ "quyền TDDC của công dân" thành "quyền TDDC của con người và của công dân", phản ánh sự chuyển dịch từ phạm trù thuần túy tư cách công dân sang các giá trị nhân quyền phổ quát theo Điều 14 Hiến pháp năm 2013.
• Mệnh đề 2 (P2): Tính "động" đặc thù của chính sách hình sự đối với nhóm tội xâm phạm quyền TDDC; sự biến đổi của chế tài hình sự phản ánh trực tiếp mức độ tiến bộ của nền dân chủ và trình độ phát triển của Nhà nước pháp quyền.
• Mệnh đề 3 (P3): Xác lập nguyên tắc lỗi cố ý trực tiếp là yếu tố chủ quan bắt buộc, loại trừ hình thức quy tội khách quan và khẳng định tính thống nhất biện chứng giữa mặt khách quan và chủ quan của tội phạm.
• Mệnh đề 4 (P4): Nhận diện tính chất đặc thù của chủ thể tội phạm, phân hóa rõ giữa chủ thể thông thường và "chủ thể đặc biệt" (người có chức vụ, quyền hạn lạm quyền xâm phạm quyền tự do thân thể, chỗ ở, thư tín).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: (1) Lý luận Mác - Lênin về Nhà nước và pháp luật kết hợp phép biện chứng duy vật; (2) Học thuyết cấu thành tội phạm và TNHS trong truyền thống Dân luật (Civil Law) XHCN; (3) Các chuẩn mực quốc tế về quyền dân sự và chính trị (ICCPR 1966, UDHR 1948).

Điểm độc đáo của mô hình phân tích nằm ở cấu trúc phân tầng khách thể bảo vệ: phân tách rõ ràng giữa các quyền thuộc về con người (ai cũng được hưởng như quyền bất khả xâm phạm về thân thể, đời sống riêng tư, chỗ ở) và các quyền gắn liền với tư cách công dân trong mối quan hệ với Nhà nước (quyền bầu cử, ứng cử, khiếu nại, tố cáo). Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được giới hạn trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam thời kỳ chuyển đổi và cải cách tư pháp, lấy tinh thần Nhà nước pháp quyền XHCN làm tọa độ quy chiếu.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường bản thể luận và nhận thức luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử (Marxist dialectical and historical materialism), tích hợp chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism) trong việc đánh giá bản chất các quy định pháp luật. Thiết kế nghiên cứu theo mô hình đa tầng (multi-level design):

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Đánh giá sự tương thích giữa văn bản lập pháp hình sự (BLHS 1985, BLHS 1999 sửa đổi 2009) với các nguyên tắc hiến định (Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992, 2013) và công ước quốc tế.
• Cấp độ trung gian (Meso-level): Khảo sát hoạt động thực thi công lý của các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan Điều tra, Viện Kiểm sát, Tòa án nhân dân).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Phân tích các yếu tố cấu thành tội phạm, động cơ, mục đích, nhân thân người phạm tội và việc cá thể hóa hình phạt trong từng vụ án cụ thể.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập dữ liệu kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu tài liệu lập pháp, án văn thực tế và phỏng vấn chuyên gia. Quy trình bảo đảm độ tin cậy và giá trị khoa học thông qua tam giác đạc (triangulation):

1. Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa số liệu thống kê tư pháp quốc gia, báo cáo tổng kết ngành Tòa án và hồ sơ 1.111 vụ án thực tế.
2. Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phương pháp thống kê tư pháp, phân tích - tổng hợp logic pháp lý, phân tích so sánh luật học (Comparative Law) với các bộ luật hình sự của Liên bang Nga, Trung Quốc, Thụy Điển, Hoa Kỳ, Nhật Bản.
3. Tam giác đạc chuyên gia (Investigator Triangulation): Tham vấn sâu ý kiến của các thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên và các nhà khoa học luật hình sự đầu ngành.

Data và phân tích

Chỉ số thực chứng	Giá trị định lượng	Ghi chú & Nguồn tham chiếu
Tổng số vụ án khảo sát	1.111 vụ	Dữ liệu xét xử sơ thẩm toàn quốc (2006 – 6/2013)
Tổng số bị cáo xét xử	2.912 bị cáo	Trung bình ~2,62 bị cáo/vụ án
Quy mô chế tài BLHS 1999	09 Điều luật	Sau khi chuyển Điều 131 thành Điều 170a năm 2009
Cơ cấu tội phạm chủ yếu	Điều 123, 124, 125, 132	Bắt, giữ, giam trái phép; xâm phạm chỗ ở, khiếu nại
Hình phạt áp dụng chủ đạo	Phạt tù dưới 07 năm / Án treo	Chiếm đa số tuyệt đối trong thực tiễn xét xử

Các kỹ thuật phân tích dữ liệu thống kê mô tả, phân tích cơ cấu và so sánh diễn biến tội phạm được thực hiện tỉ mỉ nhằm bảo đảm độ vững (robustness checks). Nghiên cứu chỉ ra sự bất cập khi tỷ lệ áp dụng hình phạt tù giam mức cao là rất thấp, chủ yếu tập trung ở mức khởi điểm của khung hình phạt hoặc cho hưởng án treo, tạo ra độ lệch đáng kể so với tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

• Phát hiện 1: Bất cập nghiêm trọng trong cấu trúc khung hình phạt. Khung hình phạt đối với hầu hết các tội xâm phạm quyền TDDC trong BLHS năm 1999 đều có mức cao nhất dưới 7 năm tù (tội phạm ít nghiêm trọng và nghiêm trọng). Thực tiễn xét xử 1.111 vụ án cho thấy các Tòa án có xu hướng tuyên mức phạt tù rất nhẹ hoặc phạt tù cho hưởng án treo, dẫn đến sự suy giảm hiệu lực răn đe chung và phòng ngừa riêng.
• Phát hiện 2: Khoảng cách lập pháp giữa BLHS năm 1999 và Hiến pháp năm 2013. Chương XIII BLHS năm 1999 chỉ giới hạn bảo vệ "quyền TDDC của công dân", bỏ lọt khách thể là "quyền con người" của những cá nhân không có quốc tịch hoặc người nước ngoài cư trú hợp pháp tại Việt Nam (như quyền bất khả xâm phạm về thân thể, thư tín, chỗ ở quy định tại các Điều 16, 20, 21, 22 Hiến pháp năm 2013).
• Phát hiện 3: Tình trạng "tội phạm ẩn" cao trong các hành vi xâm phạm quyền chính trị và bí mật đời tư. Các tội danh như Tội xâm phạm quyền bình đẳng của phụ nữ (Điều 125), Tội xâm phạm quyền khiếu nại, tố cáo (Điều 132), Tội xâm phạm bí mật hoặc an toàn thư tín, điện thoại, điện tín (Điều 125) có số lượng truy cứu TNHS rất thấp so với thực tế xảy ra do khó khăn trong việc chứng minh dấu hiệu "đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt hành chính mà còn vi phạm" hoặc "gây hậu quả nghiêm trọng".
• Phát hiện 4: Thiếu hụt quy phạm hình sự đối với các hành vi nguy hiểm mới nảy sinh. Sự phát triển của công nghệ thông tin và xã hội số làm phát sinh các phương thức xâm phạm mới (nghe lén điện tử, đánh cắp dữ liệu cá nhân, cản trở bất hợp pháp quyền tiếp cận thông tin) nhưng chưa được hình sự hóa kịp thời trong BLHS năm 1999.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung vào hệ thống khoa học luật hình sự Việt Nam lý luận hoàn chỉnh về TNHS đối với các tội xâm phạm quyền con người, quyền công dân, làm rõ cơ sở triết học của tự do và giới hạn pháp lý theo quan điểm của Hegel ("Tự do là cái tất yếu được nhận thức") và tư tưởng Hồ Chí Minh.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập mô hình đánh giá quy phạm hình sự dựa trên chứng cứ thực chứng (evidence-based criminal jurisprudence) kết hợp phân tích đối chiếu luật học quốc tế.
• Về mặt lập pháp và chính sách: Cung cấp luận cứ trực tiếp để Ban soạn thảo BLHS năm 2015 đổi tên Chương thành "Các tội xâm phạm quyền tự do của con người, quyền tự do, dân chủ của công dân", sửa đổi cấu thành các tội bắt giữ người trái phép, xâm phạm chỗ ở, xâm phạm bí mật đời tư và nâng mức hình phạt bảo đảm tương xứng với tính chất nguy hiểm của tội phạm.
• Về mặt áp dụng thực tiễn: Chuẩn hóa quy trình định tội danh và quyết định hình phạt cho Thẩm phán và Kiểm sát viên, khắc phục sự tùy nghi và giảm thiểu tình trạng bỏ lọt tội phạm hoặc xử phạt quá nhẹ.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu có một số giới hạn khách quan: (1) Khung dữ liệu thực chứng giới hạn đến tháng 6/2013 do thời điểm bảo vệ và yêu cầu dữ liệu tại thời điểm nghiên cứu; (2) Việc tiếp cận các hồ sơ án đình chỉ hoặc không khởi tố còn khó khăn do tính chất nhạy cảm của các quyền chính trị; (3) Chưa mở rộng phân tích sâu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại (vấn đề chưa được ghi nhận trong BLHS 1999).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future research agenda) mở ra các hướng đi:

• Đánh giá thực chứng hiệu quả áp dụng của BLHS năm 2015 (sửa đổi 2017) đối với Chương các tội xâm phạm quyền con người, quyền công dân.
• Nghiên cứu TNHS đối với các hành vi xâm phạm quyền tự do trên không gian mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân trước các thách thức của trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ giám sát diện rộng.
• Mở rộng so sánh luật học với các nước thuộc hệ thống Thông luật (Common Law) về cơ chế bồi thường thiệt hại trừng phạt (punitive damages) trong các vụ án xâm phạm quyền công dân do nhân viên công quyền gây ra.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu sắc, trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học tại các cơ sở đào tạo luật lớn như Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật - ĐHQGHN, Học viện Khoa học Xã hội.

Về mặt chính sách và cải cách tư pháp, công trình trực tiếp đóng góp vào việc thực hiện Nghị quyết số 48/NQ-TW của Bộ Chính trị về Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật và Nghị quyết số 49/NQ-TW về Chiến lược cải cách tư pháp. Trên trường quốc tế, công trình khẳng định cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong việc nội luật hóa các công ước quốc tế về nhân quyền, nâng cao vị thế và uy tín của quốc gia tại Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung lý thuyết chuẩn xác và hệ thống dữ liệu thực chứng phong phú để phát triển các đề tài chuyên sâu về tư pháp hình sự.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu luật học: Sở hữu tài liệu chuyên khảo có chiều sâu lý luận và tính đối chiếu quốc tế cao phục vụ giảng dạy các học phần Luật Hình sự và Nhân quyền.
• Cơ quan tiến hành tố tụng (Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên): Được cung cấp bộ tiêu chí pháp lý rõ ràng để định tội danh, phân biệt tội phạm và xác định đúng khung hình phạt trong xét xử.
• Cơ quan lập pháp (Quốc hội, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao): Sử dụng các kiến nghị cụ thể làm cơ sở lý luận và thực tiễn để ban hành các văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật thống nhất.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng học thuyết TNHS của GS.TSKH Lê Cảm để thiết lập mô hình "khách thể bảo vệ kép": chuyển đổi toàn diện phạm vi bảo vệ của Chương XIII BLHS từ thuần túy "quyền công dân" sang "quyền con người và quyền công dân" theo tinh thần Hiến pháp năm 2013, định vị TNHS là quan hệ pháp luật hình sự giữa Nhà nước và cá nhân vi phạm.

2. Đổi mới phương pháp luận thể hiện như thế nào khi so sánh với các công trình trước? Khác với các nghiên cứu trước đây (như Trịnh Tiến Việt 2009 chỉ khảo sát định tính hoặc dừng ở 2008), luận án kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng với kỹ thuật tam giác đạc đa tầng, xử lý khối dữ liệu thực chứng quy mô quốc gia gồm 1.111 vụ án/2.912 bị cáo (2006–6/2013) và so sánh lập pháp đa quốc gia (Mỹ, Nga, Trung Quốc, Thụy Điển, Nhật Bản).

3. Phát hiện thực chứng nào gây bất ngờ nhất từ dữ liệu? Phát hiện về sự mất cân đối nghiêm trọng giữa tính chất nguy hiểm của tội phạm và mức hình phạt được tuyên: mặc dù các hành vi bắt, giữ, giam người trái phép hoặc xâm phạm chỗ ở gây chấn động xã hội, nhưng tỷ lệ án tù giam nghiêm khắc là rất thấp, đa số bị cáo nhận mức án dưới đáy khung hình phạt hoặc được hưởng án treo do rào cản từ thiết kế chế tài dưới 7 năm tù của BLHS 1999.

4. Quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) có được bảo đảm? Hoàn toàn minh bạch và khả thi. Quy trình thu thập dữ liệu, phân loại tội danh, nguồn dữ liệu thống kê từ Tòa án nhân dân tối cao và các cơ quan tiến hành tố tụng được mô tả chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng hoặc mở rộng trên các tập dữ liệu giai đoạn sau.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm được định hình ra sao? Định hình ba trọng tâm: (1) Đánh giá hậu kiểm (ex-post evaluation) tác động thực tế của các quy định mới trong BLHS năm 2015; (2) Xây dựng khung chế tài hình sự bảo vệ quyền riêng tư số và dữ liệu cá nhân; (3) Nghiên cứu cơ chế TNHS đối với các chủ thể đặc biệt lạm dụng công nghệ cao xâm phạm quyền tự do dân chủ.

Kết luận

Công trình của NCS Nguyễn Đình Nhâm đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống khái niệm khoa học chuẩn xác về TNHS đối với các tội xâm phạm quyền TDDC của con người, của công dân.
2. Phân tích toàn diện lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam từ năm 1945 và đúc kết kinh nghiệm lập pháp quốc tế có giá trị tham khảo cao.
3. Đánh giá thực chứng sâu sắc thực trạng áp dụng BLHS năm 1999 qua 1.111 vụ án và 2.912 bị cáo, chỉ rõ nguyên nhân và bất cập cấu trúc.
4. Xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện BLHS theo hướng đồng bộ với Hiến pháp năm 2013, mở rộng khách thể bảo vệ sang quyền con người.
5. Đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực thực thi công lý cho các cơ quan tiến hành tố tụng, bảo đảm xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.

Nghiên cứu đánh dấu bước tiến quan trọng trong tư duy lập pháp hình sự Việt Nam, đặt nền tảng học thuật vững chắc cho việc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN thực sự của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Hiện nay, cũng có nhiều công trình nghiên cứu khoa học ở trong và ngoài nước liên quan các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân dưới các hình thức, chuyên ngành, với phạm vi và mức độ khác nhau. Ở ngoài nước, các công trình nghiên cứu liên quan thường gắn liền với các quyền TDDC của con người, của công dân ở nước nghiên cứu. Ở trong nước, các công trình nghiên cứu khá đa dạng về hình thức nghiên cứu, như: luận văn, luận án; đề tài khoa học cấp bộ, cấp cơ sở; sách chuyên khảo, giáo trình và những bài viết đăng tải, công bố trên các tập san, tạp chí…; các công trình nghiên cứu cũng dưới nhiều góc độ và thuộc nhiều chuyên ngành luật khác nhau, như: luật hình sự, tội phạm học, lý luận chung về nhà nước và pháp luật…; đối tượng, phạm vi nghiên cứu của các công trình đã được công bố cũng rất khác nhau, một số công trình nghiên cứu tổng thể các tội phạm về quyền con người, một số công trình chỉ đi sâu nghiên cứu một hoặc một số tội phạm về quyền TDDC của công dân, một số công trình lại giới hạn nghiên cứu tình hình tội phạm ở một số địa phương, tỉnh thành nhất định. Tùy theo mục đích nghiên cứu, các nhiệm vụ được xác định, giải quyết trong các công trình khoa học đã được công bố cũng khác nhau: có công trình chỉ tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản, có công trình chỉ ra những vướng mắc trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân.

Đa số các nghiên cứu trong nước tập trung vào tội phạm cụ thể, trong đó có một số tội phạm được nghiên cứu khá sâu như: Tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật, Tội xâm phạm chỗ ở của công dân. Một số công trình nghiên cứu đánh giá tổng thể về quyền TDDC của công dân nói chung được pháp luật hình sự bảo vệ. Các nghiên cứu không phân tách hai khái niệm tội xâm phạm quyền tự do của công dân và tội xâm phạm quyền dân chủ của công dân. Dưới góc độ khoa học luật hình sự, đa 15 phần các nghiên cứu còn giới hạn ở những bình luận mang tính giải thích, giới thiệu các quy định của BLHS về các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân.

Có thể điểm qua một số công trình khoa học đã được công bố ở Việt Nam và nước ngoài có nội dung nghiên cứu liên quan đề tài các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân sau đây. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC Ở Việt Nam, có thể điểm qua một số công trình nghiên cứu đã được công bố có nội dung nghiên cứu liên quan đến đề tài các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân như sau: - Các công trình nghiên cứu dưới dạng đề tài luận văn, luận án, có thể kể đến Luận án tiến sĩ luật học của nghiên cứu sinh Nguyễn Quang Hiền với đề tài: "Bảo vệ quyền con người trong luật tố tụng hình sự Việt Nam" (năm 2008, Trường Đại học Luật Hà Nội). Luận án tập trung nghiên cứu, phân tích những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về bảo vệ quyền con người như quyền được xét xử công bằng, quyền đưa ra tài liệu, quyền bào chữa.tuy nhiên, luận án chỉ đi sâu phân tích các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) Việt Nam liên quan đến bảo vệ quyền con người, chứ không nghiên cứu, phân tích việc bảo vệ các quyền TDDC của công dân gắn với quy định của BLHS. Liên quan đến một số tội phạm cụ thể, Luận văn thạc sĩ Luật học của học viên Nguyễn Thị Thanh với đề tài: "Tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật trong luật hình sự Việt Nam" (năm 2010, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội) nghiên cứu, phân tích quy định của BLHS về Tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật và đưa ra kiến nghị sửa đổi, bổ sung Điều 123 BLHS ở giai đoạn trước đây.

Trong Luận văn thạc sĩ Luật học của học viên Lê Thiết Hùng với đề tài: "Tội xâm phạm chỗ ở của công dân trong luật hình sự Việt Nam" (năm 2011, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội) thì chỉ tập trung nghiên cứu, phân tích quy định của BLHS về Tội xâm phạm chỗ ở của công dân và đưa ra một số kiến nghị sửa đổi, bổ sung nhằm hoàn thiện quy 16 định của BLHS về tội này. Có thể nói, chủ yếu các đề tài luận văn, luận án liên quan chỉ đề cập nghiên cứu về quyền con người dưới góc độ quy định của pháp luật TTHS, hoặc chỉ nghiên cứu về một tội phạm cụ thể trong nhóm các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân. Chưa có đề tài luận văn, luận án nào đề cập nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện về TNHS đối với các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân trong BLHS. - Các công trình nghiên cứu dưới dạng giáo trình, sách chuyên khảo, tham khảo, bình luận: Trong các giáo trình đào tạo cử nhân luật học đều có đề cập đến các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân.

Nhìn chung, đây là các nghiên cứu về các tội phạm này ở cấp độ cơ bản nhất. Các phân tích về nhóm tội phạm này giới hạn trong một chương của giáo trình, thông qua phân tích các dấu hiệu pháp lý hình sự và hình phạt, ví dụ: Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, của trường Đại học Luật Hà Nội năm 2005, 2007; Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm), của Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2001, tái bản năm 2003, 2007; Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm), của Khoa Luật, Đại học Huế, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2003. Các giáo trình này chủ yếu dừng ở mức độ khái quát, phân tích các vấn đề lý luận cơ bản, đưa ra một số khái niệm cơ bản, các dấu hiệu pháp lý hình sự của tội phạm; khái quát tình hình, nguyên nhân của tình hình tội phạm. Các giáo trình không đưa ra những nghiên cứu chuyên sâu về cơ sở, hình thức TNHS và phân tích các hình phạt cụ thể được áp dụng đối với các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân theo quy định của BLHS hiện hành.

Nghiên cứu dưới góc độ chung về quyền công dân, quyền con người, có các sách chuyên khảo như: "Quyền lực nhà nước và quyền công dân" của GS. Đinh Văn Mậu (Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2003); "Dân chủ và pháp luật dân chủ" của TS. Ngô Huy Cương (Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2006); "Quốc hội Việt Nam với việc bảo đảm quyền con người" của PGS.Tường Duy Kiên (Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2006). các công trình này chủ yếu phân tích quyền công dân, quyền con người nói chung, không đi sâu nghiên cứu trên khía cạnh 17 Luật hình sự và TNHS đối với các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân.

Ngoài ra, có cuốn chuyên khảo "Bảo vệ quyền con người trong luật hình sự, luật tố tụng hình sự Việt Nam", của TS. Trần Quang Tiệp (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004), mặc dù công trình này có đề cập đến việc bảo vệ quyền TDDC của công dân, nhưng cũng chỉ dừng ở mức độ khái quát chung, không nghiên cứu TNHS cụ thể đối với các tội phạm này. Một số công trình nghiên cứu về các tội phạm xâm phạm quyền TDDC của công dân dưới dạng sách bình luận khoa học, như: "Chương XIII - Các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân" của PGS.TS Trần Văn Luyện, trong sách Bình luận khoa học Bộ luật hình sự (Phần các tội phạm), Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2001; Bình luận khoa học Bộ luật hình sự (Phần các tội phạm), Chương XIII "Các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân" Nxb Chính trị quốc gia, 2010, của TS. Nguyễn Đức Mai làm chủ biên; công trình Bình luận khoa học BLHS (Phần các tội phạm), Tập III "Các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân; xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình", Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 2005, của ThS.

với nội dung chủ yếu nghiên cứu, phân tích những vấn đề về dấu hiệu cấu thành tội phạm, các tình tiết định khung, định tội. đối với các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân trong BLHS năm 1999. Các công trình này không đi sâu nghiên cứu tổng thể những vấn đề về lý luận, lịch sử quy định của pháp luật, kinh nghiệm nước ngoài, phân tích thực tiễn áp dụng và đề ra các giải pháp hoàn thiện các quy định của BLHS liên quan TNHS đối với các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân và nâng cao hiệu quả áp dụng như trong luận án này đề cập, giải quyết. - Công trình nghiên cứu ở dạng bài viết đăng trên các tạp chí nghiên cứu khoa học, liên quan trực tiếp đến các tội xâm phạm quyền TDDC của công dân có các công trình như: "Về tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật trong Bộ luật hình sự năm 1999" của TS.

Đỗ Đức Hồng Hà (Tạp chí Kiểm sát, số 11, tháng 5/2001); "Bàn về tội bắt, giữ hoặc giam người trái 18 pháp luật quy định tại Điều 123 Bộ luật hình sự năm 1999" của ThS. Lê Văn Luật (Tạp chí Tòa án nhân dân, số 23, tháng 12/2007); "Pháp luật về tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật và kiến nghị sửa đổi, bổ sung" của TS. Trịnh Tiến Việt và ThS. Nguyễn Thị Thanh (Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 11/2011); "Về các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân trong Bộ luật hình sự Liên bang Nga, Trung Quốc và Thụy Điển" của TS.Trịnh Tiến Việt và ThS.

Trần Thị Quỳnh (Tạp chí Khoa học, chuyên san Luật học, số 1/2010); "Các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân: Một số khía cạnh pháp lý hình sự" (Tạp chí Tòa án nhân dân, số 6, tháng 3/2007"; "Một số kiến nghị sửa đổi, bổ sung Điều 124 Bộ luật hình sự năm 1999 về tội xâm phạm chỗ ở của công dân" (Tạp chí Kiểm sát, số 12, tháng 6/2012) của TS. Trịnh Tiến Việt; PGS.Lê Minh Thông có bài viết "Hoàn thiện pháp luật về quyền con người trong điều kiện phát huy dân chủ ở nước ta hiện nay" (Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 12/1998).