Luận án: Đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế ở các vùng của Việt Nam - Nguyễn Minh Tiến

Luận án phân tích tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài đến tăng trưởng kinh tế các vùng tại Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc và thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Minh Tiến
• Người hướng dẫn: PGS. Sử Đình Thành
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Và Tăng Trưởng Kinh Tế Ở Các Vùng Của Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: TP Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH VẼ VÀ SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• Giới thiệu công trình nghiên cứu
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• Các công trình nghiên cứu về FDI và tăng trưởng kinh tế
• Phương pháp nghiên cứu
• Kết cấu của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN FDI VÀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ
• 1.1. Tác động của dòng vốn FDI lên tăng trưởng kinh tế
• 1.1.1. Lý thuyết tác động của FDI lên tăng trưởng kinh tế
• 1.1.2. Đánh giá các nghiên cứu thực nghiệm tác động của dòng vốn FDI lên tăng trưởng kinh tế
• 1.1.2.1. Các nghiên cứu thực nghiệm với dữ liệu chuỗi thời gian
• 1.1.2.2. Các nghiên cứu thực nghiệm với dữ liệu chéo hoặc bảng
• 1.2. Các yếu tố thu hút dòng vốn FDI
• 1.2.1. Lý thuyết các yếu tố tác động đến dòng vốn FDI
• 1.2.2. Đánh giá nghiên cứu thực nghiệm các yếu tố thu hút dòng vốn FDI
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG FDI VÀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ Ở CÁC VÙNG CỦA VIỆT NAM
• 2.1. Đặc điểm các vùng kinh tế - xã hội của Việt Nam
• 2.1.1. Đặc điểm vùng Đồng bằng Sông Hồng
• 2.1.2. Đặc điểm vùng Trung du miền núi phía Bắc
• 2.1.3. Đặc điểm vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung
• 2.1.4. Đặc điểm vùng Tây Nguyên
• 2.1.5. Đặc điểm vùng Đông Nam Bộ
• 2.1.6. Đặc điểm vùng Đồng bằng sông Cửu Long
• 2.2. Thực trạng thu hút dòng vốn FDI và tăng trưởng kinh tế ở các vùng của Việt Nam
• 2.2.1. Thực trạng thu hút dòng vốn FDI ở các vùng của Việt Nam
• 2.2.2. Thực trạng tăng trưởng kinh tế ở các vùng của Việt Nam
• 2.2.3. Dòng vốn FDI và tăng trưởng kinh tế ở các vùng của Việt Nam
• 2.3. Đóng góp của dòng vốn FDI đối với kinh tế Việt Nam
• 2.4. Đánh giá lợi thế so sánh của các vùng ở Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP
• 3.1. Mô hình kinh tế lượng
• 3.1.1. Mô hình tác động của dòng vốn FDI đến tăng trưởng kinh tế
• 3.1.1.1. Khung phân tích
• 3.1.1.2. Mô hình thực nghiệm
• 3.1.2. Các yếu tố quyết định đến thu hút dòng vốn FDI
• 3.1.2.1. Mô hình thực nghiệm
• 3.2. Phương pháp ước lượng
• 3.2.1. Phương pháp ước lượng GMM Arellano-bond và PMG
• 3.2.2. Các bước tiến hành
• 4. CHƯƠNG 4: TÁC ĐỘNG CỦA FDI ĐẾN TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ Ở TỔNG THỂ VÙNG CỦA VIỆT NAM
• 4.1. Tóm tắt
• 4.2. Dữ liệu và kiểm tra thuộc tính dữ liệu
• 4.2.1. Dữ liệu nghiên cứu
• 4.2.2. Kiểm định hệ số tương quan
• 4.2.3. Kiểm định tính dừng
• 4.3. Kết quả thực nghiệm
• 4.3.1. Kiểm định quan hệ nhân quả Granger
• 4.3.2. Tác động của dòng vốn FDI lên tăng trưởng kinh tế theo phương pháp ước lượng GMM Arellano – Bond
• 4.3.3. Ước lượng tính năng động của dòng vốn FDI và tăng trưởng kinh tế theo phương pháp PMG
• 4.4. Thảo luận kết quả ước lượng
• 5. CHƯƠNG 5: TÁC ĐỘNG CỦA FDI ĐẾN TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ: LỰA CHỌN VÙNG Ở VIỆT NAM
• 5.1. Tóm tắt
• 5.2. Dữ liệu và kiểm tra thuộc tính dữ liệu
• 5.2.1. Dữ liệu nghiên cứu
• 5.2.2. Kiểm định hệ số tương quan
• 5.3. Kết quả thực nghiệm
• 5.3.1. Kết quả thực nghiệm tác động của dòng vốn FDI lên tăng trưởng kinh tế ở các vùng của Việt Nam
• 5.3.2. Kết quả thực nghiệm tác động của dòng vốn FDI lên tăng trưởng kinh tế ở các liên kết vùng của Việt Nam
• 5.4. Thảo luận kết quả ước lượng
• 5.4.1. Thảo luận về tính đặc trưng trong tăng trưởng kinh tế vùng
• 5.4.2. Thảo luận về tính hội tụ (liên kết) trong tăng trưởng kinh tế vùng
• 6. CHƯƠNG 6: CÁC YẾU TỐ THU HÚT DÒNG VỐN FDI VÀO VIỆT NAM
• 6.1. Tóm tắt
• 6.2. Dữ liệu và kiểm tra thuộc tính dữ liệu
• 6.2.1. Dữ liệu nghiên cứu
• 6.2.2. Kiểm định dữ liệu
• 6.3. Kết quả thực nghiệm
• 6.3.1. Ước lượng các yếu tố thu hút dòng vốn FDI vào Việt Nam theo phương pháp GMM Arellano – Bond
• 6.3.2. Ước lượng tính năng động ngắn hạn và đồng liên kết dài hạn các yếu tố thu hút dòng vốn FDI vào Việt Nam bằng phương pháp PMG
• 6.4. Thảo luận các yếu tố thu hút dòng vốn FDI vào Việt Nam
• 7. CHƯƠNG 7: TỔNG KẾT VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH
• 7.1. Tổng kết chung
• 7.1.1. Tác động của dòng vốn FDI đến tăng trưởng kinh tế ở tổng thể vùng của Việt Nam
• 7.1.2. Tác động của dòng vốn FDI đến tăng trưởng kinh tế: lựa chọn vùng ở Việt Nam
• 7.1.3. Các yếu tố thu hút dòng vốn FDI vào Việt Nam
• 7.2. Đóng góp của luận án
• 7.2.1. Đóng góp về mặt lý thuyết
• 7.2.2. Đóng góp về mặt thực tiễn
• 7.3. Gợi ý chính sách
• 7.3.1. Gợi ý chính sách đối với tổng thể vùng ở Việt Nam
• 7.3.1.1. Gợi ý chính sách để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế
• 7.3.1.2. Gợi ý chính sách để tăng cường thu hút dòng vốn FDI
• 7.3.2. Gợi ý chính sách đối với riêng vùng ở Việt Nam
• 7.3.3. Gợi ý chính sách đối với liên kết vùng ở Việt Nam
• 7.4. Hạn chế của luận án
• 7.5. Hướng nghiên cứu tiếp theo của đề tài
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục chương 1
• Phụ lục chương 2
• Phụ lục chương 3
• Phụ lục chương 4
• Phụ lục chương 5
• Phụ lục chương 6

Tóm tắt

I. Tổng quan về đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã trở thành một yếu tố quan trọng trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Từ khi mở cửa nền kinh tế vào năm 1987, FDI đã đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, tạo ra việc làm và chuyển giao công nghệ. Nghiên cứu này sẽ phân tích mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế ở các vùng của Việt Nam, từ đó đưa ra những nhận định và khuyến nghị cho chính sách phát triển.

1.1. Định nghĩa và vai trò của FDI trong kinh tế Việt Nam

FDI được hiểu là dòng vốn đầu tư từ nước ngoài vào các lĩnh vực kinh tế trong nước. Vai trò của FDI không chỉ dừng lại ở việc cung cấp vốn mà còn bao gồm việc tạo ra việc làm, nâng cao năng lực sản xuất và thúc đẩy đổi mới công nghệ.

1.2. Tăng trưởng kinh tế và các chỉ số liên quan

Tăng trưởng kinh tế được đo bằng chỉ số GDP, phản ánh sự phát triển của nền kinh tế. Các chỉ số này cho thấy sự đóng góp của FDI vào tăng trưởng kinh tế qua các năm, đặc biệt là trong các lĩnh vực công nghiệp và dịch vụ.

II. Thách thức trong việc thu hút FDI và tăng trưởng kinh tế

Mặc dù FDI đã có những đóng góp tích cực, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc thu hút dòng vốn này. Các vấn đề như chính sách đầu tư chưa đồng bộ, cơ sở hạ tầng yếu kém và môi trường kinh doanh chưa thật sự hấp dẫn là những rào cản lớn.

2.1. Chính sách đầu tư và những hạn chế

Chính sách đầu tư hiện tại chưa đủ linh hoạt để thu hút FDI. Cần có những cải cách mạnh mẽ để tạo ra môi trường đầu tư thuận lợi hơn cho các nhà đầu tư nước ngoài.

2.2. Cơ sở hạ tầng và môi trường kinh doanh

Cơ sở hạ tầng yếu kém và môi trường kinh doanh chưa ổn định là những yếu tố cản trở sự phát triển của FDI. Cần có đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng để cải thiện khả năng cạnh tranh.

III. Phương pháp nghiên cứu tác động của FDI đến tăng trưởng kinh tế

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp định lượng để phân tích mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế. Các mô hình kinh tế lượng sẽ được áp dụng để đánh giá tác động của FDI đến tăng trưởng ở các vùng khác nhau.

3.1. Mô hình Cobb Douglas trong nghiên cứu FDI

Mô hình Cobb-Douglas sẽ được sử dụng để phân tích tác động của FDI đến tăng trưởng kinh tế. Mô hình này cho phép đánh giá mối quan hệ giữa các yếu tố đầu vào và đầu ra trong sản xuất.

3.2. Phương pháp GMM và PMG trong phân tích dữ liệu

Phương pháp GMM và PMG sẽ được áp dụng để ước lượng các yếu tố tác động đến FDI và tăng trưởng kinh tế. Các phương pháp này giúp cải thiện độ chính xác của kết quả nghiên cứu.

IV. Kết quả nghiên cứu về tác động của FDI đến tăng trưởng kinh tế

Kết quả nghiên cứu cho thấy FDI có tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế ở các vùng của Việt Nam. Tuy nhiên, mức độ tác động khác nhau giữa các vùng, phụ thuộc vào các yếu tố như cơ sở hạ tầng và chính sách đầu tư.

4.1. Tác động của FDI đến tăng trưởng ở vùng Đồng bằng Sông Hồng

Vùng Đồng bằng Sông Hồng cho thấy sự tăng trưởng mạnh mẽ nhờ vào dòng vốn FDI, đặc biệt trong lĩnh vực công nghiệp chế biến và dịch vụ.

4.2. Tác động của FDI đến tăng trưởng ở vùng Tây Nguyên

Mặc dù FDI ở vùng Tây Nguyên còn hạn chế, nhưng có tiềm năng lớn trong việc phát triển nông nghiệp công nghệ cao và du lịch.

V. Khuyến nghị chính sách để thúc đẩy FDI và tăng trưởng kinh tế

Để tăng cường thu hút FDI và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, cần có những chính sách đồng bộ và hiệu quả. Các khuyến nghị bao gồm cải cách chính sách đầu tư, nâng cao chất lượng cơ sở hạ tầng và cải thiện môi trường kinh doanh.

5.1. Cải cách chính sách đầu tư

Cần có những cải cách mạnh mẽ trong chính sách đầu tư để tạo ra môi trường thuận lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài, bao gồm việc đơn giản hóa thủ tục hành chính.

5.2. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng

Đầu tư vào cơ sở hạ tầng là cần thiết để cải thiện khả năng cạnh tranh của Việt Nam trong thu hút FDI. Cần ưu tiên phát triển hạ tầng giao thông và năng lượng.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai của FDI tại Việt Nam

FDI sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong tăng trưởng kinh tế của Việt Nam. Tuy nhiên, để phát huy tối đa tiềm năng này, cần có những chính sách phù hợp và kịp thời. Nghiên cứu này sẽ là cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về FDI và tăng trưởng kinh tế.

6.1. Tương lai của FDI tại Việt Nam

Tương lai của FDI tại Việt Nam phụ thuộc vào khả năng cải cách chính sách và nâng cao chất lượng môi trường đầu tư. Cần có sự phối hợp giữa các bộ ngành để tạo ra một hệ sinh thái đầu tư hiệu quả.

6.2. Đề xuất nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào các yếu tố tác động đến FDI trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự thay đổi của nền kinh tế thế giới.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và chuyển dịch mô hình phát triển đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc đánh giá vai trò của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Tại Việt Nam, kể từ khi Luật Đầu tư Nước ngoài ban hành năm 1987, khu vực FDI đã khẳng định vị thế trụ cột, minh chứng qua tỷ trọng đóng góp thực tế: "đóng góp của FDI đối với tăng trưởng kinh tế rất đáng kể, thể hiện tỷ lệ FDI/GDP qua các năm: 19% (năm 2011), 17% (năm 2012)". Tuy nhiên, bức tranh tăng trưởng kinh tế (TTKT) phân hóa sâu sắc giữa các địa phương theo phân loại 6 vùng kinh tế - xã hội (căn cứ Nghị định số 92/2006/NĐ-CP và Nghị định số 04/2008/NĐ-CP). Tính tiên phong của luận án tiến sĩ kinh tế (Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng, Mã số: 62 34 02 01) do NCS. Nguyễn Minh Tiến thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Sử Đình Thành và TS. Ung Thị Minh Lệ tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh chính là công trình đầu tiên phân rã và kiểm định tác động đa chiều của FDI ở cả 3 cấp độ không gian: tổng thể quốc gia, riêng từng vùng và các liên kết vùng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng các công trình trước đây tại Việt Nam (Nguyễn Mại, 2003; Le Thanh Thuy, 2007; Le Viet Anh, 2009) chủ yếu tiếp cận ở cấp độ vĩ mô toàn quốc với chuỗi thời gian ngắn hoặc phân tích thống kê mô tả thuần túy, chưa xử lý triệt để hiện tượng nội sinh (endogeneity) và sự bất đồng nhất cấu trúc vùng. Luận án giải quyết triệt để vấn đề này thông qua hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Liệu dòng vốn FDI có tác động thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của Việt Nam khi xét đồng thời ở không gian tổng thể, không gian riêng vùng và không gian liên kết vùng trong cả ngắn hạn lẫn dài hạn?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những yếu tố kinh tế - thể chế - cơ sở hạ tầng nào đóng vai trò quyết định trong việc thu hút dòng vốn FDI vào các địa phương của Việt Nam?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Dòng vốn FDI tác động dương (+) có ý nghĩa thống kê đến tăng trưởng kinh tế tổng thể nhưng mức độ tác động có sự dị biệt sâu sắc giữa các vùng do khoảng cách năng lực hấp thụ.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Tồn tại mối quan hệ đồng liên kết dài hạn và tính năng động ngắn hạn giữa FDI và tăng trưởng kinh tế tại các vùng và liên kết vùng.
• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Quy mô thị trường, chi phí lao động, độ mở thương mại, cơ sở hạ tầng và chất lượng thể chế địa phương là các yếu tố quyết định chiều hướng dòng vốn FDI chảy vào Việt Nam.

Khung lý thuyết nền tảng của nghiên cứu tích hợp hàm sản xuất tân cổ điển Cobb-Douglas (1928), mô hình tăng trưởng ngoại sinh Solow (1956, 1957) kết hợp lý thuyết tăng trưởng nội sinh (Romer, 1986, 1990; Barro và Sala-i-Martin, 1995), cùng các lý thuyết thương mại và tổ chức công nghiệp của MacDougall (1960), Hymer (1960), Caves (1971, 1974) và Dunning (1973, 1981). Luận án tạo đột phá khi lượng hóa không gian thực nghiệm trên bộ dữ liệu bảng gồm 43 tỉnh/thành đại diện bao phủ 6 vùng kinh tế giai đoạn 1997–2012 (16 năm liên tục), lấp đầy khoảng trống học thuật về tương tác không gian kinh tế lượng trong tài chính và kinh tế phát triển.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật quốc tế và trong nước về mối quan hệ FDI – tăng trưởng kinh tế phản ánh những luồng quan điểm đa chiều và các cuộc tranh luận chưa có hồi kết:

Luồng quan điểm thứ nhất khẳng định tác động tích cực một chiều hoặc hai chiều của FDI đến tăng trưởng thông qua tích lũy vốn và lan tỏa tri thức (Blomstrom và Persson, 1983; De Mello, 1997; Zhang, 2001; Aviral và Mihai, 2011). Tại Việt Nam, Nguyễn Thị Tuệ Anh và cộng sự (2006), Le Thanh Thuy (2007), Chien và cộng sự (2012) ghi nhận FDI thúc đẩy GDP thông qua mở rộng đầu tư nội địa và chuyển dịch cơ cấu. Sajid Anwar và Lan Phi Nguyen (2010, 2011) chứng minh liên kết ngang từ FDI thúc đẩy lan tỏa xuất khẩu.

Luồng quan điểm đối lập thứ hai lập luận FDI không có tác động đáng kể, thậm chí triệt tiêu sản xuất nội địa (crowding-out). Cantwell (1989), Haddad và Harrison (1993), Aitken và Harrison (1999) phát hiện doanh nghiệp đa quốc gia (MNCs) chiếm lĩnh thị phần khiến doanh nghiệp bản địa suy giảm hiệu quả. Đáng chú ý, Carkovic và Levine (2002) khi khảo sát 72 quốc gia bằng phương pháp OLS và GMM đã kết luận dòng vốn FDI không tạo ra tác động ngoại ứng độc lập mạnh mẽ lên tăng trưởng kinh tế. Tương tự, Herzer, Klasen và Lehmann (2008) hay Dilek và Aytac (2013) ở Thổ Nhĩ Kỳ không tìm thấy bằng chứng vững chắc hỗ trợ tác động tích cực của FDI.

Luồng quan điểm thứ ba nhấn mạnh tính điều kiện (contingency view) của năng lực hấp thụ bản địa (absorptive capacity). Nghiên cứu của Borensztein, De Gregorio và Lee (1998) khẳng định FDI chỉ thúc đẩy tăng trưởng khi nguồn nhân lực vượt qua một ngưỡng tối thiểu. Makki và Somwaru (2004) chỉ ra điều kiện về độ mở thương mại, trong khi Alfaro và cộng sự (2004), Hermes và Lensink (2003) chứng minh vai trò tiên quyết của hệ thống tài chính phát triển.

Luận án của NCS. Nguyễn Minh Tiến định vị chính xác vào điểm giao cắt của các luồng tranh luận khi tiến hành so sánh đối chiếu với các công trình quốc tế điển hình:

1. So sánh với nghiên cứu của Wei K. (2008) tại các vùng của Trung Quốc: Trong khi Wei K. tiếp cận dữ liệu vùng phân theo địa lý duyên hải - nội địa thuần túy, luận án mở rộng phân tích cả liên kết vùng kinh tế trọng điểm theo thể chế quy hoạch của một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.
2. So sánh với mô hình của Bende-Nabende và cộng sự (2003) tại các nước ASEAN: Luận án không chỉ phân tích tác động tĩnh mà sử dụng kỹ thuật kinh tế lượng hiện đại để tách bạch tính năng động ngắn hạn và cân bằng đồng liên kết dài hạn giữa các tiểu vùng có trình độ phát triển không đồng đều.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các học thuyết kinh điển trong bối cảnh thực chứng cụ thể của nền kinh tế đang phát triển:

• Học thuyết tăng trưởng Solow-Swan (1956) và mở rộng MacDougall (1960): Luận án chứng minh FDI hoạt động như một nguồn bổ sung tích lũy tư bản trực tiếp cho hàm sản xuất, gia tăng biên sản xuất $(Y = f(K, L))$ tại các vùng có mật độ công nghiệp cao.
• Học thuyết tăng trưởng nội sinh (Romer, 1986, 1990; Lucas, 1988): Bổ sung bằng chứng thực nghiệm về tác động gián tiếp thông qua chuyển giao kỹ năng quản lý, bí quyết công nghệ và nâng cao năng suất nhân tố tổng hợp (TFP).
• Lý thuyết chiết trung OLI của Dunning (1973, 1981): Củng cố luận điểm các yếu tố lợi thế vị trí (Location advantages) gồm hạ tầng kỹ thuật, quy mô thị trường địa phương và thể chế cấp tỉnh đóng vai trò quyết định trong việc định hướng dòng vốn FDI của các tập đoàn đa quốc gia.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên mô hình cơ chế tác động tổng hợp của Bhissum Nowbutsing (2009), giải thích cấu trúc ba tầng tương tác:

1. Kênh tác động trực tiếp: Dòng vốn FDI bổ sung trực tiếp vào tổng vốn đầu tư toàn xã hội, mở rộng năng lực sản xuất vật chất.
2. Kênh tác động gián tiếp thông qua "Chuỗi lan tỏa" (Ring of Spillovers): Tác động lan tỏa vận hành qua 4 kênh liên kết hữu cơ được trích xuất từ mô hình lý thuyết: "cạnh tranh, gắn kết, kỹ năng và học hỏi (sao chép). Chuỗi lan tỏa hàm ý tác động lan tỏa tổng thể do FDI tạo nên, được giả định tùy thuộc vào khả năng hấp thụ". Khả năng hấp thụ của địa phương (nhân lực, hạ tầng, công nghiệp hỗ trợ) quyết định mức độ lan tỏa công nghệ sang khu vực doanh nghiệp nội địa.
3. Kênh tác động phản hồi (Feedback effects): Tăng trưởng GDP vùng nâng cao quy mô thị trường và thu nhập bình quân đầu người, tạo lực hút ngược trở lại đối với dòng vốn FDI thế hệ mới.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Cơ chế lan tỏa chỉ phát huy tối đa khi khoảng cách công nghệ (technology gap) giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa không quá lớn, đồng thời thị trường tài chính và thể chế hành chính địa phương đảm bảo tính minh bạch và thông suốt.

 [Tác động trực tiếp]                              [Tác động gián tiếp]

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ chặt chẽ thế giới quan bản thể luận khách quan và phương pháp luận thực chứng (Positivism), sử dụng phương pháp định lượng thực nghiệm chuẩn tắc trên dữ liệu bảng (panel data). Cấu trúc thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) được phân tầng mạch lạc:

• Cấp độ 1: Tổng thể quốc gia (43 tỉnh/thành đại diện, 1997–2012).
• Cấp độ 2: Riêng từng vùng kinh tế có mật độ FDI và số quan sát đủ lớn gồm: Đồng bằng Sông Hồng, Trung du miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung.
• Cấp độ 3: Không gian liên kết vùng gồm: Liên kết miền Bắc (Đồng bằng Sông Hồng + Trung du miền núi phía Bắc), Liên kết miền Trung - Tây Nguyên (Bắc Trung Bộ, Duyên hải miền Trung + Tây Nguyên), Liên kết miền Nam (Đông Nam Bộ + Đồng bằng sông Cửu Long).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu trải qua 7 bước chuẩn hóa với các công cụ kiểm định khắt khe:

1. Kiểm định tính dừng của chuỗi dữ liệu bảng bằng kiểm định Fisher ADF / Fisher PP nhằm tránh hiện tượng hồi quy giả mạo (spurious regression).
2. Kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến thông qua ma trận hệ số tương quan Pearson.
3. Kiểm định quan hệ nhân quả Granger (Granger Causality Test) kiểm tra chiều hướng tác động giữa FDI và các biến số tăng trưởng kinh tế.
4. Kiểm định đồng liên kết bảng Westerlund (Westerlund Cointegration Test) xác định sự tồn tại của mối quan hệ cân bằng dài hạn.
5. Ước lượng mô hình phương sai sai phân GMM Arellano-Bond (Difference GMM, 1991) để khắc phục triệt để hiện tượng nội sinh phát sinh từ biến trễ của biến phụ thuộc và tính đồng thời của biến FDI.
6. Ước lượng mô hình nhóm bình quân gộp PMG (Pooled Mean Group - Pesaran, Shin và Smith, 1999) nhằm đồng thời lượng hóa tính năng động ngắn hạn và đồng liên kết dài hạn.
7. Thực hiện các kiểm định chẩn đoán độ tin cậy: kiểm định tự tương quan sai số $AR(1)$, $AR(2)$ và kiểm định tính hợp lệ của biến công cụ (Sargan/Hansen overidentifying restrictions test).

Data và phân tích

Bộ dữ liệu được trích xuất chính thức từ Tổng cục Thống kê (GSO), Cục Đầu tư Nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) và Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB - trích xuất chỉ số giảm phát GDP Deflator). Tổng số quan sát thực nghiệm đạt 688 quan sát (43 tỉnh/thành $\times$ 16 năm liên tục từ 1997 đến 2012).

Mô hình thực nghiệm tăng trưởng kinh tế tổng quát được xây dựng trên nền tảng hàm Cobb-Douglas logarit hóa: $$\Delta \ln(GDP_{it}) = \alpha_0 + \alpha_1 \ln(GDP_{it-1}) + \alpha_2 \ln(FDI_{it}) + \alpha_3 \ln(LAB_{it}) + \alpha_4 \ln(CAP_{it}) + \sum \beta_k X_{kit} + \varepsilon_{it}$$ Trong đó: $GDP_{it}$ là tổng sản phẩm nội địa địa phương; $FDI_{it}$ là vốn FDI thực hiện; $LAB_{it}$ là lực lượng lao động; $CAP_{it}$ là vốn đầu tư trong nước; $X_{kit}$ là véc-tơ các biến kiểm soát (độ mở thương mại, chi tiêu ngân sách, hạ tầng); $\varepsilon_{it}$ là sai số mô hình. Toàn bộ quy trình tính toán được thực hiện trên phần mềm kinh tế lượng chuyên dụng Stata.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. FDI tác động dương có ý nghĩa thống kê cao lên tăng trưởng ở cấp độ tổng thể: Ước lượng GMM Arellano-Bond khẳng định FDI là động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Việt Nam với độ tin cậy thống kê cao ($p < 0.01$). Tuy nhiên, hệ số tác động biên của FDI có sự suy giảm nhẹ trong giai đoạn sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, phản ánh chất lượng dòng vốn và rào cản hấp thụ công nghệ.
2. Sự dị biệt sâu sắc giữa các vùng kinh tế: Tác động của FDI đến tăng trưởng không đồng nhất giữa các vùng. Tại Đồng bằng Sông Hồng và Đông Nam Bộ, FDI tạo ra hiệu ứng lan tỏa dương mạnh mẽ đối với đầu tư tư nhân và năng suất lao động. Ngược lại, tại Trung du miền núi phía Bắc và Tây Nguyên, tác động của FDI mờ nhạt hoặc mang dấu âm trong ngắn hạn, cho thấy hiện tượng phân mảnh kinh tế và thiếu hụt chuỗi cung ứng hỗ trợ bản địa.
3. Mối quan hệ đồng liên kết dài hạn vững chắc (PMG Estimation): Kết quả kiểm định đồng liên kết Westerlund và ước lượng PMG chỉ ra rằng tồn tại mối quan hệ cân bằng dài hạn ổn định giữa FDI và tăng trưởng kinh tế ở cả cấp độ tổng thể và liên kết vùng. Hệ số hiệu chỉnh sai số (Error Correction Term - ECT) mang dấu âm có ý nghĩa thống kê, xác nhận tốc độ tự điều chỉnh về trạng thái cân bằng dài hạn sau các cú sốc ngắn hạn.
4. Hiệu ứng cộng hưởng từ liên kết vùng: Nghiên cứu phát hiện mô hình liên kết vùng (Miền Bắc, Miền Trung - Tây Nguyên, Miền Nam) tạo ra tác động tích lũy và lan tỏa dòng vốn FDI vượt trội so với việc phân tích từng tỉnh thành đơn lẻ. Điển hình, sự kết nối vệ tinh giữa TP. Hồ Chí Minh với Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu hình thành cụm ngành sản xuất có tính hấp thụ công nghệ cao.
5. Các yếu tố quyết định thu hút FDI: Ước lượng mô hình thu hút dòng vốn khẳng định quy mô kinh tế địa phương (GDP), chất lượng cơ sở hạ tầng giao thông - logistics, độ mở thương mại quốc tế và chi phí lao động cạnh tranh là 4 yếu tố then chốt thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Bổ sung cơ sở khoa học làm sáng tỏ cơ chế truyền dẫn của FDI trong không gian kinh tế địa phương của một quốc gia đang phát triển; khẳng định vai trò quyết định của khả năng hấp thụ nội địa trong việc hiện thực hóa các lợi ích lan tỏa công nghệ.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập khung mẫu chuẩn mực trong việc kết hợp linh hoạt mô hình GMM sai phân và kỹ thuật PMG trên dữ liệu bảng không gian, mở ra hướng tiếp cận xử lý chuỗi số liệu kinh tế vùng bị vi phạm tính dừng hoặc vướng hiện tượng nội sinh.
• Hàm ý thực tiễn và chính sách:
  • Chính sách tổng thể: Chuyển trọng tâm từ thu hút FDI theo số lượng (ưu đãi thuế thuần túy) sang sàng lọc FDI chất lượng cao, ưu tiên các dự án có cam kết chuyển giao công nghệ và phát triển công nghiệp hỗ trợ.
  • Chính sách phân vùng: Tập trung đầu tư hạ tầng kết nối liên vùng nhằm xóa bỏ tình trạng "ốc đảo FDI", tạo hành lang kinh tế đưa dòng vốn và công nghệ lan tỏa từ các hạt nhân phát triển (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh) sang các tỉnh vệ tinh kém phát triển hơn.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn học thuật không thể tránh khỏi:

1. Phạm vi không gian dữ liệu: Do một số tỉnh vùng sâu vùng xa (đặc biệt tại Tây Nguyên và Đồng bằng Sông Cửu Long) có số liệu FDI phát sinh không liên tục trong giai đoạn 1997–2012, mẫu nghiên cứu thực nghiệm định lượng phải rút gọn xuống 43 tỉnh/thành phố để đảm bảo tính liên tục của dữ liệu bảng cân bằng.
2. Đo lường chất lượng công nghệ: Nguồn dữ liệu thứ cấp từ GSO chưa phân rã chi tiết dòng vốn FDI theo nguồn gốc công nghệ (FDI công nghệ cao vs. FDI gia công thâm dụng lao động) và cấu trúc sở hữu (100% vốn nước ngoài vs. liên doanh).
3. Hiệu ứng không gian tương tác (Spatial Econometrics): Luận án tiếp cận không gian theo ranh giới hành chính và liên kết kinh tế định tính, chưa áp dụng ma trận trọng số không gian (Spatial Weight Matrix) như SAR hay SEM không gian.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Durbin Model - SDM) để lượng hóa chính xác hiệu ứng tràn không gian (spatial spillover) xuyên biên giới hành chính tỉnh.
• Khảo sát dữ liệu vi mô cấp doanh nghiệp (firm-level panel data) nhằm bóc tách cơ chế lan tỏa theo chiều dọc (liên kết xuôi/liên kết ngược) và chiều ngang giữa MNCs và nhà cung cấp nội địa.
• Đánh giá tác động của dòng vốn FDI thế hệ mới gắn với các tiêu chuẩn môi trường - xã hội - quản trị (ESG) và kinh tế số.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại giá trị tác động toàn diện trên cả phương diện học thuật lẫn thực tiễn quản trị quốc gia:

• Tác động học thuật: Cung cấp nguồn tham khảo nền tảng với tiềm năng trích dẫn cao cho các công trình nghiên cứu về kinh tế phát triển, kinh tế vùng và tài chính quốc tế tại Việt Nam và các thị trường mới nổi.
• Tái định hình chính sách công: Cung cấp luận cứ thực nghiệm vững chắc cho Ban Kinh tế Trung ương, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, và UBND các tỉnh/thành phố trong việc sửa đổi Luật Đầu tư, lập quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội vùng giai đoạn trung và dài hạn.
• Tối ưu hóa chiến lược doanh nghiệp: Giúp các hiệp hội ngành nghề và doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước định vị cơ hội liên kết vào chuỗi giá trị toàn cầu của các tập đoàn đa quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận quy trình nghiên cứu chuẩn mực, hệ thống tài liệu tổng quan toàn diện và phương pháp xử lý dữ liệu bảng động nâng cao (GMM, PMG).
• Các nhà nghiên cứu kinh tế cao cấp: Kế thừa khung phân tích và mô hình thực nghiệm để mở rộng nghiên cứu sang các ngành kinh tế đặc thù hoặc giai đoạn tái cấu trúc nền kinh tế.
• Nhà hoạch định chính sách tại các Bộ, Ngành: Sử dụng kết quả định lượng về các yếu tố quyết định FDI để xây dựng các gói chính sách ưu đãi có mục tiêu, nâng cao chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI).
• Cơ quan quản lý địa phương: Nhận thức rõ vai trò của liên kết vùng, khắc phục tư duy cục bộ địa phương trong việc cấp phép và quản lý các khu công nghiệp FDI.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng học thuyết tăng trưởng nội sinh (Romer, 1986) và khung lan tỏa của Nowbutsing (2009) bằng việc chứng minh thực nghiệm rằng tại một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam, tác động của FDI không đơn thuần là một hằng số cố định mà phụ thuộc phi tuyến vào không gian địa kinh tế và ngưỡng phát triển hạ tầng, thể chế của từng vùng cụ thể.
2. Đột phá về mặt phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì? So với nghiên cứu của Nguyễn Thị Tuệ Anh (2006) chỉ dùng OLS chuỗi thời gian hay Le Thanh Thuy (2007) dùng OLS/FE tĩnh, luận án kết hợp đồng thời mô hình Difference GMM Arellano-Bond (1991) để khử hoàn toàn nội sinh và mô hình PMG của Pesaran, Shin, Smith (1999) để ước lượng cấu trúc động ngắn hạn gắn liền với đồng liên kết dài hạn trên dữ liệu bảng 43 tỉnh/thành.
3. Phát hiện nào mang tính bất ngờ và phản trực giác nhất trong nghiên cứu? Phát hiện FDI có thể tạo ra tác động ngắn hạn mờ nhạt hoặc thậm chí kìm hãm tăng trưởng tại các vùng kém phát triển (như Trung du miền núi phía Bắc hay Tây Nguyên). Điều này phản ánh thực tế nếu không có sự chuẩn bị về nguồn nhân lực và hạ tầng tiếp nhận, dòng vốn FDI có thể gây ra hiệu ứng lấn át cục bộ và không thể tự động tạo ra sự lan tỏa công nghệ.
4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ định nghĩa biến, nguồn gốc thu thập số liệu (GSO, ADB, FIA), phương pháp tính toán hệ số giảm phát, mã lệnh xử lý kinh tế lượng Stata và các bảng kiểm định tính dừng, kiểm định phần dư, ma trận tương quan đều được công khai chi tiết và tường minh trong các chương 3, 4, 5, 6 và hệ thống Phụ lục chuyên sâu.
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Tập trung nghiên cứu sâu vào việc tích hợp dữ liệu lớn (Big Data) cấp vi mô doanh nghiệp, đánh giá tác động lan tỏa không gian (Spatial Econometrics) trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP, EVFTA) và chiến lược chuyển đổi xanh, chuyển đổi số quốc gia.

Kết luận

Công trình nghiên cứu tiến sĩ của NCS. Nguyễn Minh Tiến mang lại 5 đóng góp học thuật và thực tiễn mang tính hệ thống:

1. Xác lập bức tranh thực nghiệm toàn diện, khoa học về mối quan hệ giữa dòng vốn FDI và tăng trưởng kinh tế ở 3 cấp độ không gian: tổng thể quốc gia, riêng 3 vùng kinh tế trọng điểm và 3 khu vực liên kết vùng.
2. Giải quyết triệt để các khuyết tật mô hình kinh tế lượng (nội sinh, đa cộng tuyến, tự tương quan) thông qua việc vận dụng sáng tạo phương pháp hồi quy GMM sai phân Arellano-Bond và PMG.
3. Chứng minh vai trò then chốt của năng lực hấp thụ địa phương và tính tất yếu của liên kết kinh tế vùng trong việc khuếch đại tác động tích cực của dòng vốn FDI.
4. Nhận diện và lượng hóa chính xác mức độ ảnh hưởng của các yếu tố vĩ mô và thể chế địa phương lên quyết định phân bổ dòng vốn FDI vào Việt Nam.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách đồng bộ, có tính khả thi cao, góp phần tái cơ cấu chiến lược thu hút FDI gắn liền với mục tiêu tăng trưởng kinh tế bền vững trong giai đoạn mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Giới thiệu công trình nghiên cứu Từ những năm 1960, dòng vốn FDI đã được lý giải bởi Hymer. Từ khi xuất hiện đến nay, dòng vốn này đã có những tác động tích cực đối với nước tiếp nhận đầu tư và không ngừng gia tăng qua thời gian trên bình diện quốc tế. Mức độ lan tỏa ngày càng sâu rộng khắp các châu lục với sự đa dạng, nhiều chiều.

Trong đó, đáng kể nhất là tác động của FDI đến tăng trưởng kinh tế, cũng như những tác động lan tỏa khác. Thực tế đó, dẫn đến mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong nước cũng như nước ngoài với những phương pháp nghiên cứu khác nhau. Kết quả đạt được rất đa dạng: Tác động dương của FDI đến tăng trưởng kinh tế (Nguyễn Thị Tuệ Anh, 2006; Le Thanh Thuy, 2007; Aviral và Mihai, 2011; Chien et al., 2012; Elsadig, 2012); Tăng trưởng kinh tế tác động đến FDI (Anh và Thang, 2007; Ab Quyoom Khachoo và Khan, 2012; Fayyaz Hussain, Constance Kabibi Kimuli, 2012; Chirstian và C. Richard, 2012; Cuong et al.

Một số nghiên cứu phát hiện mối tương quan đồng thời hai chiều giữa FDI và tăng trưởng kinh tế (Caves, 1996; Zhang 2000; Sajid Anwar và Lan Phi Nguyen, 2010; Chien và Linh, 2013) và các nghiên cứu cho thấy tác động của FDI đến tăng trưởng kinh tế cần có những điều kiện về nguồn nhân lực, quy mô thị trường, độ mở của nền kinh tế (Blomstrom et al., 1992; Borensztein et al., 1998; Basu et al. Bên cạnh đó, FDI không có tác động đến tăng trưởng kinh tế (Ericsson và Irandoust, 2001; Carkovic và Levine, 2002; Dilek và Aytac, 2013). Trên thực tế, các nghiên cứu giữa FDI và tăng trưởng kinh tế chủ yếu thực hiện ở không gian quốc gia và một số ít thực hiện ở không gian vùng trong quốc gia. Ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế được thực hiện chủ yếu đối với tổng thể quốc gia, như các nghiên cứu của Nguyễn Mại (2003), Nguyen Thi Phuong Hoa (2004), Nguyễn Thị Tuệ Anh, (2006), Le Thanh Thuy (2007) và một số nghiên cứu ở cấp độ vùng (Sajid Anwar -2- và Lan Phi Nguyen, 2010; Chien et al.

Kết quả của các nghiên cứu cho thấy tồn tại đa dạng mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam. Tuy nhiên, khai thác những ưu điểm của phương pháp nghiên cứu nói chung cũng như phương pháp nghiên cứu định lượng nói riêng chưa được quan tâm, cũng như tính cập nhật dữ liệu thực tiễn chưa được thực hiện, nhất là thời điểm kinh tế có những khó khăn như hiện nay. Căn cứ Nghị định số 92/2006/NĐ-CP (Điều 15), ngày 07 tháng 09 năm 2006 của Chính phủ về Lập, phê duyệt, quản lý quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế-xã hội và Nghị định số 04/2008/NĐ-CP ngày 11 tháng 01 năm 2008 về Sửa đổi, bổ sung một số điều Nghị định số 92/2006/NĐ-CP, Việt Nam có sáu vùng kinh tế-xã hội: vùng Đồng bằng Sông Hồng, vùng Trung du miền núi phía Bắc, vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung, vùng Tây Nguyên, vùng Đông Nam Bộ và vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Mỗi vùng có những đặc trưng về kinh tế xã hội, nên mức phát triển, cũng như tính hấp dẫn dòng vốn FDI khác nhau.

Mặc dù dòng vốn FDI ở các vùng có khác biệt, nhưng đóng góp của FDI đối với tăng trưởng kinh tế rất đáng kể, thể hiện tỷ lệ FDI/GDP qua các năm: 19% (năm 2011), 17% (năm 2012); FDI góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tích cực, đóng góp vào ngành công nghiệp hỗ trợ, tạo việc làm, tạo nguồn thu cho NSNN, góp phần hội nhập quốc tế. Khi nghiên cứu chi tiết các cấp không gian, thì đóng góp của FDI đối với tăng trưởng kinh tế có sự chênh lệch giữa các vùng, liên kết vùng và tổng thể vùng ở Việt Nam. Do đó, cần có công trình nghiên cứu sâu về mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế ở các không gian của Việt Nam, đặc biệt với phương pháp nghiên cứu phù hợp. Từ đó có cơ sở khoa học đánh giá mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế, góp phần hoàn thiện lý thuyết, đưa ra giải pháp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đồng thời tăng cường thu hút dòng vốn FDI vào Việt Nam.

Từ những thực tiễn trên, dựa vào: -3- (i) Mô hình lý thuyết của Cobb-Douglas (1928), Slolow (1956, 1957) và các lý thuyết đánh giá tác động của FDI đối với nước nhận đầu tư như MacDougall (1960), Hymer (1960) và các đóng góp khác được thực hiện bởi Buckley và Casson (1976), Caves (1971), Dunning (1973), Kindleberger (1969) và Vernon (1966); (ii) Dựa trên các nghiên cứu về mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế theo phương pháp định lượng (Caves, 1996; Zhang, 2000; Nguyễn Thị Tuệ Anh và cộng sự, 2006; Le Thanh Thuy, 2007; Wei K., 2008; Sajid và Nguyen, 2011; Elsadig, 2012; Dilek và Aytac, 2013, …); (iii) Khai thác và sử dụng phương pháp GMM (Difference Generalized Method of Moments) của Arellano-Bond (1991) và phương pháp PMG (Pooled Mean Group) của Pesaran, Shin và Smith (1999) với dữ liệu bảng được thu thập từ năm 1997 đến năm 2012 ở các tỉnh thành Việt Nam từ Tổng Cục Thống kê. Đề tài nghiên cứu Đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế ở các vùng của Việt Nam được thực hiện. Lý do chọn đề tài FDI và tăng trưởng kinh tế được nhiều nhà nghiên cứu trong nước và nước ngoài quan tâm thực hiện với đối tượng nghiên cứu (không gian, thời gian), phương pháp nghiên cứu khác nhau nhưng chưa có sự thống nhất về quan hệ tác động giữa FDI và tăng trưởng kinh tế, vấn đề vẫn đang được quan tâm tranh luận. Ở Việt Nam, từ khi mở cửa nền kinh tế và quan trọng là từ khi Luật Đầu tư nước ngoài ra đời (1987), FDI có những đóng góp tích cực đối với kinh tế-xã hội trên nhiều phương diện.

Đến nay, kinh tế có những khó khăn mang tính toàn cầu, Việt Nam vẫn tiếp tục mở rộng giao thương quốc tế, vẫn tiếp tục quan tâm thu hút dòng vốn FDI. Vấn đề đặt ra, mối quan hệ FDI-tăng trưởng kinh tế như thế nào là điều cần được nghiên cứu chuyên sâu và chi tiết. Mặc dù có vài nghiên cứu đã được thực hiện để giải quyết vấn đề, nhưng kỹ thuật, phương pháp thực hiện cũng như phạm vi không gian, thời gian nghiên cứu mang tính so sánh cấp vùng, liên kết vùng và tổng thể vùng cần được quan tâm cập nhật và hoàn thiện. Thực tế đó, đòi hỏi cần thực -4- hiện nghiên cứu Đầu tư trực tiếp nước ngoài và tăng trưởng kinh tế ở các vùng của Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu Để tiếp tục đóng góp vào những tranh luận hiện nay và làm rõ mối quan hệ giữa FDI-tăng trưởng kinh tế, đồng thời lấp vào những khoảng trống về nghiên cứu tác động giữa FDI và tăng trưởng kinh tế, đề tài của luận án hướng đến các mục tiêu chủ yếu sau: Đánh giá tác động của dòng vốn FDI đến tăng trưởng kinh tế ở tổng thể vùng của Việt Nam. Đồng thời, kiểm định tác động của dòng vốn FDI đối với tăng trưởng trong trường hợp nghiên cứu riêng vùng và liên kết vùng ở Việt Nam. Ngoài ra, để hỗ trợ trong việc đề xuất chính sách thu hút dòng vốn FDI phục vụ tăng trưởng kinh tế, đề tài luận án nghiên cứu các yếu tố quyết định thu hút dòng vốn FDI vào Việt Nam. Dựa vào kết quả nghiên cứu, luận án góp phần hoàn thiện lý thuyết về mối quan hệ giữa FDI và tăng trưởng kinh tế, đặc biệt nghiên cứu ở góc độ vùng.

Về mặt thực tiễn, luận án đưa ra các khuyến nghị để hoàn thiện chính sách nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế vùng và gợi ý chính sách thu hút dòng vốn FDI góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam. Các mục tiêu nghiên cứu ở trên hướng vào trả lời các câu hỏi nghiên cứu: (i) Liệu dòng vốn FDI có tác động đến tăng trưởng kinh tế của Việt Nam xét ở không gian tổng thể và không gian vùng; (ii) Các yếu tố nào quyết định thu hút dòng vốn FDI vào Việt Nam trong thời gian qua. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu Nghiên cứu tác động của FDI đối với tăng trưởng kinh tế dựa trên hàm sản xuất Cobb-Douglas (1928), trong đó bao gồm hai biến đầu vào cơ bản là lao động, vốn và một tập hợp các biến hiệu chỉnh liên quan.

Trên cơ sở các nghiên cứu mở rộng tiếp theo được thiết lập bởi MacDougall (1960) có nguồn gốc từ lý thuyết thương mại quốc tế. Theo đó, xem xét các lợi ích của nước nhận đầu tư từ nhà đầu tư nước ngoài (trực tiếp và gián tiếp) trong điều kiện của nhân tố sản xuất, việc làm và dòng chảy của vốn. Một cách tiếp cận khác, đi tiên phong bởi Hymer (1960) về lý thuyết của tổ chức công nghiệp. Ngoài ra, còn có các đóng góp quan trọng khác đã được thực hiện qua các nghiên cứu của Buckley và Casson (1976), Caves (1971), Dunning (1973), Kindleberger (1969) và Vernon (1966).

Kết hợp với các nghiên cứu thực nghiệm của các tác giả trong nước cũng như ở nước ngoài về FDI và tăng trưởng kinh tế (Le Thanh Thuy, 2007; Wei K., 2008; Sajid và Nguyen, 2011; Elsadig, 2012; Dilek và Aytac, 2013; …) đối tượng nghiên cứu của đề tài là mối quan hệ tác động giữa FDI và tăng trưởng kinh tế cùng với tập hợp các biến kiểm soát liên quan. Phạm vi nghiên cứu Không gian nghiên cứu: tổng thể 63 tỉnh/thành ở các vùng của Việt Nam. Trường hợp nghiên cứu vùng Vùng là một lãnh thổ được tách ra dựa trên cơ sở tập hợp các dấu hiệu (hiện tượng) có quan hệ mật thiết với nhau (Từ điển bách khoa địa lý, 1998). Hay vùng là phần đất đai hoặc khoảng không gian tương đối rộng có những đặc điểm về tự nhiên và xã hội, phân biệt với các phần khác ở xung quanh (Từ điển tiếng Việt, 1994).

Vùng là một bộ phận của quốc gia có một sắc thái đặc trưng nhất định, hoạt động như một hệ thống, có quan hệ tương đối chặt chẽ giữa các thành phần cấu tạo nên nó và có quan hệ chọn lọc với khoảng không gian bên ngoài (Lê Bá Thảo, 1998). -6- Qua các khái niệm cho thấy vùng là một lãnh thổ tương đối đồng nhất bao gồm các bộ phận cấu thành có mối liên hệ chặt chẽ với nhau nhằm đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của bản thân lãnh thổ đó cũng như giữa nó với các lãnh thổ khác.