I. Tổng quan về kế hoạch sử dụng đất và quy hoạch đất đai
Quy hoạch sử dụng đất là công cụ pháp lý quan trọng trong quản lý tài nguyên đất đai. Công cụ này điều tiết việc phân bổ và sử dụng đất theo từng giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội. Kế hoạch sử dụng đất hàng năm là bước triển khai cụ thể của quy hoạch dài hạn. Tại Việt Nam, hệ thống pháp luật về đất đai đã trải qua nhiều lần cải cách từ Luật Đất đai 1993 đến nay. Mỗi lần cải cách đều hướng đến mục tiêu quản lý đất đai chặt chẽ và hiệu quả hơn. Thành phố Cần Thơ là trường hợp điển hình để nghiên cứu vấn đề này. Địa phương này có diện tích tự nhiên khoảng 140.900 ha với nhiều loại đất nông nghiệp và phi nông nghiệp. Giai đoạn 2006-2015, Cần Thơ đã lập và thực hiện nhiều kỳ quy hoạch sử dụng đất. Kết quả thực hiện chưa đồng đều giữa các loại đất và giữa các quận, huyện. Điều này đặt ra yêu cầu phải phân tích kỹ các yếu tố tác động để có cơ sở điều chỉnh quy hoạch phù hợp hơn trong tương lai.
1.1. Khung pháp lý về quy hoạch sử dụng đất tại Việt Nam
Từ năm 1992, sau Đại hội Đảng lần thứ VII, Việt Nam bắt đầu triển khai công tác quy hoạch tổng thể kinh tế - xã hội trên toàn quốc. Luật Đất đai 1993 đánh dấu mốc quan trọng trong việc đưa công tác quản lý đất đai vào nề nếp. Quốc hội khóa 9 thông qua kế hoạch sử dụng đất giai đoạn 1996-2000 - lần đầu tiên có báo cáo quy hoạch tương đối đầy đủ. Các kỳ luật đất đai tiếp theo năm 2003 và 2013 tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý. Mỗi chu kỳ quy hoạch có thể điều chỉnh linh hoạt nhưng phải tuân thủ thủ tục phê duyệt theo quy định của pháp luật hiện hành.
1.2. Vai trò của kế hoạch sử dụng đất hàng năm trong quản lý tài nguyên
Kế hoạch sử dụng đất hàng năm là công cụ triển khai thực tế của quy hoạch dài hạn. Thông qua kế hoạch hàng năm, các địa phương phân bổ diện tích đất theo từng mục đích sử dụng cụ thể. Việc thực hiện kế hoạch phản ánh trực tiếp hiệu quả công tác quản lý đất đai của chính quyền địa phương. Khi kế hoạch không đạt chỉ tiêu, toàn bộ kỳ quy hoạch dài hạn sẽ bị ảnh hưởng. Vì vậy, việc xác định và đánh giá các yếu tố tác động đến kết quả thực hiện kế hoạch là cơ sở khoa học thiết yếu để lập quy hoạch chính xác hơn.
II. Phân tích các yếu tố tác động đến kết quả thực hiện kế hoạch sử dụng đất
Kết quả thực hiện kế hoạch sử dụng đất chịu tác động của nhiều nhóm yếu tố khác nhau. Nhóm yếu tố kinh tế - xã hội bao gồm nhu cầu đất ở, đất sản xuất và đất dịch vụ thay đổi theo tăng trưởng dân số và phát triển kinh tế. Nhóm yếu tố tự nhiên và biến đổi khí hậu ngày càng có tác động lớn, đặc biệt tại vùng đồng bằng sông Cửu Long. Nhóm yếu tố thể chế và quản lý liên quan đến năng lực lập quy hoạch, cơ chế phê duyệt và tổ chức thực hiện của chính quyền. Nghiên cứu tại Cần Thơ sử dụng 400 phiếu điều tra người dân và chính quyền địa phương tại các địa bàn điển hình. Kết hợp với ý kiến chuyên gia về quy hoạch đất đai, nghiên cứu xác định được các yếu tố ảnh hưởng chủ yếu. Phương pháp phân tích đa tiêu chuẩn MCA với kỹ thuật AHP-GPM được áp dụng để lượng hóa mức độ ảnh hưởng. Kết quả cho thấy các yếu tố không đồng đều về mức độ tác động giữa nhóm đất nông nghiệp và phi nông nghiệp.
2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến sử dụng đất tại Cần Thơ
Biến đổi khí hậu tạo ra áp lực lớn lên hệ thống sử dụng đất tại thành phố Cần Thơ. Nếu mực nước biển dâng 100 cm, khoảng 20,52% diện tích thành phố có nguy cơ bị ngập. Huyện Thới Lai chịu ảnh hưởng nặng nhất với 39,82% diện tích có nguy cơ ngập. Quận Ninh Kiều cũng đối mặt với nguy cơ ngập tới 28,26% diện tích ở mức nước biển dâng 100 cm. Số ngày nắng nóng gia tăng và hạn hán diễn ra khắc nghiệt hơn làm thay đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp. Các yếu tố này buộc quy hoạch sử dụng đất phải tích hợp kịch bản biến đổi khí hậu vào quá trình lập và điều chỉnh.
2.2. Yếu tố thể chế và năng lực quản lý trong thực hiện kế hoạch
Năng lực của bộ máy quản lý đất đai ở cấp địa phương ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả thực hiện kế hoạch. Sự phối hợp giữa Sở Tài nguyên và Môi trường với Ủy ban nhân dân các cấp đóng vai trò then chốt. Quy trình phê duyệt quy hoạch kéo dài gây chậm trễ trong triển khai thực tế. Thiếu cơ chế giám sát và điều chỉnh kịp thời khiến sai lệch tích lũy theo từng năm. Sự thay đổi nhu cầu sử dụng đất của người dân và doanh nghiệp cũng tạo áp lực điều chỉnh liên tục lên kế hoạch đã được phê duyệt từ trước.
III. Phương pháp đánh giá đa tiêu chuẩn MCA và kỹ thuật AHP GPM
Phương pháp phân tích đánh giá đa tiêu chuẩn MCA là công cụ khoa học phù hợp để đánh giá các yếu tố tác động đến kế hoạch sử dụng đất. Kỹ thuật AHP (Analytic Hierarchy Process) cho phép phân cấp và so sánh các tiêu chí theo mức độ ưu tiên. GPM (Goal Programming Method) bổ sung khả năng tối ưu hóa đa mục tiêu trong điều kiện ràng buộc thực tế. Sự kết hợp AHP-GPM tạo ra công cụ phân tích mạnh mẽ, phù hợp với tính phức tạp của bài toán quy hoạch đất đai. Nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chí đánh giá dựa trên ý kiến chuyên gia và dữ liệu điều tra thực địa. Các tiêu chí được phân nhóm theo nhóm yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội và thể chế quản lý. Kết quả đánh giá cung cấp căn cứ khoa học cho việc xây dựng kịch bản quy hoạch thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây là bước tiến quan trọng so với các phương pháp quy hoạch truyền thống vốn chưa lồng ghép yếu tố khí hậu một cách hệ thống.
3.1. Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu nghiên cứu
Nghiên cứu tổng hợp báo cáo của cơ quan tài nguyên và môi trường về kết quả lập và thực hiện quy hoạch giai đoạn 2006-2015. Tiến hành điều tra 400 phiếu hỏi tại các địa bàn có đất nông nghiệp và phi nông nghiệp bị quy hoạch. Đối tượng điều tra gồm người dân trực tiếp bị ảnh hưởng và cán bộ chính quyền địa phương có liên quan. Dữ liệu được kiểm định độ tin cậy trước khi đưa vào phân tích. Kịch bản biến đổi khí hậu năm 2016 của Bộ Tài nguyên và Môi trường được sử dụng làm cơ sở đánh giá nguy cơ ngập úng tại từng quận, huyện.
3.2. Xây dựng mô hình quy hoạch thích ứng với biến đổi khí hậu
Từ kết quả phân tích MCA-AHP-GPM, nghiên cứu đề xuất mô hình quy hoạch sử dụng đất tích hợp yếu tố biến đổi khí hậu. Mô hình xác định các khu vực ưu tiên chuyển đổi mục đích sử dụng đất nhằm giảm thiểu rủi ro ngập lụt. Đề xuất cơ chế điều chỉnh kế hoạch linh hoạt dựa trên các chỉ số giám sát khí hậu thực tế. Các kịch bản quy hoạch được xây dựng theo mức độ tác động của biến đổi khí hậu từ thấp đến cao. Mô hình cho phép chính quyền địa phương lựa chọn phương án phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của từng giai đoạn.
IV. Kết luận và ứng dụng trong lập quy hoạch sử dụng đất bền vững
Nghiên cứu của Huỳnh Phú Hiệp (2020) cung cấp bộ kết quả có giá trị thực tiễn cao cho công tác quy hoạch sử dụng đất tại thành phố Cần Thơ và các địa phương có điều kiện tương tự. Các yếu tố tác động được xác định và lượng hóa rõ ràng, tạo cơ sở khoa học cho điều chỉnh quy hoạch kịp thời. Biến đổi khí hậu được xác nhận là yếu tố ngày càng quan trọng, không thể bỏ qua trong lập kế hoạch sử dụng đất. Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ thực hiện kế hoạch sử dụng đất chưa đồng đều và còn thấp so với chỉ tiêu đề ra ở nhiều loại đất. Các giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện kế hoạch tập trung vào ba nhóm: tăng cường năng lực quản lý, cải thiện cơ chế pháp lý và lồng ghép thích ứng khí hậu. Đây là bài học có thể nhân rộng cho các địa phương vùng đồng bằng sông Cửu Long đang đối mặt với thách thức tương tự. Hướng nghiên cứu tiếp theo cần cập nhật dữ liệu theo kịch bản biến đổi khí hậu mới nhất và mở rộng phạm vi đánh giá ra toàn vùng đồng bằng.
4.1. Khuyến nghị điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất tại Cần Thơ
Cần Thơ cần xây dựng quy hoạch sử dụng đất tích hợp kịch bản nước biển dâng vào từng phương án phân khu. Các huyện có nguy cơ ngập cao như Thới Lai và Vĩnh Thạnh cần điều chỉnh cơ cấu loại đất theo hướng giảm đất lúa, tăng đất chuyên dùng chịu ngập tốt hơn. Hệ thống giám sát thực hiện kế hoạch cần được số hóa để cập nhật và cảnh báo sớm khi có sai lệch. Cơ chế phối hợp liên ngành giữa tài nguyên môi trường, nông nghiệp và xây dựng cần được củng cố và quy định rõ trách nhiệm. Định kỳ hàng năm cần đánh giá lại mức độ hoàn thành kế hoạch và điều chỉnh ngay khi phát hiện bất cập.
4.2. Giá trị học thuật và đóng góp cho khoa học quản lý đất đai
Luận án tiến sĩ này đóng góp khung phân tích mới kết hợp MCA-AHP-GPM vào lĩnh vực quy hoạch đất đai Việt Nam. Đây là một trong những nghiên cứu tiên phong lồng ghép biến đổi khí hậu vào đánh giá thực hiện kế hoạch sử dụng đất cấp thành phố. Bộ tiêu chí đánh giá được xây dựng có thể áp dụng cho các địa phương khác trong vùng đồng bằng sông Cửu Long. Phương pháp nghiên cứu kết hợp điều tra thực địa, tham vấn chuyên gia và phân tích định lượng tạo ra kết quả có độ tin cậy cao. Nghiên cứu mở ra hướng tích hợp khoa học khí hậu vào quy hoạch không gian - một xu hướng tất yếu trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.