Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ Trong nội dung của chương này, chúng tôi tiến hành tổng thuật những công trình nghiên cứu, bài viết về truyện ngắn I. Singer ở phạm vi trong và ngoài nước theo hai cấp độ: nghiên cứu chung về truyện ngắn I. Singer và nghiên cứu cổ mẫu trong truyện ngắn I. Nghiên cứu truyện ngắn I.
Singer Truyện ngắn I. Singer trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều công trình học thuật ở nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là ở Mĩ. Do những hạn chế nhất định trong quá trình thu thập các nguồn tài liệu từ nước ngoài nên chúng tôi chưa thể khai thác hết các công trình nghiên cứu bằng tiếng Anh. Trong phần này, luận án đi vào mô tả tổng quan tình hình nghiên cứu truyện ngắn I.
Singer để khẳng định những thành tựu nghệ thuật của nhà văn đã được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước ghi nhận. Nghiên cứu truyện ngắn I. Singer ở nước ngoài Đã có nhiều chuyên luận, bài báo khoa học, luận án, luận văn dành sự quan tâm đối với truyện ngắn I. Singer ở rất nhiều bình diện theo những cách tiếp cận khá đa dạng góp phần nhận diện, phác thảo và khẳng định đặc điểm phong cách nghệ thuật truyện ngắn I.
Trong phần này, chúng tôi phân loại và tổng thuật những tài liệu nghiên cứu truyện ngắn I. Singer ở nước ngoài (bằng tiếng Anh) theo các hướng tiếp cận. Thứ nhất, Phê bình tiểu sử (Biography Criticism) hướng sự quan tâm vào tiểu sử cuộc đời I. Singer từ ấu thời tới những năm tháng ở thị trấn Warsaw (Ba Lan) và cuộc sống lưu lạc ở Mĩ.
Những cuốn hồi kí và tự truyện của bạn bè và con trai nhà văn phần nào bổ sung những thông tin có liên quan đến cuộc đời, con người, cá tính và những mối liên hệ khác của I. Singer cho chúng ta thấy được những sự kiện, nhân vật trong truyện ngắn của ông không hoàn toàn hư cấu mà phần nào đó được tạo dựng từ những nguyên mẫu ngoài đời thực. Under the Canopy (Dưới một mái nhà) (1982) của Dorothea Straus không chỉ là những hồi ức về tình bạn với I. Singer mà bà còn ghi lại các cuộc trò chuyện với nhà văn.
Qua những cuộc trò chuyện, I. Singer bày tỏ suy nghĩ, 17 quan điểm về văn chương, về tiếng nói dân tộc. “Người kể chuyện và nhà thơ của thời đại chúng ta, cũng như bất kì thời đại nào khác, phải là người mua vui tinh thần (entertainer of the spirit) trong ý thức đầy đủ về từ này, chứ không phải chỉ là người thuyết giáo những tư tưởng xã hội, chính trị. Không có thiên đường dành cho những độc giả nhàm chán, không có lí do bao biện cho nền văn chương nhạt nhẽo không hấp dẫn độc giả, nâng đỡ tâm hồn anh ta, đem lại cho anh ta niềm vui sướng và sự giải thoát mà nghệ thuật chân chính luôn công nhận” [124,69].
Dorothea Straus xác minh sự thừa nhận vai trò của tôn giáo, ngôn ngữ trong đời sống cộng đồng Do Thái trong quan niệm sáng tác của I. Singer, và điều này không khó để nhận ra trong các sáng tác của ông. Nó in dấu đậm nét như một nỗi khắc khoải trong tâm thức sáng tạo, không chỉ trong ý thức mà còn tiềm sinh dồi dào ở cõi vô thức. Isaac Bashevis Singer: the Story of a Storyteller (Isaac Bashevis Singer: Chuyện của một người kể chuyện) (1984) của Paul Kresh là công trình khảo cứu công phu về cuộc đời sáng tác của I.
Singer và chỉ ra những dấu ấn cuộc đời trong tác phẩm của nhà văn. Một loạt những cái chết của người thân trong gia đình như anh trai Israel Joshua, chị gái Hinde Esther, em trai Moishe trong Chiến tranh Thế giới thứ Hai để lại chấn thương tinh thần vô cũng sâu đậm trong lòng nhà văn, đặc biệt là cái chết của Israel Joshua Singer, người có ảnh hưởng lớn nhất và định hướng con đường sáng tác của I. Những con người thân yêu ấy thường trở về trong sáng của nhà văn như những hồi ức tưởng nhớ tới họ và cũng là nỗi khắc khoải về nỗi đau hủy diệt mà chiến tranh giáng xuống gia đình ông nói riêng và người Do Thái, cũng như toàn thể nhân loại nói chung: “Suốt những năm năm mươi của thế kỉ XX, Isaac mất đi thành viên cuối cùng trong gia đình mình, chị gái Hinde Esther. Mặc dù ông và chị gái chưa hề gặp lại suốt những năm trưởng thành, kể từ khi Isaac tới Mĩ, cái chết của chị gái vào năm 1954 đã gợi lại nhiều kỉ niệm trong ông.
Isaac gợi lại rõ ràng những thất vọng và tính khí thất thường của bà lúc cả nhà sống cùng nhau ở phố Krochmalna. Một số nhà phê bình tin rằng Isaac có lẽ đã lấy Hinde Esther làm nguyên mẫu cho nữ nhân vật trong một trong những truyện ngắn nổi tiếng nhất của ông, Yentl nam sinh trường dòng” [84,58]. Richard Burgnin là một trong số những nhà nghiên cứu thực hiện nhiều 18 cuộc phỏng vấn, trò chuyện với I. Coversations with Isaac Bashevis Singer (Trò chuyện cùng Isaac Bashevis Singer) (1985) tập hợp 14 cuộc nói chuyện, trao đổi với I.
Singer xoay quanh một số vấn đề liên quan đến cuộc đời, quan điểm nghệ thuật và một số sáng tác cụ thể. Đặc biệt, ở hai bài phỏng vấn đầu tiên, cuốn sách đã hé mở cho ta thấy những nhân tố ảnh hưởng trực tiếp tới sự nghiệp sáng tác của I. Bố ông, Pinkhes Menakhem – “một bậc thầy tâm linh cho một tập thể đa tạp những con người tìm sự giúp đỡ ở ông”, thường nói cho con trai nghe về văn học tôn giáo, và định hướng I. Singer theo học trường dòng để tiếp nối con đường giáo sĩ của cha đã ảnh hưởng nhất định tới nhà văn-tương lai.
Singer cho rằng, bản thân ông không phải là một nhà hiện thực chủ nghĩa nhưng ông cũng không hoàn toàn tin ở tôn giáo. Điều này lí giải vì sao Tội ác và hình phạt của nhà văn Nga F. Dostoevsky lại có sức cuốn hút với I. Singer đến vậy.
Nếu người bố luôn giáo dục con bằng uy quyền “mọi điều ông nói luôn đúng”, thì mẹ ông, Bathsheba, con gái một giáo sĩ Bilgoraj giáo dục con cái trên tinh thần dân chủ, bà tin rằng con người không phải là thánh nhân mà cũng có thể mắc sai lầm. Bầu không khí gia đình sớm hình thành tính đối thoại tôn giáo cũng như tư duy phê phán ở I. Singer: “Tôi nhận thấy những mâu thuẫn và thiếu sót của bố mẹ mình – Tôi thấy rõ những điều ấy. Tôi tha thứ cho họ những lỗi lầm đó bởi chúng tồn tại vào thời đó.
Thực tế, khi còn bé, mặc dù tôi yêu quý bố mẹ mình, thì tôi vẫn nghiêm khắc phê phán họ” [48,8]. Thế giới nghệ thuật của ông là hệ thống cổ mẫu thoát thai từ đại ngàn nguyên sinh tôn giáo nhưng nó không tồn tại ở dạng cổ mẫu nguyên khối, mà là những mảnh vỡ từ kho cổ mẫu hóa thạch, hơn nữa còn là những phản đề cổ mẫu. Những biến cố lịch sử, đặc biệt thảm sát Holocaust, đã gây ra cơn dư chấn trong tâm lí I. Chấn thương tinh thần ở Singer đã in dấu rõ nét trong các sáng tác của ông.
Trong bài viết The Report of the Death of My Culture Is Overstated: An Analysis of an Interview with I. Singer (Bản báo cáo về sự cáo chung nền văn hóa của tôi là cường điệu: Phân tích một cuộc phóng vấn I. Gilman cho rằng: “Việc quên đi những năm tháng này của Singer là một sự quên lãng những gì còn sót lại của bản thân ông, không phải trong những trại tập trung ở Ba Lan, mà ở những quán tự phục vụ của 19 Brooklyn. Do đó, thuật ngữ amnesia (chứng quên) được kết nối với một ý thức về tội lỗi ám ảnh kí ức của nhà văn Do Thái.
Ông tạo dựng nó trong những nhân vật không có thật của người được phỏng vấn. Singer đặt tác giả Do Thái vào văn cảnh tiếng Anh trong thế giới của hoài niệm, của chứng quên ép buộc, của cú sốc quên lãng. Nó là một tính tự phụ, nhưng không phải tính tự phụ lấy từ thế giới hậu Holocaust” [105,283]. Thứ hai, Phê bình Xã hội học (Social Criticism) tiếp cận truyện ngắn I.
Singer trong mối quan hệ với các yếu tố xã hội, văn hóa – môi trường mà tác phẩm phát sinh – như những tiền đề quan trọng chi phối tới đề tài, chủ đề, bút pháp của nhà văn. Những mốc lịch sử quan trọng đối với nhân loại, đặc biệt là người Do Thái, trở thành đối tượng quan tâm của các nhà nghiên cứu như một mã nghệ thuật để lí giải truyện ngắn I. Năm 1989, trong chương 6 Kaddish and Resurrection: Isaac Bashevis Singer’s Holocaust Memorial (Kinh cầu và Phục sinh: Kí ức Holocaust của Isaac Bashevis Singer) thuộc chuyên luận Witness through the Imagination: Jewish American Holocaust Literature (Nhân chứng qua sự tưởng tượng: Văn học Holocaust Mĩ – Do Thái), S. Lillian Kremer khẳng định: “Isaac Bashevis Singer không trực tiếp trải qua nạn diệt chủng, khi ông đã bỏ lại gia đình ở Ba Lan.
Tuy nhiên Shoah (tiếng Hebrew, tương đương với Holocaust để chỉ nạn diệt chủng) đã ảnh hưởng mạnh mẽ tới suy nghĩ của ông và là một chủ đề trở đi trở lại trong các tác phẩm. Singer ghi chép những sự kiện tiên đoán thảm họa và thăm dò tàn dư của sự cầm tù thần học và tâm lí học trong tiếng Yiddish, ngôn ngữ của những người di cư còn sống sót và những người Do Thái – Ba Lan biến mất trong nạn diệt chủng. Viết từ viễn cảnh tâm lí hơn là sự tồn tại vật lí, Singer tưởng nhớ một lối sống bị khủng bố bởi phát xít Đức. Dù hạn chế đặt bối cảnh tác phẩm trong thế giới trại tập trung, song ông đã làm lễ truy điệu những người Do Thái không chịu đựng nổi các khu ghetto và các trại tập trung; ông gợi lại thế giới khổ đau của họ, và giữ lại ngôn ngữ Yiddish đầy nghị lực, những truyền thống và phong tục thân quen của họ” [83,181].
Sự kiện thảm sát Holocaust của Hitler đối với người Do Thái nói riêng và cả nhân loại nói chung là mất mát quá lớn. Viết trên viễn cảnh của một thế giới hủy diệt và tang thương, các nhà văn không thể 20 tránh né hiện thực, họ hướng ngòi bút của mình để phản ánh chân thực nỗi đau của đồng bào cũng là cách tố cáo tội ác của chủ nghĩa phát xít… và hình thành nên dòng văn học Holocaust hay còn gọi là Văn học lò thiêu. Nhân vật trong truyện ngắn I. Singer luôn trong tâm thế “trên đường” với những cuộc xê dịch tìm kiếm thiên đường cuộc sống.
