Nghiên cứu ảnh hưởng thông tin tội phạm trên VTV1, ANTV đối với công chúng VN (2016-2017)

Nghiên cứu luận án tiến sĩ về ảnh hưởng của thông tin tội phạm trên truyền hình VTV1, ANTV (2016-2017) đối với công chúng Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Đăng Khang
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Đinh Thị Thúy Hằng
• Trường học: Học viện Báo chí và Tuyên truyền
• Chuyên ngành: Báo chí học
• Đề tài: Ảnh hưởng của thông tin tội phạm trên truyền hình đối với công chúng ở Việt Nam (Khảo sát kênh VTV1, ANTV năm 2016, 2017)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về thông tin tội phạm trên truyền hình Việt Nam

Thông tin tội phạm trên truyền hình (TTTP) là dạng thông tin chuyên biệt, liên quan đến các hành vi vi phạm pháp luật hình sự được phản ánh qua các chương trình phát sóng. Tại Việt Nam, hai kênh truyền hình đóng vai trò quan trọng trong lĩnh vực này là VTV1 (Đài Truyền hình Việt Nam) và ANTV (Truyền hình Công an nhân dân). Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Đăng Khang, thực hiện tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền năm 2021, đã khảo sát ảnh hưởng của TTTP đối với công chúng trong giai đoạn 2016-2017. Nghiên cứu tập trung phân tích nội dung, hình thức thể hiện và mức độ tác động của loại thông tin này đến nhận thức, hành vi của người xem. Phương pháp nghiên cứu kết hợp định tính và định lượng, bao gồm phân tích nội dung tin bài, khảo sát phiếu hỏi và phỏng vấn sâu. Kết quả cho thấy TTTP có ảnh hưởng đáng kể đến nhận thức xã hội về an ninh trật tự, đồng thời đặt ra nhiều vấn đề về đạo đức báo chí và trách nhiệm truyền thông.

1.1. Khái niệm thông tin tội phạm và phạm vi nghiên cứu

Thông tin tội phạm được hiểu là tin tức, thông báo về các hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự. Theo Điều 8 Bộ luật Hình sự 2015, tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội có đầy đủ yếu tố cấu thành tội phạm. TTTP trên truyền hình bao gồm tin tức thời sự, phóng sự điều tra, chuyên mục an ninh trật tự. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào kênh VTV1 và ANTV trong hai năm 2016-2017, với hàng trăm tin bài được phân tích nội dung hệ thống.

1.2. Vai trò của VTV1 và ANTV trong truyền thông tội phạm

VTV1 là kênh thời sự chính trị tổng hợp của Đài Truyền hình Việt Nam, đóng vai trò chủ đạo trong việc định hướng dư luận. ANTV là kênh truyền hình chuyên biệt về an ninh, thuộc Bộ Công an, chuyên phát sóng các chương trình liên quan đến tội phạm và pháp luật. Hai kênh có cách tiếp cận khác nhau: VTV1 thiên về tổng hợp, ANTV chuyên sâu hơn. Sự khác biệt này tạo nên bức tranh đa chiều về TTTP trên truyền hình Việt Nam, ảnh hưởng đến cách công chúng tiếp nhận và đánh giá thông tin.

II. Phân tích ảnh hưởng của thông tin tội phạm đến công chúng

Luận án chỉ ra rằng TTTP trên truyền hình tác động đến công chúng qua nhiều kênh khác nhau. Về nhận thức, thông tin tội phạm giúp công chúng nâng cao ý thức cảnh giác, hiểu biết pháp luật và kỹ năng phòng chống tội phạm. Tuy nhiên, việc tiếp nhận quá nhiều thông tin tiêu cực cũng gây ra tâm lý lo sợ, bất an trong xã hội. Nghiên cứu khảo sát cho thấy trình độ học vấn có tương quan đáng kể với mức độ ảnh hưởng: người có trình độ cao thường tiếp nhận thông tin một cách chọn lọc và phê phán hơn. Về hành vi, một bộ phận công chúng thay đổi thói quen sinh hoạt, tăng cường biện pháp bảo vệ tài sản, gia đình. Đặc biệt, các vụ án nổi bật trong năm 2016-2017 được VTV1 và ANTV phản ánh đã thu hút sự quan tâm lớn của dư luận, tạo hiệu ứng truyền thông mạnh mẽ. Công chúng đánh giá cao tính thời sự, tính nhân văn nhưng cũng phản ánh hạn chế về hình ảnh bạo lực, chi tiết tội ác quá mức.

2.1. Mức độ tiếp nhận và đánh giá của công chúng

2.2. Ảnh hưởng tâm lý và hành vi xã hội

III. Phương pháp nghiên cứu và giải pháp nâng cao chất lượng

Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp, kết hợp định tính và định lượng. Phương pháp định lượng bao gồm khảo sát phiếu hỏi với mẫu đại diện công chúng tại nhiều tỉnh thành, phân tích nội dung hệ thống các tin bài TTTP trên VTV1 và ANTV giai đoạn 2016-2017. Phương định tính sử dụng phỏng vấn sâu các nhà quản lý, biên tập viên, phóng viên và thảo luận nhóm với công chúng. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, luận án đề xuất nhiều giải pháp nâng cao chất lượng thông tin tội phạm. Giải pháp tập trung vào đào tạo nghiệp vụ cho phóng viên, xây dựng quy trình sản xuất chuyên nghiệp, tăng cường tính nhân văn trong phản ánh. Đồng thời, cần hoàn thiện khung pháp lý, đạo đức nghề nghiệp và cơ chế giám sát nội dung TTTP trên truyền hình.

3.1. Thiết kế nghiên cứu và thu thập dữ liệu

3.2. Đề xuất giải pháp cho cơ quan báo chí

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Đăng Khang là công trình nghiên cứu toàn diện về ảnh hưởng của TTTP trên truyền hình đối với công chúng Việt Nam. Kết quả khẳng định TTTP có vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức pháp luật, phòng chống tội phạm nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ gây ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý xã hội. Phát hiện về mối tương quan giữa trình độ học vấn và mức độ ảnh hưởng là đóng góp mới cho ngành báo chí học. Luận án cũng chỉ ra sự khác biệt giữa hai kênh VTV1 và ANTV trong cách tiếp cận và phản ánh TTTP. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu bao gồm: cải thiện quy trình sản xuất chương trình, đào tạo phóng viên, xây dựng chính sách truyền thông tội phạm. Kết luận này có giá trị tham khảo cho các cơ quan báo chí, cơ quan quản lý nhà nước và nhà nghiên cứu trong lĩnh vực truyền thông đại chúng.

4.1. Đóng góp khoa học của luận án

4.2. Ứng dụng cho thực tiễn báo chí Việt Nam

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Lý luận về ảnh hưởng của thông tin tội phạm trên truyền hình đối với công chúng. - Chương 2: Thực trạng ảnh hưởng của thông tin tội phạm trên truyền hình đối với công chúng. - Chương 3: Giải pháp nâng cao ảnh hưởng tích cực của thông tin tội phạm trên truyền hình. 14 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Nghiên cứu về ảnh hưởng của TTTP trên TH đối với công chúng ở Việt Nam là một đề tài mới, chưa có những công trình tương tự cả trong nước và trên thế giới.

Tuy nhiên xét trên phạm vi rộng, một số công trình nghiên cứu trong nước và ngoài nước về hiệu ứng, hiệu quả, tác động của truyền thông và một số nghiên cứu về tác động, ảnh hưởng của tin tức tội phạm trên báo chí đối với công chúng có thể gợi mở một số vấn đề có liên quan đến đề tài. Những thống kê, so sánh, phân tích trong phần tổng quan này mới dừng lại ở phạm vi hẹp, chưa thể bao quát và đầy đủ tất cả các công trình có liên quan ở trong nước và trên thế giới. Các nghiên cứu về hiệu ứng, hiệu quả, tác động của báo chí đối với công chúng 1. Các nghiên cứu nước ngoài Nhiều nước phương Tây quan tâm đặc biệt đến lĩnh vực nghiên cứu hiệu ứng của các phương tiện truyền thông đại chúng (media effects) từ giai đoạn Chiến tranh Thế giới thứ II.

Trong giai đoạn này, các nhà nghiên cứu quan tâm đến tầm quan trọng và hiệu quả của truyền thông trong việc đưa tin đến công chúng về những vấn đề của quốc gia trong giai đoạn chiến tranh như việc sử dụng thực phẩm và chất đốt, thuyết phục người dân chi tiêu tiết kiệm, khuyến khích mua trái phiếu. Mục tiêu của hầu hết các nghiên cứu truyền thông trong giai đoạn này là nhằm tìm hiểu hiệu quả sự tác động của truyền thông đối với công chúng. Từ các cơ chế tác động của truyền thông đại chúng lên công chúng, các nhà hoạt động truyền thông xác định những cách thức truyền thông thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng để đạt hiệu quả mong muốn. Nhìn chung, truyền thông được xem là có hiệu quả khi thông điệp truyền thông khiến cho công chúng thay đổi hành vi, nhận thức, tình cảm đúng với ý đồ của chủ thể truyền thông.

Các tác giả Dom và South (1985) sau khi nghiên cứu hơn 400 bài báo, sách, báo cáo có các hình ảnh và nội dung liên quan đến việc uống rượu đã đưa ra kết 15 luận rằng: không thể kết luận truyền thông có ảnh hưởng đến việc một số người uống rượu bia nhiều hơn hay ít hơn [89, tr. Còn nhà nghiên cứu Flay (1987) sau khi đánh giá ảnh hưởng của 56 chiến dịch truyền thông đại chúng thông qua các phương tiện báo chí về việc bỏ thuốc lá, ông nhận thấy rằng các chiến dịch này chưa đạt hiệu quả cao trong việc thay đổi thói quen hút thuốc của người dân nhưng vẫn có những tác động đến sự hiểu biết của công chúng rằng hút thuốc là có hại cho sức khỏe [90, tr. Cũng trong giai đoạn này, lịch sử truyền thông thế giới có cách nhìn mới của hai nhà nghiên cứu nổi tiếng người Pháp là Philippe Breton và Serge Proulx. Trong cuốn “'Bùng nổ truyền thông - Sự ra đời một ý thức hệ mới” [58], hai ông đã phân tích và chỉ rõ ảnh hưởng sâu sắc của truyền thông đại chúng đối với công chúng, đồng thời đặc biệt lưu tâm đến vấn đề “khảo sát khâu tiếp nhận” với những phân tích về tính chủ động trong tiếp nhận truyền thông của công chúng.

Bên cạnh việc tiếp tục tìm hiểu hiệu quả của các nội dung truyền thông từ góc độ mong muốn của chủ thể truyền thông, giới nghiên cứu lại có xu hướng quan tâm đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: “công chúng đã làm gì với truyền thông?”. Đây là khi các trường phái nghiên cứu theo học thuyết “Sử dụng và hài lòng” (Blunder, Katz, 1974), hoặc học thuyết “Mã hoá và giải mã” (Hall, 1996) phát triển mạnh. Trong đó, các nhà nghiên cứu thường nhấn mạnh sự chủ động của công chúng trong việc tiếp nhận truyền thông để từ đó thấy được tác động của truyền thông. Hiệu quả truyền thông được đánh giá và phân tích thông qua những tác động này.

Hai nhà nghiên cứu Derzon, J. (2002) đã tiến hành nghiên cứu có tên gọi: “Một nghiên cứu tổng hợp về hiệu quả của truyền thông đại chúng đối với việc thay đổi kiến thức, thái độ và hành vi sử dụng chất gây nghiện” về hiệu quả của chiến dịch truyền thông kéo dài trong 5 năm của Ủy ban Chính sách quản lý chất gây nghiện của Mỹ. Theo hai tác giả này, việc nghiên cứu hiệu quả truyền thông cần dựa trên các yếu tố đầu vào (kênh truyền thông, nội dung thông điệp, người phổ biến thông điệp, cách thức đưa tin, những thông tin bổ sung) và các yếu 16 tố đầu ra (đối tượng được đánh giá). Hai tác giả sử dụng biện pháp đo lường trước và sau khi truyền thông trên các phương tiện khác nhau (video, truyền hình, báo in, radio) để xác định hiệu quả truyền thông.

Kết luận của nghiên cứu này cho thấy truyền thông có hiệu quả trong việc làm thay đổi kiến thức và thái độ của công chúng với các loại chất kích thích, nhưng chưa có nhiều hiệu quả trong việc thay đổi hành vi nhất là khi hành vi này đã là thói quen [88, tr. Trong tài liệu chuyên khảo “Cơ sở lý luận báo chí” (tập 2) của tác giả E.Prô-khô-rốp (NXB Thông tấn, Hà Nội, năm 2005), ông nhấn mạnh vai trò của công chúng. Cụ thể, tác giả dành toàn bộ chương IV để bàn về hiệu lực và tính hiệu quả của báo chí. Theo ông, tính kết quả của báo chí là “mức độ báo chí đạt đến các mục tiêu đáp ứng những nhu cầu của xã hội về thông tin đại chúng có tính đến những khả năng thực tế của những người sản xuất thông tin, cũng như của những người sử dụng thông tin” [24, tr.

Người sử dụng thông tin ở đây gồm có đông đảo công chúng và các thiết chế xã hội. Tính kết quả của sự tác động của thông tin lên công chúng là hiệu quả, còn tính kết quả của các tác động của thông tin đối với các thiết chế xã hội được xem là hiệu lực. Trong chương này, tác giả cũng bàn về những giải pháp nâng cao hiệu quả và hiệu lực của báo chí, bao gồm việc hiểu công chúng, tìm ra những phương pháp chuyển tải thông tin phù hợp với các nhu cầu và đồng thời cũng làm xuất hiện ở công chúng sự quan tâm tích cực. Tài liệu tham khảo này cung cấp cho tác giả nền tảng lý thuyết vững chắc để khảo sát ảnh hưởng tích cực của báo chí và truyền thông trong thực tế.

Denis McQuail (2015) là nhà nghiên cứu có nhiều công trình nổi tiếng về truyền thông, nhiều nghiên cứu độc lập có giá trị về lĩnh vực công chúng. Trong công trình “Mass Communication Theory” (Lý thuyết truyền thông đại chúng), (Cornwall, Great Britain), ông nhấn mạnh tầm quan trọng của phương tiện truyền thông đại chúng và làm thế nào để nó ảnh hưởng đến công chúng hơn là tập trung vào các định nghĩa, mô hình chung. Liên quan đến đề tài, nghiên cứu sinh nhận thấy: McQuail thảo luận chi tiết về nội dung cập nhật các lý thuyết, nghiên cứu mới 17 về truyền thông như khái niệm đại chúng, văn hóa đại chúng, bốn mô hình truyền thông (four models of communication), khán - thính giả, độc giả đại chúng (audience) - công chúng truyền thông và sự tác động của truyền thông (effects), những vấn đề cấu trúc công chúng (audience structure), các kiểu loại công chúng (types of audience), quy mô công chúng truyền thông. McQuail nghiên cứu và chỉ ra tầm quan trọng của các phương tiện truyền thông đại chúng - làm thế nào để nó có ảnh hưởng đến cá nhân và xã hội mà không tập trung vào các định nghĩa của các mô hình chung chung.

Những lý thuyết này, giúp nghiên cứu sinh xây dựng và phát triển khung lý thuyết về sự ảnh hưởng, tác động của truyền thông đối với công chúng [86]. Tác giả Mitchell Stephens (2015) trong cuốn “Hơn cả tin tức - tương lai của báo chí” (NXB TP Hồ Chí Minh) đã có những nghiên cứu độc đáo, đôi khi có tính phê phán về báo chí đương đại. Stephens nhấn mạnh vào tư duy và nhu cầu tư duy lại về báo chí đã từng là và có thể trở thành công việc gì. Tác giả đặt vấn đề: Tạm biệt công thức “ai - cái gì - khi nào - ở đâu?” trong tương lai.

Tác giả cũng đề xuất một tiêu chuẩn mới: “báo chí trí tuệ” (wisdom journalism) - một hỗn hợp của các hình thức đưa tin - độc quyền, táo bạo, điều tra - với việc nắm bắt sự kiện đương thời một cách am hiểu, sâu sắc, có tính diễn giải, thậm chí có chủ kiến kiên định. Các cách đặt vấn đề của cuốn sách là những kiến thức quan trọng giúp nghiên cứu sinh tổng hợp những cách thức đưa thông tin tội phạm đến công chúng hiện đại và thuyết phục [53]. Tác giả Jeff Ansell, Jeffrey Leeson (2016) trong cuốn sách “Khi bạn trở thành tâm điểm của truyền thông” (NXB Thông tấn, Hà Nội) nêu: trong xã hội công nghệ số như hiện nay, truyền thông chính là “con dao hai lưỡi”: vừa là phương tiện đưa một sản phẩm, một thương hiệu đến gần hơn với người tiêu dùng, vừa là “liều thuốc độc” giết chết một doanh nghiệp, một thương hiệu. Ai cũng biết không phải mọi thông tin trên các phương tiện đại chúng đều chính xác và là sự thật, nhưng để hiểu một cách có chọn lọc, kiểm soát được nó thì 18 rất hiếm người có thể làm được.

Trong bối cảnh hiện nay, làm thế nào để thông tin không là “con dao hai lưỡi”? Làm thế nào để truyền đạt thông điệp có hiệu quả? Đây là những nội dung hữu ích, nghiên cứu sinh có thể tham khảo xây dựng và đề xuất bộ quy tắc khi thông tin tội phạm [43]. Các nghiên cứu trong nước Theo tìm hiểu của nghiên cứu sinh, một số công trình nghiên cứu trong nước đã có lý giải, phân tích khác nhau về hiệu quả truyền thông đại chúng, hiệu quả báo chí và hiệu quả tác động của báo chí. Cụ thể như sau: 1. Tiếp cận từ bình diện báo chí học - Tác giả Tạ Ngọc Tấn (2001) trong cuốn “Truyền thông đại chúng” (NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội) [70] nhìn nhận về hiệu quả của truyền thông đại chúng như sau: truyền thông đại chúng tạo ra hiệu quả xã hội khi đạt được mục đích ban đầu của mình (hoạt động truyền thông luôn luôn có tính khuynh hướng chính trị, có tính toán).