Môn học Lý thuyết xã hội học hiện đại - Chương trình Cao học Xã hội học

Tổng hợp lý thuyết xã hội học hiện đại dành cho chương trình cao học. Cung cấp kiến thức nền tảng về các lý thuyết và phương pháp nghiên cứu xã hội học cơ bản.

• Người hướng dẫn: PGS.TS. Vũ Hào Quang
• Trường học: Học viện Báo chí và Tuyên truyền
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Lý thuyết xã hội học hiện đại
• Loại tài liệu: Đề tài nghiên cứu
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan lý thuyết xã hội học hiện đại trong chương trình cao học

Lý thuyết xã hội học hiện đại là học phần cốt lõi trong chương trình đào tạo cao học xã hội học. Môn học cung cấp tri thức nâng cao về các trường phái lý thuyết xã hội từ kinh điển đến hiện đại. Nội dung bao gồm nguồn gốc hình thành, nguyên lí khoa học dẫn dắt sự phát triển của từng dòng tư tưởng. Các lý thuyết cơ bản được trình bày và bình luận gồm: thuyết tương tác biểu trưng, thuyết trao đổi và lựa chọn hợp lí, thuyết cấu trúc chức năng, thuyết xung đột, thuyết tái cấu trúc xã hội. Ngoài ra, học viên được tiếp cận các mô hình tích hợp vi-vĩ mô từ lý thuyết kinh điển đến hậu hiện đại. Mục tiêu trang bị nền tảng tư duy xã hội học vững chắc, phục vụ nghiên cứu khoa học cấp cơ sở. Chương trình gồm 45 tiết, trong đó 25 tiết lý thuyết và 20 tiết thảo luận, bài tập. Học viên cần nắm vững tri thức lý thuyết, đồng thời phát triển kỹ năng phân tích và tổng hợp để vận dụng vào thực tiễn nghiên cứu.

1.1. Tiền đề lịch sử hình thành tư duy xã hội học

Các lý thuyết xã hội học hiện đại bắt nguồn từ tiền đề kinh tế-chính trị-xã hội Châu Âu cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19. Thời kì Ánh sáng và trào lưu phản Ánh sáng đóng vai trò nền tảng. Tư tưởng của Immanuel Kant, Hegel tạo tiền đề triết học quan trọng. Ở Pháp, xã hội học hình thành qua Comte và Durkheim. Ở Đức, Weber và Simmel phát triển truyền thống hiểu giải thích. Mỗi quốc gia định hình trường phái riêng, phản ánh bối cảnh lịch sử-xã hội đặc thù.

1.2. Mục tiêu và yêu cầu đào tạo cao học xã hội học

Học phần yêu cầu học viên nắm vững tri thức lý thuyết từ kinh điển đến hiện đại, bao gồm cả phần nguồn gốc của lý thuyết xã hội học. Về kỹ năng, học viên cần có khả năng phân tích, tổng hợp các lý thuyết để tiến tới vận dụng vào nghiên cứu thực tiễn. Chương trình phân bổ 45 tiết học, gồm phần lý thuyết 25 tiết và thảo luận-bài tập 20 tiết. Điều kiện tiên quyết không bắt buộc môn học trước đó.

II. Phân tích các trường phái lý thuyết xã hội học hiện đại chủ yếu

Xã hội học hiện đại tồn tại nhiều trường phái lý thuyết cạnh tranh và bổ sung cho nhau. Thuyết tương tác biểu trưng tập trung vào quá trình con người tạo dựng ý nghĩa qua giao tiếp biểu tượng. Thuyết trao đổi và lựa chọn hợp lí giải thích hành vi xã hội dựa trên nguyên tắc tối đa hóa lợi ích. Thuyết cấu trúc chức năng, phát triển bởi Parsons, phân tích xã hội như hệ thống các bộ phận có chức năng liên kết. Thuyết xung đột nhấn mạnh bất bình đẳng quyền lực giữa các nhóm xã hội. Thuyết tái cấu trúc xã hội đề cập quá trình biến đổi thể chế và cấu trúc xã hội. Mỗi trường phái có thế mạnh riêng trong việc giải thích hiện tượng xã hội. Sorokin phát triển lý thuyết tuần hoàn, phân tích ba trạng thái tinh thần của xã hội: cảm giác, tư tưởng và duy tâm. Ông thu thập số liệu thực nghiệm để phân tích động lực xã hội-văn hóa, khác biệt so với các nhà triết học thế kỷ 18, 19.

2.1. Thuyết tương tác biểu trưng và thuyết trao đổi xã hội

Thuyết tương tác biểu trưng tập trung vào quá trình con người diễn giải và tạo ý nghĩa qua tương tác xã hội. Các biểu tượng, ngôn ngữ, cử chỉ trở thành phương tiện giao tiếp chủ đạo. Thuyết trao đổi xã hội giải thích hành vi dựa trên nguyên tắc chi phí-lợi ích. Con người tính toán thiệt hơn trước khi hành động. Lựa chọn hợp lí là mở rộng của thuyết trao đổi, áp dụng lý thuyết kinh tế vào phân tích hành vi xã hội. Cả hai trường phái đều xuất phát từ mức vi mô.

2.2. Thuyết cấu trúc chức năng và thuyết xung đột xã hội

Thuyết cấu trúc chức năng xem xã hội là hệ thống hữu cơ, các bộ phận thực hiện chức năng duy trì ổn định. Parsons xây dựng mô hình AGIL gồm thích nghi, đạt mục tiêu, tích hợp và duy trì khuôn mẫu. Thuyết xung đột, khởi nguồn từ Marx, nhấn mạnh bất bình đẳng giai cấp và xung đột quyền lực. Dahrendorf kết hợp yếu tố chức năng và xung đột. Hai trường phái đại diện cho hai cách tiếp cận đối lập: ổn định versus biến đổi xã hội.

III. Phương pháp tích hợp các mô hình lý thuyết vi vĩ mô trong nghiên cứu

Tích hợp mô hình vi-vĩ mô là hướng phát triển quan trọng của lý thuyết xã hội học hiện đại. Phương pháp này kết hợp mức phân tích cá nhân (vi mô) với mức cấu trúc xã hội (vĩ mô). Alexander đề xuất chương trình tân chức năng, dung hợp yếu tố vi mô vào khung vĩ mô. Coleman xây dựng mô hình thuyền đáy phẳng, giải thích hành vi tập thể từ hành vi cá nhân. Habermas phát triển lý thuyết hành động giao tiếp, kết nối hệ thống và thế giới sống. Bourdieu tích hợp cấu trúc và hành động qua khái niệm habitus, trường và vốn. Quá trình tích hợp đòi hỏi nhà nghiên cứu vận dụng đa phương pháp. Nghiên cứu khoa học cấp cơ sở thường áp dụng các mô hình tích hợp này để phân tích vấn đề xã hội cụ thể tại Việt Nam. Kỹ năng phân tích tổng hợp trở thành yêu cầu thiết yếu cho học viên cao học xã hội học.

3.1. Mô hình tích hợp từ lý thuyết kinh điển đến hiện đại

Quá trình tích hợp bắt đầu từ nỗ lực vượt qua sự đối lập giữa thuyết chức năng và thuyết xung đột. Parsons đã cố gắng tổng hợp trong lý thuyết hành động xã hội. Habermas kết nối truyền thống Marx với truyền thống Weber qua lý thuyết giao tiếp. Bourdieu xây dựng lý thuyết thực hành, dung hợp cấu trúc và hành động. Các mô hình hậu hiện đại tiếp tục đặt câu hỏi về tính tổng thể hóa, đề xuất cách tiếp cận đa chiều và phức hợp hơn.

3.2. Ứng dụng mô hình tích hợp trong nghiên cứu khoa học cấp cơ sở

Nghiên cứu khoa học cấp cơ sở thường tập trung vào vấn đề xã hội cụ thể tại địa phương hoặc ngành nghề. Mô hình tích hợp vi-vĩ mô giúp nhà nghiên cứu vừa hiểu hành vi cá nhân, vừa nắm bắt cấu trúc xã hội bao quát. Ví dụ, nghiên cứu bất bình đẳng giáo dục cần phân tích cả quyết định gia đình (vi mô) lẫn chính sách giáo dục (vĩ mô). Phương pháp này nâng cao chất lượng luận văn cao học xã hội học.

IV. Kết luận và hướng ứng dụng lý thuyết xã hội học hiện đại tại Việt Nam

Lý thuyết xã hội học hiện đại cung cấp hệ thống khái niệm và mô hình phân tích phong phú. Từ thuyết tương tác biểu trưng đến thuyết tái cấu trúc, mỗi trường phái đóng góp góc nhìn riêng. Quá trình tích hợp vi-vĩ mô thể hiện xu hướng phát triển tất yếu của khoa học xã hội. Tại Việt Nam, vận dụng lý thuyết xã hội học hiện đại đòi hỏi cân nhắc bối cảnh văn hóa-xã hội đặc thù. Nghiên cứu khoa học cấp cơ sở là cơ hội thực tiễn để kiểm nghiệm và phát triển lý thuyết. Các đề tài cấp cơ sở thường tập trung vấn đề biến đổi xã hội, bất bình đẳng, di cư, đô thị hóa. Học viên cao học cần nắm vững nền tảng lý thuyết, đồng thời phát triển năng lực phản biện và sáng tạo. Tri thức xã hội học hiện đại phục vụ thiết thực cho hoạch định chính sách và quản lý xã hội. Hướng phát triển tương lai là xây dựng lý thuyết xã hội học mang bản sắc Việt Nam, kế thừa tinh hoa quốc tế.

4.1. Thực trạng vận dụng lý thuyết xã hội học tại Việt Nam

Tại Việt Nam, lý thuyết xã hội học hiện đại được giảng dạy tại nhiều cơ sở đào tạo. Tuy nhiên, việc vận dụng vào nghiên cứu thực tiễn còn hạn chế. Nhiều luận văn sử dụng lý thuyết một cách máy móc, chưa phù hợp bối cảnh. Nghiên cứu khoa học cấp cơ sở là sân chơi quan trọng để thử nghiệm ứng dụng lý thuyết. Cần tăng cường đào tạo phương pháp luận và kỹ năng phân tích lý thuyết cho nghiên cứu viên trẻ.

4.2. Hướng phát triển và gợi ý đề tài nghiên cứu

Hướng phát triển bao gồm xây dựng khung lý thuyết phù hợp bối cảnh Việt Nam, tăng cường nghiên cứu so sánh quốc tế. Các đề tài tiềm năng: biến đổi gia đình Việt Nam, bất bình đẳng giáo dục nông thôn-thành thị, tác động đô thị hóa đến cộng đồng, mạng xã hội và tương tác biểu trưng trong thời đại số. Học viên cao học nên lựa chọn đề tài có tính thực tiễn cao, kết hợp mô hình tích hợp vi-vĩ mô.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Sơ lược lịch sử hình thành tư duy va nguồn gốc các lí thuyết xã hội học hiện đại 1. Các tiền đề kinh tẾ chính trị xã hội Châu Âu cuỗi thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19 1. Tiền đề chính trị xã hội “Cuộc đại cách mạng Pháp năm 1789 đã có tác động mạnh mẽ đến đời sống xã hội không những chỉ ở nước Pháp mà còn ở các nước Châu Âu.

Nó có tác động tích cực đến sự phát triển xã hội cụ thể là sự phát triển về nhận thức xã hội và quá trình tổ chức quản lý xã hội ở một giai đoạn phát triển mới của xã hội mà trước đây chưa hề có, đặc biệt là bản tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền."Cách mạng Pháp xứng đáng là một cuộc đại cách mạng. Nó đã làm biết bao nhiêu việc cho giai cấp của nó, tức là giai cấp tư sản, đến nỗi trọn thế kỉ XIX là thế kỉ đem lại văn minh và văn hóa cho toàn thể nhân loại đã diễn tiến dưới dấu hiệu của cách mạng Pháp" (Lê Nin toàn tập, trang 342) Những nhà nghiên cứu khoa học xã hội đã chú ý đến sự biến đổi xã hội và những hệ quả tiêu cực cũng như tích cực của các cuộc cách mạng chính trị cách mạng công nghiệp, phong trào cách mạng cũng như những cuộc đình công, nhưng cuộc đấu tranh đòi tăng lương và cải thiện đời sống của người công nhân. " Với sự phát triển của nền công nghiệp dưới tác động mạnh mẽ của khoa học và công nghệ, năng xuất lao động ngày càng tăng cao nhưng người công nhân cảng ngày càng bị bóc lột năng nề hơn.Do đó , các cuộc cách mạng công nghiệp, cách mạng chính trị trong thế kỉ 18 -19 đặt ra nhiều vấn đề và hiện tượng xã hội mới mà nó chưa từng tồn tại trước cách mạng công nghiệp. Cách mạng công nghiệp ở các nước phương Tây thế kỉ 19 đầu thế kỷ 20, diễn ra có tính chất đồng bộ ở các nước chứ không phải riêng rẽ ở một nước nào đó.

Xã hội công nghiệp đã diễn ra ở đô thị kéo theo quá trình đô thị hoá và thu hút một lực lượng lớn nhân công từ khu vực nông thôn ra đô thị.Trong các công xưởng nhà máy, người công nhân có mức thu nhập cao hơn so với với thu nhập của người nông dân. Do đó, hàng loạt dòng người nông dân rời bỏ trang trại, đồng ruộng của mình dé tiễn vào thành phố. Đồng thời, những nhu cầu mới về sản xuất công nghiệp với những công nghệ mới đòi hỏi người công nhân phải có một trình độ tay nghề và kĩ thuật nhất định để phục vụ trong các dây truyền sản xuất công nghiệp. Tuy nhiên những người có trình độ tay nghề lại chiếm một số ít trong số những người có nhu câu lao động ở khu vực công nghiệp.

Chính vì thế mà mức lương của những người công nhân thấp không đáp ứng đủ nhu cầu tái sản xuất sức lao động phục vụ cho bản thân cũng như các thành viên trong gia đình. Do đó các phong trào công nhân thường diễn ra với mục đích bảo vệ quyền lợi của người lao động trong xã hội tư bản chủ nghĩa. Những cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản của giai cấp công nhân trong xã hội công nghiệp và những toan tính chống lại các phong trào đó từ phía những nhà tư bản đều có liên quan trực tiếp tới cách thức tổ chức đời sống xã hội phương Tây. Trước bối cảnh cảnh xã hội đó, nhiều nhà tư tưởng trong đó có các nhà xã hội học đầu tiên như Karl Marx, Weber, Durkheim, Montestskio, Auguste Comte da xuất hiện với những nguồn gốc nhận thức và lý luận khác nhau tuy nhiên đều có mục đích chung là sáng tạo ra một khoa học mới dé giải thích nhứng van đề xã hội bức xúc mà các khoa học xã hội nhân văn đương thời không đủ sức thực hiện.

Sự kiện quan trọng đối với sư ra đời của Xã hội học là quan điểm của K. Marx về chủ nghĩa xã hội. Ông đã có rất nhiều cống hiến trong nghiên cứu các khoa học như Triết học, Luật học và Xã hội học. Marx đã phát hiện ra mâu thuẫn , xung đột có tính chất quyết định tồn tại trong xã hội thé kỷ thứ 18-19, đó là mâu thuẫn giai cấp cơ bản giữa tư sản và vô sản.

Ông không những đưa ra lý thuyết về chủ nghĩa xã hội mà còn trực tiếp tham gia vào nhiều hoạt động chính trị tuyên truyền cho chủ nghĩa xã hội và khăng định sự ra đời tất yếu của chủ nghĩa xã hội. Vì thế giai cấp tư sản và những người bảo vệ quyền lợi của giai cấp tư sản lên tiếng chống đối chủ nghĩa Mác trong khoa học xã hội. Những người đi ngược lại với quan điểm của Marx trong xã hội học như Weber, Durkheim, Pareto, Spencer đều có tư tưởng bảo vệ duy trì chế độ xã hội cũ và né tránh các cuộc cách mạng.Đó là những người theo chủ trương giải thích xã hội theo các hình thưc khác nhau của thuyết tiến hoá xã hội. Những mâu thuẫn xã hội theo những tác giả như Weber, Durkheim, Spencer không nhất thiết phải giải quyết bằng những cuộc vũ trang, cách mạng như quan điểm của Marx mà có thê giải quyết bằng con đường cải lương, thỏa hiệp theo mô hình tiến hoá xã hội, tức là các bên, các bộ phận của xã hội đều phải tự điều chính để cùng nhau đi đến một xã hội tốt đẹp hơn.Cách giải thích này thường được che đậy bởi các hình thức tôn giáo và đạo đức, luân lý tư sản.Các nhà tư tưởng hay chính trị thường đưa ra những chính sách hay những khẩu hiệu nhằm điều hòa các xung đột xã hội thông qua việc lí giải về sự hợp lý hoá các lợi ích giai cấp cũng như các giá trị giữa giai cấp lãnh đạo và tang lớp lao động trực tiếp.

Một đặc điểm quan trọng dẫn đến sự hình thành các lý thuyết xã hội học đó là sự kiện đô thị hoá do nền sản xuất đại công công nghiệp sinh ra. Nền sản xuất đại công nghiệp thu hút lực lượng lớn từ nông thôn ra đô thị tạo ra những dòng di cư không lồ mang đến cho xã hội những sự biến đổi mạnh mẽ về mặt kinh tế. Quyền lực của những người cầm quyền do nền kinh tế tăng trưởng mạnh nhưng đồng thời nó cũng mang lại những hệ quả tiêu cực cần phải kể đến như quá tái dân số, ô nhiễm môi trường đô thị, phân hóa giầu nghèo sâu sắc,các tệ nạn xã hội và các hiện tượng lệch chuẩn khác. Những hiên tượng xã hội đô thị như vừa nêu trên, đã đặc biệt được các nhà xã hội học đầu tiên như Weber, Durkheim, Simmel va các nhà xã hội học thuộc trường phải Chicago (Mỹ) quan tâm tới.

Những nhân tố như cách mạng công nghiệp, đô thị hoá, tôn giáo cũng là những nhân tố có tính quyết định dẫn đến biến đổi xã hội Châu Âu ở thế kỷ 19. Một số nhà xã hội học có nguồn gốc,hoặc xuất thân từ tôn giáo nào đó, đã lấy mô hình tôn giáo để áp dụng vào việc giải thích đời sống xã hội như đời sống tôn giáo. Trong suốt thời kỳ trung cỗ việc quản lý các quốc gia đều bị lệ thuộc trực tiếp bởi các tôn giáo chính thống ở châu Âu, đặc biệt, những nhà chính trị, những nhà khoa học xã hội và những tầng lớp thượng lưu,quí tộc, đều gắn hệ tư tưởng và mô hình hoạt động chính trị của mình với một tôn giáo nào đó. Như vậy, họ trở thành những nhà khoa học xã hội bởi những ý niệm về đời sống tôn giáo.Những tư tưởng đổi mới,cải cách xã hôi của họ cũng bị ảnh hưởng sâu sắc bởi quan điểm tôn giáo.

Những tác giả xã hội học nỗi tiếng như Weber cũng lấy tinh than tôn giáo để giải thích đời sống xã hội cũng như mô hình xã hội.Mô hình của chủ nghĩa tư bản là một ví dụ. Chính Weber đã tuyệt đối hóa vai trò của đạo Tin lành đối với sự ra đời chủ nghĩa tư bản. Ông cũng viết nhiều về tôn giáo và giải thích xã hội cũng giống như về tôn giáo.Tuy nhiên,ông coi tôn giáo là nhân tố tỉnh thần quyết định việc hình thành tư tưởng, nhận thức của con người .Trong xã hội tồn tại một hệ thống bất bình đẳng khách quan do con người có sở hữu khác nhau về ba loại vị thế như vị thế kinh tế tài chính ,vị thế xã hội và vị thế chính trị. Một nhân tố rất quan trọng ảnh hưởng tích cực tới việc ra đời các lý thuyết xã bội học ,đó là những phát minh trong khoa học tự nhiên vào thế kỷ 19.Su phat triển của khoa học tự nhiên đã mang tới khoa hoc xã hội một cách tiếp cận mới,một lối tr duy mới.Những phát minh về tế bào trong sinh học, hóa học và vật lý học có ảnh hưởng rất lớn đến cách mạng khoa học công nghệ, tác động đến các cuộc cải cách ,phong trào xã hội nói chung cũng như cách thức tổ chức xã hội nói riêng.

Nhà xã hội học đầu tiên như A. Comte đã mong muốn vận dụng những quy luật của vật lý học, hóa học và sinh vật học để giải thích đời sống xã hội. Tuy nhiên cách giải thích đời sống xã hội như một cơ thể sống có chức năng không được tất cả các nhà xã hội học đầu tiên thừa nhận. Ví dụ,quan điểm của Weber có nhiều điểm khác với quan điểm của A.

Ngoài ra, còn nhiều nhà xã hội học khác cũng không tán đồng với quan điểm thực chứng của August Comte và Durkheim trong đời sống xã hội. Một số yếu tố xã hội có vai trò quan trọng trong việc hình thành các đô thị hoá như các phong trào tôn giáo đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc hình thành các tư tưởng về sau. Vai tro của các tư tưởng thời kì ánh sáng và các tư tưởng phản ánh sáng với sự hình thành các lý thuyết xã hội hoc thoi dau Sau một thời kì dài các tư tưởng trong triết học trong xã hội bị chi phối chủ yếu bởi các tư tưởng tôn giáo vai trò của tôn giáo có ý nghĩa nhất định đối với việc cai trị và quản lý tô chức đời sống xã hội cộng đồng cũng như gia đình. Đặc biệt trong thời kì trung cô vai trò của các tôn giáo được đỉnh cao của nó trong đời sống xã hội cũng như quan điểm triết học đó được thể hiện trong cách quản lý ở các cấp độ.