Lý luận hành chính nhà nước - Giáo trình nội bộ Học viện Báo chí và Tuyên truyền 2016

Giáo trình nội bộ tổng hợp lý luận hành chính nhà nước, cung cấp nền tảng kiến thức vững chắc về quản lý hành chính, bộ máy nhà nước và pháp luật hành chính.

• Tác giả: Lưu Ngọc Tô Tâm
• Trường học: Học viện Báo chí và Tuyên truyền
• Chuyên ngành: Hành chính nhà nước
• Đề tài: Lý luận hành chính nhà nước
• Loại tài liệu: Giáo trình nội bộ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về lý luận hành chính nhà nước

Quản lý xã hội là hoạt động gắn liền với sự hình thành và phát triển của xã hội loài người. Khi xã hội phát triển, nhu cầu phân công và phối hợp lao động ngày càng tăng cao. Quản lý nhà nước xuất hiện cùng với sự ra đời của nhà nước. Đây là hoạt động đặc biệt của bộ máy nhà nước nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội. Hành chính nhà nước là một bộ phận quan trọng của quản lý nhà nước. Hoạt động này sử dụng quyền lực nhà nước để thực thi pháp luật và điều tiết hành vi xã hội. Theo giáo trình của Học viện Báo chí và Tuyên truyền, hành chính nhà nước mang tính cưỡng chế đơn phương. Các cơ quan hành chính nhà nước thực hiện chức năng quản lý trên cơ sở pháp luật. Mục tiêu của hành chính nhà nước là duy trì trật tự, ổn định và thúc đẩy phát triển xã hội. Giáo trình nội bộ năm 2016 cung cấp cơ sở lý luận toàn diện về lĩnh vực này. Nội dung bao gồm khái niệm, bản chất, đặc điểm và các yếu tố cấu thành nền hành chính nhà nước.

1.1. Khái niệm quản lý nhà nước và hành chính nhà nước

Quản lý nhà nước là sự tác động có định hướng và tổ chức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý bằng các phương thức nhất định. Mục tiêu là đạt được những kết quả mong muốn trong đời sống xã hội. Karl Marx từng so sánh quản lý như vai trò của nhạc trưởng trong dàn nhạc. Hoạt động quản lý không thể thiếu khi quy mô lao động xã hội mở rộng. Hành chính nhà nước là một hình thức cụ thể của quản lý nhà nước. Đây là hoạt động sử dụng quyền lực nhà nước mang tính cưỡng chế đơn phương đối với xã hội. Các cơ quan hành chính nhà nước thực thi pháp luật nhằm duy trì trật tự và ổn định xã hội.

1.2. Bản chất và đặc điểm của hành chính nhà nước

Hành chính nhà nước có bản chất là hoạt động quyền lực nhà nước thuộc lĩnh vực hành pháp. Hoạt động này mang tính quyền lực nhà nước, thể hiện sự phục tùng bắt buộc từ phía đối tượng quản lý. Tính cưỡng chế đơn phương là đặc điểm nổi bật nhất của hành chính nhà nước. Các quyết định hành chính có hiệu lực bắt buộc thi hành đối với mọi tổ chức và cá nhân liên quan. Hành chính nhà nước được thực hiện bởi hệ thống cơ quan hành chính từ trung ương đến địa phương. Tính hợp pháp là nguyên tắc nền tảng trong mọi hoạt động hành chính nhà nước.

II. Phân tích cấu trúc bộ máy hành chính nhà nước

Bộ máy hành chính nhà nước là hệ thống các cơ quan nhà nước được tổ chức theo nguyên tắc thống nhất và phân cấp. Hệ thống này bao gồm cơ quan hành chính từ cấp trung ương đến cấp cơ sở. Mỗi cấp có chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn riêng biệt. Bộ máy hành chính nhà nước thực hiện quyền hành pháp, tức là quyền tổ chức thực hiện pháp luật. Các cơ quan này ban hành quyết định hành chính để điều chỉnh hoạt động xã hội. Nền hành chính nhà nước bao gồm ba bộ phận chính. Thứ nhất là hệ thống thể chế hành chính nhà nước. Thứ hai là đội ngũ cán bộ, công chức làm việc trong bộ máy. Thứ ba là các nguồn lực vật chất bao gồm công sở, công sản và tài chính. Sự phối hợp giữa các bộ phận này quyết định hiệu quả hoạt động hành chính. Giáo trình nhấn mạnh vai trò trung tâm của con người trong bộ máy hành chính. Đội ngũ nhân sự là yếu tố không thể thiếu để tiến hành hoạt động quản lý nhà nước.

2.1. Hệ thống cơ quan hành chính nhà nước

Hệ thống cơ quan hành chính nhà nước được tổ chức theo nguyên tắc tập trung thống nhất. Cơ quan hành chính cao nhất là Chính phủ, thực hiện quyền hành pháp trên cả nước. Dưới Chính phủ là các bộ, cơ quan ngang bộ và cơ quan thuộc Chính phủ. Ở địa phương, hệ thống bao gồm Ủy ban nhân dân các cấp từ tỉnh đến xã. Mỗi cơ quan có phạm vi thẩm quyền và lĩnh vực quản lý riêng biệt. Sự phân công giữa các cơ quan đảm bảo tính toàn diện và hiệu quả trong quản lý nhà nước.

2.2. Nền hành chính nhà nước và các yếu tố cấu thành

Nền hành chính nhà nước là khái niệm chỉ hệ thống các yếu tố hợp thành về tổ chức và cơ chế hoạt động. Hệ thống thể chế hành chính bao gồm các quy phạm pháp luật điều chỉnh tổ chức và hoạt động hành chính. Đội ngũ công chức là nguồn nhân lực then chốt thực hiện công vụ. Công sở và công sản tạo điều kiện vật chất cho hoạt động hành chính. Các nguồn lực tài chính đảm bảo vận hành bộ máy. Sự kết hợp hài hòa giữa các yếu tố này tạo nên nền hành chính nhà nước hiệu quả và hiện đại.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả hành chính nhà nước

Nâng cao hiệu quả hành chính nhà nước là mục tiêu quan trọng trong quản lý nhà nước hiện đại. Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống thể chế hành chính nhà nước. Hệ thống pháp luật phải đồng bộ, minh bạch và dễ tiếp cận. Thứ hai, xây dựng đội ngũ công chức chuyên nghiệp và có năng lực. Công chức cần được đào tạo bài bản về chuyên môn và kỹ năng hành chính. Thứ ba, hiện đại hóa công nghệ trong hoạt động hành chính. Ứng dụng công nghệ thông tin giúp rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ. Thứ tư, tăng cường sự giám sát của nhân dân đối với hoạt động hành chính. Mọi quyết định hành chính phải được công khai và minh bạch. Giáo trình nhấn mạnh vai trò của pháp luật trong việc đảm bảo tính hợp pháp. Mọi hoạt động hành chính phải dựa trên nền tảng pháp lý cụ thể. Các giải pháp này cần được triển khai đồng bộ và có lộ trình phù hợp.

3.1. Hoàn thiện hệ thống thể chế hành chính nhà nước

Hệ thống thể chế hành chính nhà nước là nền tảng pháp lý cho mọi hoạt động quản lý. Thể chế phải bao gồm đầy đủ các quy phạm pháp luật về tổ chức và hoạt động hành chính. Các quy định cần rõ ràng, dễ hiểu và dễ thực hiện. Việc rà soát, sửa đổi và bổ sung các văn bản pháp luật cần được tiến hành thường xuyên. Tính thống nhất trong hệ thống pháp luật giúp tránh chồng chéo và mâu thuẫn. Thể chế hành chính hiện đại cần đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế và phát triển bền vững.

3.2. Xây dựng đội ngũ công chức hành chính chuyên nghiệp

Đội ngũ công chức là yếu tố quyết định hiệu quả hoạt động hành chính nhà nước. Công chức phải được tuyển dụng thông qua quy trình cạnh tranh, công bằng và minh bạch. Đào tạo và bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ phải được thực hiện thường xuyên. Công chức cần có phẩm chất đạo đức tốt và tinh thần phục vụ nhân dân. Hệ thống đánh giá công chức phải dựa trên kết quả thực hiện công việc cụ thể. Việc phân loại công chức theo hệ thống chức nghiệp hoặc hệ thống việc làm cần phù hợp với đặc thù từng quốc gia.

IV. Kết luận và ứng dụng lý luận hành chính nhà nước

Lý luận hành chính nhà nước cung cấp cơ sở khoa học cho hoạt động quản lý nhà nước. Giáo trình nội bộ của Học viện Báo chí và Tuyên truyền đã hệ thống hóa các kiến thức nền tảng. Nội dung bao gồm khái niệm, bản chất, đặc điểm và cấu trúc của hành chính nhà nước. Kiến thức này có giá trị lớn đối với công tác đào tạo và nghiên cứu khoa học. Ứng dụng lý luận vào thực tiễn giúp nâng cao chất lượng quản lý nhà nước. Các nhà quản lý có thể vận dụng kiến thức để tổ chức bộ máy hiệu quả hơn. Lý luận cũng hỗ trợ quá trình cải cách hành chính nhà nước. Việc xây dựng nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp là mục tiêu chiến lược. Giáo trình đóng góp quan trọng vào việc chuẩn hóa kiến thức về hành chính nhà nước. Đây là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, giảng viên và nhà nghiên cứu trong lĩnh vực hành chính công.

4.1. Giá trị của lý luận hành chính trong đào tạo

Giáo trình lý luận hành chính nhà nước phục vụ công tác đào tạo tại các cơ sở giáo dục. Nội dung giáo trình cung cấp kiến thức nền tảng về quản lý nhà nước cho sinh viên. Sinh viên được tiếp cận các khái niệm, nguyên tắc và phương pháp tổ chức hành chính. Giáo trình cũng hỗ trợ công tác nghiên cứu khoa học về hành chính nhà nước. Các nhà nghiên cứu có thể sử dụng tài liệu để phân tích và đánh giá thực trạng hành chính. Giá trị của giáo trình nằm ở tính hệ thống và tính cập nhật của nội dung.

4.2. Ứng dụng lý luận vào cải cách hành chính nhà nước

Cải cách hành chính nhà nước là nhiệm vụ trọng tâm trong quá trình phát triển đất nước. Lý luận hành chính cung cấp cơ sở khoa học cho các quyết định cải cách. Việc tổ chức lại bộ máy hành chính cần dựa trên nguyên tắc hiệu quả và tiết kiệm. Đổi mới cơ chế quản lý phải gắn liền với hiện đại hóa nền hành chính. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý hành chính là xu hướng tất yếu. Lý luận hành chính giúp định hướng xây dựng chính phủ điện tử và nền hành chính phục vụ nhân dân.

Nội dung chính

Lý luận hành chính nhà nước - Giáo trình nội bộ Học viện Báo chí và Tuyên truyền

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Lý luận hành chính nhà nước là tài liệu học tập và nghiên cứu nội bộ được biên soạn năm 2016 bởi Khoa Xây dựng Đảng thuộc Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Công trình do TS. Lưu Ngọc Tô Tâm làm Chủ biên, cùng tập thể tác giả bao gồm: PGS. TS. Đặng Khắc Ánh (Học viện Hành chính), TS. Nguyễn Thị Thủy (Trường Đại học Luật Hà Nội), Th.S Bùi Quang Hiệp (Học viện Báo chí và Tuyên truyền) và Th.S Trần Thị Bình (Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội).

+-------------------------------------------------------------------------+
|                LÝ LUẬN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC (2016)                       |
|        Học viện Báo chí và Tuyên truyền - Khoa Xây dựng Đảng            |
+------------------------------------+------------------------------------+
| Chủ biên:                          | Đồng tác giả:                      |
| • TS. Lưu Ngọc Tô Tâm (HVBC&TT)    | • PGS. TS. Đặng Khắc Ánh (HVHC)    |
|                                    | • TS. Nguyễn Thị Thủy (ĐH Luật HN) |
|                                    | • Th.S Bùi Quang Hiệp (HVBC&TT)    |
|                                    | • Th.S Trần Thị Bình (ĐHCN Hà Nội) |
+------------------------------------+------------------------------------+

Trong chương trình đào tạo trình độ đại học và sau đại học, học phần giữ vị trí nền tảng thuộc khối kiến thức cơ sở ngành và chuyên ngành quản lý nhà nước, xây dựng Đảng và chính quyền nhà nước. Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống tri thức lý luận về quản lý nhà nước, hành chính nhà nước; phân tích bản chất, đặc điểm, nguyên tắc, chức năng, hình thức và phương pháp hoạt động hành chính; đồng thời làm rõ cấu trúc nền hành chính nhà nước Việt Nam gồm thể chế, tổ chức bộ máy, nhân sự công vụ và các nguồn lực bảo đảm.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, tài liệu kết hợp lý luận hành chính học hiện đại với hệ thống pháp luật thực định Việt Nam (trọng tâm là Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015). Điểm đặc thù của giáo trình là tiếp cận hành chính nhà nước từ góc độ nhánh quyền lực hành pháp trong mối quan hệ phân công, phối hợp và kiểm soát với quyền lập pháp và tư pháp, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai theo trật tự logic từ nhận thức lý luận chung đến các yếu tố cấu thành cụ thể của nền hành chính:

1. Khái quát về hành chính nhà nước (Chương 1)

• Khái niệm và sự phân biệt thuật ngữ: Làm rõ phạm trù "quản lý" (management, gốc Latinh manus nghĩa là điều hành/kiểm soát) và "hành chính" (administration, gốc Latinh minor/ministrare nghĩa là phục vụ). Dẫn luận quan điểm của C. Mác về tính tất yếu của hoạt động quản lý trong lao động xã hội thông qua hình tượng "nhạc trưởng điều khiển dàn nhạc" (trích C. Mác và Ph. Ăng-ghen toàn tập, NXB Chính trị quốc gia, 1995).
• Phân định quản lý nhà nước và hành chính nhà nước: Quản lý nhà nước bao hàm hoạt động thực thi toàn bộ quyền lực nhà nước (lập pháp, hành pháp, tư pháp). Hành chính nhà nước là một bộ phận của quản lý nhà nước, là hoạt động thực thi quyền hành pháp ("hành pháp trong hành động"), có tính chấp hành và điều hành.
• Đặc điểm của hành chính nhà nước: Bao gồm 7 đặc điểm: mang tính quyền lực nhà nước (cưỡng chế đơn phương); phụ thuộc vào chính trị; có tính pháp quyền; diễn ra thường xuyên, liên tục; có tính thứ bậc chặt chẽ; có sự đa dạng về chuyên môn; hoạt động được bảo đảm bằng ngân sách nhà nước.
• Các nguyên tắc hoạt động: Giáo trình phân tích 6 nguyên tắc căn bản:
  1. Đảng lãnh đạo hành chính nhà nước (căn cứ Điều 4 Hiến pháp 2013).
  2. Nhân dân làm chủ, tham gia và giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước (căn cứ Điều 2 Hiến pháp 2013; kết hợp tính công khai và minh bạch).
  3. Nguyên tắc pháp chế (đòi hỏi cơ quan hành chính hoạt động theo và bằng pháp luật).
  4. Nguyên tắc tập trung dân chủ (kết hợp quản lý ngành/lãnh thổ với trách nhiệm người đứng đầu và quyền chủ động của cấp dưới).
  5. Nguyên tắc phục vụ (xây dựng nền hành chính phục vụ nhân dân, phòng ngừa nguy cơ lạm quyền).
  6. Nguyên tắc hiệu lực, hiệu quả (đánh giá tương quan kết quả thực thi và chi phí xã hội).
• Chức năng hành chính nhà nước: Phân chia thành hai nhóm:
  • Chức năng bên trong (nội bộ): Lập kế hoạch, tổ chức bộ máy, nhân sự, điều hành, phối hợp, quản lý ngân sách, kiểm soát.
  • Chức năng bên ngoài: Điều tiết xã hội (quy hoạch, ban hành văn bản quy phạm, áp dụng pháp luật, cưỡng chế) và cung cấp dịch vụ công (gắn với định hướng xã hội hóa dịch vụ công).
• Hình thức và phương pháp hoạt động: Phân loại hình thức hoạt động pháp lý (ban hành văn bản quy phạm, văn bản áp dụng pháp luật, cấp phép, chứng nhận, trưng mua/trưng dụng, công chứng, xử phạt) và hình thức phi pháp lý (hội nghị, thông báo). Bốn nhóm phương pháp quản lý: giáo dục/thuyết phục, tổ chức, kinh tế, cưỡng chế.

2. Nền hành chính nhà nước (Chương 2)

• Cấu trúc 4 yếu tố cấu thành nền hành chính: (1) Hệ thống thể chế hành chính; (2) Hệ thống tổ chức bộ máy hành chính; (3) Đội ngũ cán bộ, công chức; (4) Nguồn lực vật chất và tài chính công (công sở, công sản, ngân sách).
• Hệ thống thể chế: Phân tích các yếu tố tác động đến thể chế (môi trường chính trị, kinh tế - xã hội, văn hóa - lịch sử dân tộc, hội nhập quốc tế như việc gia nhập WTO) và vai trò định hình thẩm quyền, quy trình giải quyết thủ tục hành chính.
• Hệ thống tổ chức bộ máy hành chính nhà nước Việt Nam:
  • Chính phủ: Cơ quan chấp hành của Quốc hội, cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, hoạt động theo chế độ tập thể kết hợp đề cao trách nhiệm Thủ tướng.
  • Bộ và cơ quan ngang Bộ: Cơ quan quản lý nhà nước đa ngành, đa lĩnh vực trên phạm vi toàn quốc, vận hành theo chế độ thủ trưởng.
  • Chính quyền địa phương: Phân cấp quản lý 3 cấp (tỉnh, huyện, xã) gồm cơ quan đại diện (Hội đồng nhân dân) và cơ quan chấp hành/hành chính (Ủy ban nhân dân) theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015.
• Chế độ công vụ và nhân sự: Khái niệm công chức, phân tích sự khác biệt giữa hai mô hình công vụ trên thế giới: Hệ thống chức nghiệp (career system) và Hệ thống việc làm (job system).

Tiêu chí phân định	Quản lý nhà nước	Hành chính nhà nước
Phạm vi quyền lực	Bao gồm cả 3 nhánh: Lập pháp, Hành pháp, Tư pháp	Trọng tâm là nhánh quyền Hành pháp ("hành pháp trong hành động")
Bản chất hoạt động	Tác động toàn diện định hướng xã hội mang tính quyền lực	Hoạt động chấp hành - điều hành, tổ chức thực thi pháp luật cụ thể
Chủ thể thực hiện	Toàn thể các cơ quan thực thi quyền lực nhà nước	Hệ thống cơ quan hành chính từ Trung ương đến địa phương (Chính phủ, Bộ, UBND)
Gốc từ ngữ học	Management (gốc manus - điều khiển, kiểm soát kết quả)	Administration (gốc ministrare - phục vụ, tuân thủ quy trình)

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình củng cố hệ thống lý thuyết nền tảng gồm:

1. Lý thuyết phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước: Cụ thể hóa mối quan hệ giữa lập pháp (Quốc hội), hành pháp (Chính phủ, UBND) và tư pháp (Tòa án, Viện kiểm sát) theo Hiến pháp năm 2013.
2. Lý luận Mác - Lênin về quản lý xã hội: Nhấn mạnh bản chất giai cấp, tính khách quan của sự chỉ đạo, phối hợp lao động và vai trò trung tâm của Nhà nước trong hệ thống chính trị.
3. Khung lý thuyết cải cách hành chính công: 4 trọng tâm cải cách (thể chế, tổ chức bộ máy, xây dựng đội ngũ cán bộ công chức, tài chính công) nhằm xây dựng nền hành chính dân chủ, pháp quyền, chuyên nghiệp và phục vụ.

Kỹ năng phát triển

Thông qua hệ thống lý luận và các tình huống quản lý, giáo trình giúp người học hình thành các năng lực:

• Kỹ năng phân tích thể chế: Đọc hiểu, tra cứu và đánh giá tính hợp hiến, hợp pháp của văn bản quy phạm pháp luật và văn bản áp dụng quy phạm pháp luật hành chính.
• Kỹ năng phân định thẩm quyền: Xác định rõ phạm vi trách nhiệm giữa cơ quan hành chính thẩm quyền chung (Chính phủ, UBND) và cơ quan thẩm quyền chuyên môn (Bộ, Sở, Phòng) trong giải quyết công vụ.
• Kỹ năng lựa chọn phương pháp điều hành: Biết cách kết hợp linh hoạt giữa phương pháp giáo dục - thuyết phục, phương pháp kinh tế, phương pháp tổ chức và phương pháp cưỡng chế hành chính theo đúng quy định pháp luật.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

+--------------------------------------------------------------------------+
|                  MÔ HÌNH DẠY - HỌC GIÁO TRÌNH HÀNH CHÍNH                 |
+------------------------------------+-------------------------------------+
| Dạy - Học lý luận thực định        | Phương pháp kiểm tra - Đánh giá     |
| • Phân tích điều khoản luật định   | • 9 câu hỏi tự luận cuối chương     |
| • Đối chiếu Hiến pháp & Luật chuyên| • Đánh giá năng lực giải quyết án   |
| • Thảo luận mô hình Career vs Job  | • Bài tập tình huống thẩm quyền     |
+------------------------------------+-------------------------------------+

Phương pháp tiếp cận sư phạm

Giáo trình được thiết kế theo phương pháp sư phạm diễn dịch kết hợp quy nạp, lấy lý thuyết tổ chức hành chính làm khung tham chiếu để mổ xẻ thực tiễn hoạt động của bộ máy nhà nước Việt Nam. Giảng viên sử dụng phương pháp thuyết trình có định hướng, kết hợp phân tích các trích đoạn văn bản pháp luật, án lệ hoặc các quyết định hành chính cụ thể để sinh viên làm rõ tính pháp quyền và tính thứ bậc trong hành chính.

Hệ thống bài tập và câu hỏi ôn tập

Cuối mỗi chương, tài liệu cung cấp danh mục câu hỏi ôn tập chuyên sâu đòi hỏi tư duy phân tích và liên hệ thực tế. Ví dụ, hệ thống 9 câu hỏi ôn tập ở Chương 1 tập trung vào các vấn đề:

• Phân tích cách thức thực thi quyền lực nhà nước và mối quan hệ giữa ba nhánh quyền lực.
• Phân biệt khái niệm "quản lý nhà nước" và "quản lý hành chính nhà nước".
• Liên hệ thực tiễn về tính thứ bậc và tính pháp quyền của nền hành chính Việt Nam hiện nay.
• Phân tích nguyên tắc Đảng lãnh đạo, nguyên tắc nhân dân giám sát, nguyên tắc công khai minh bạch.
• Lý giải tính tất yếu của việc đẩy mạnh xã hội hóa dịch vụ công và phân tích ưu - nhược điểm của 4 phương pháp hành chính nhà nước.

Đánh giá và hướng dẫn tự học

Việc đánh giá kết quả học tập dựa trên khả năng tái hiện chính xác các khái niệm khoa học, năng lực phân biệt các thẩm quyền quản lý và mức độ lập luận logic khi giải quyết các vấn đề thực tiễn.

Đối với hoạt động tự học, người học được yêu cầu:

1. Đọc song song giáo trình với các văn kiện pháp lý gốc: Hiến pháp 2013, Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015, Luật Cán bộ, công chức.
2. Tra cứu các công trình nghiên cứu được trích dẫn trong giáo trình (PGS. TS. Đặng Khắc Ánh, GS. Đoàn Trọng Truyền, tài liệu Học viện Hành chính Quốc gia, Owen E. Hughes).
3. Tự giải quyết toàn bộ hệ thống câu hỏi cuối chương trước khi tham gia thảo luận trên lớp.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Chuẩn hóa căn cứ pháp lý theo Hiến pháp 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015: Giáo trình cập nhật trực tiếp thẩm quyền, cơ cấu của Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các Bộ và Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân các cấp (tỉnh, huyện, xã) theo tinh thần phân công, phân cấp và ủy quyền hiện đại.
• Hội nhập lý luận hành chính học quốc tế: Đưa vào phân tích các khái niệm hành chính học hiện đại của thế giới như sự phân biệt giữa Administration và Management (dẫn theo từ điển Oxford và công trình của học giả Owen E. Hughes); giới thiệu hai hệ thống công vụ tiêu biểu gồm hệ thống chức nghiệp (career system) và hệ thống vị trí việc làm (job system).
• Nhấn mạnh nguyên tắc công khai, minh bạch và phòng chống tham nhũng: Giáo trình phân tích chi tiết tiêu chí công khai (thông tin chính thức về văn bản, hoạt động) và minh bạch (cung cấp thông tin kịp thời, dễ tiếp cận), coi đây là điều kiện tiên quyết để kiểm soát lạm quyền và phòng chống quan liêu, tham nhũng trong bộ máy công quyền.
• Định hướng xã hội hóa dịch vụ công: Đặt vấn đề chuyển giao một số dịch vụ công từ nhà nước sang các chủ thể xã hội đảm nhận, đồng thời chuyển cơ chế vận hành của đơn vị sự nghiệp công lập sang tự chủ, tự chịu trách nhiệm và nhận đặt hàng, đấu thầu dịch vụ.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

+--------------------------------------------------------------------------+
|                       ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH                       |
+--------------------------------------------------------------------------+
| 1. Sinh viên ngành Xây dựng Đảng & Chính quyền nhà nước (Năm 2, Năm 3)   |
| 2. Sinh viên chuyên ngành Báo chí, Truyền thông, Luật, Chính trị học     |
| 3. Học viên cao học chuyên ngành Quản lý công, Chính sách công           |
| 4. Giảng viên biên soạn bài giảng môn Lý luận hành chính / Quản lý NN    |
| 5. Cán bộ, công chức, viên chức nghiên cứu bồi dưỡng ngạch công vụ      |
+--------------------------------------------------------------------------+

• Sinh viên đại học: Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên chuyên ngành Xây dựng Đảng và Chính quyền nhà nước, sinh viên ngành Báo chí, Tuyên truyền, Luật, Xã hội học, Chính trị học tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Thời điểm học tập thích hợp là năm thứ hai hoặc năm thứ ba.
• Học viên sau đại học: Dùng làm tài liệu tham khảo cho học viên cao học ngành Quản lý công, Xây dựng Đảng để củng cố nền tảng lý thuyết về thể chế và tổ chức bộ máy.
• Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần: Triết học Mác - Lênin, Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam để tiếp thu tốt các khái niệm phân công quyền lực và bản chất giai cấp của nhà nước.
• Giảng viên và cán bộ nghiên cứu: Tài liệu đóng vai trò làm khung chuẩn biên soạn đề cương môn học, thiết kế bài giảng chuyên đề, xây dựng ngân hàng câu hỏi thi kết thúc học phần và làm tài liệu bồi dưỡng kiến thức quản lý nhà nước cho đội ngũ công chức.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?

Tài liệu phục vụ trực tiếp cho sinh viên, học viên chuyên ngành Xây dựng Đảng, Chính quyền nhà nước, Luật, Báo chí - Truyền thông tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, cùng các cán bộ nghiên cứu về khoa học hành chính.

2. Cần trang bị kiến thức nền tảng nào trước khi nghiên cứu giáo trình?

Người học cần nắm vững kiến thức cơ bản về Triết học Mác - Lênin (đặc biệt là quy luật phát triển xã hội và nhà nước), Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, cùng các nội dung cơ bản của Luật Hiến pháp Việt Nam.

3. Điểm khác biệt căn bản giữa "Quản lý nhà nước" và "Hành chính nhà nước" trong giáo trình là gì?

Quản lý nhà nước là phạm trù rộng hơn, bao gồm hoạt động của cả ba nhánh quyền lực (lập pháp, hành pháp, tư pháp) mang tính quyền lực đơn phương. Hành chính nhà nước là một bộ phận của quản lý nhà nước, tập trung vào việc thực thi nhánh quyền hành pháp, mang tính chất chấp hành - điều hành theo các quy tắc, thủ tục định sẵn nhằm tổ chức đời sống xã hội.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học cần nắm chắc cấu trúc từng chương, lập bảng so sánh các đặc điểm, nguyên tắc và thẩm quyền của từng cấp chính quyền; đồng thời chủ động viết câu trả lời cho hệ thống 9 câu hỏi ôn tập cuối Chương 1 và đối chiếu nội dung với văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.

5. Những tài liệu và công trình học thuật nào được trích dẫn chính trong giáo trình?

Các tài liệu tham khảo chính được trích dẫn gồm: bộ sách C. Mác và Ph. Ăng-ghen toàn tập (NXB Chính trị quốc gia, 1995), giáo trình của Học viện Hành chính Quốc gia (2003), các nghiên cứu của PGS. TS. Đặng Khắc Ánh (2013), GS. Đoàn Trọng Truyền (1997) và tác phẩm khoa học hành chính của tác giả Hughes Owen E..

---

Kết luận

Giáo trình Lý luận hành chính nhà nước của Học viện Báo chí và Tuyên truyền hệ thống hóa các tri thức nền tảng về tổ chức và hoạt động của nền hành chính trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Tài liệu cung cấp cơ sở lý luận về quản lý hành chính, đồng thời chuẩn hóa cách tiếp cận về thể chế, thẩm quyền bộ máy từ Trung ương đến cơ sở theo Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015.

Lộ trình tiếp cận học phần được đề xuất theo trình tự: nắm vững các khái niệm, nguyên tắc và phương pháp hành chính (Chương 1); sau đó nghiên cứu cấu trúc 4 yếu tố cấu thành nền hành chính, thẩm quyền các cơ quan Chính phủ, Bộ, Ủy ban nhân dân các cấp và chế độ công vụ (Chương 2); từ đó phân tích các định hướng cải cách nền hành chính nhà nước trong giai đoạn hiện nay. Để mở rộng nhận thức, người học nên kết hợp tra cứu hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định và các công trình khoa học hành chính của các tác giả đã được trích dẫn trong giáo trình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN BẢO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN: KHOA XAY DUNG DANG _ TS.LUUNGOC TO TAM LÝ LUẬN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC (GIÁO TRÌNH NỘI BỘ) HÀ NOI - 2016 TAP THE TAC GIA Chủ biên: TS. LƯU NGỌC TÔ TÂM - Học viện Báo chí và Tuyên truyền Tập thể tác giả: 1. Luu Ngọc Tế Tâm - Học viện Báo chí và Tuyên truyền PGS, TS. Đặng Khắc Ánh - Học viện Hành chính SN TS.

Nguyễn Thị Thủy - Trường Đại học Luật Hà Nội wrYe Th.S Bùi Quang Hiệp - Học viện Báo chí và Tuyên truyền Th.S Trần Thị Bình - Đại học Công nghiệp Hà Nội CHUONG 1 _ KHÁI QUAT VE HANH CHINH NHA NƯỚC I. KHÁI NIỆM VÀ BẢN CHẤT CỦA HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm quản lý nhà nước và hành chính nhà nước a, Quan lý nhà nước Mặc dù quản lý là một vẫn đề đã được các học giả nghiên cứu từ rất lâu nhưng cho đến nay vẫn còn nhiều khác biệt trong cách hiểu và dẫn đến có rất nhiều quan niệm khác nhau về quản lý. Có tác giả cho rằng quản lý là việc đạt tới mục tiêu thông qua hoạt động của những người khác.

Tác giả khác lại coi quản lý như là hoạt động thiết yếu bảo đảm phối hợp những nỗ lực cá nhân để. đạt tới mục tiêu của nhóm." Tuy nhiên, có thể nhận thấy bao giờ quản lý cũn 1g xuất hiện cùng với nhu cầu phải phân công và phối hợp trong lao động. Mác cho rằng: „Tất cả mọi. lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên một quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng đều cần đến một sự chỉ đạo để điều hoà những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của những khí quan độc lập của nó.

Một người độc tấu vĩ cầm tự điều _khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng”.? Khi hiểu như vậy, quản lý xã hội là hoạt động gắn liền với sự hình thành và phát triển của xã hội loài người, với sự liên kết con người với nhau để sống và làm việc. Hoạt động quản lý gắn liền với sự hình thành và. phát triển của các tô chức trong xã _ hội với tư cách là tập hợp những người được điều khiển, định hướng, phối hợp với nhau theo một cách thức định trước nhằm đạt tới một mục tiêu chung nào đó. Trong tất cả các tổ chức đều có những người làm nhiệm vụ gắn kết những người khác, điều khiến người khác giúp cho tổ chức hoàn thành mục tiêu của ! Xem Học viện Hành chính Quốc gia (2003), tr.

Mac va Ph. Angghen toan tập, NXB. Chính trị Quốc gia, 1995, T. Những người đó chính là các nhà quản lý.

Để một hoạt động quản lý có thể diễn ra, bên cạnh chủ thể quản lý cần có các yếu tố khác như đối tượng quản lý, cách thức tác động của chú thể quán lý lên đối tượng quản lý và những mục tiêu mà hoạt động quản lý hướng tới. | Trong qua trinh quan ly, nhà quản lý bằng các quyết định quản lý của: mình tác động lên một hay một nhóm đối tượng nhất định để buộc đối tượng đó thực hiện những hành động theo ý chí của nhà quán lý. Như vậy, có thể hiểu quản lý là sự tác động có định hướng và tổ chức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý bằng các phương thức nhất định để đạt tới những mục tiêu nhất định. Mục tiêu này có thể do các thành viên trong tô chức tự thống nhất với nhau, cũng có thể do người đứng đầu tổ chức xây dựng và giao cho tổ chức thực hiện.

Nhưng cũng có những tổ chức được hình thành để thực hiện những mục tiêu được xác định trước. Khi đó, bản thân tổ chức không thể tự mình làm thay đôi mục tiêu. Trong hoạt động quân lý xã hội, có rất nhiều chủ thể tham gia: các đảng phái chính trị, nhà nước, các tô chức chính trị - xã hội, các hội nghề nghiép, ., trong đó nhà nước giữ vai trò quan trọng. Nhà nước là trung tâm của hệ thống.

chính trị, công cụ quan trọng nhất để quản lý xã hội. Quản lý nhà nước là một dạng quản lý xã hội đặc biệt, xuất hiện và tồn tại cùng với sự xuất hiện và tồn tại của nhà nước. Đó chính là hoạt động quản lý - gắn liền với hệ thống các cơ quan thực thi quyền lực nhà nước - bộ phận quan - trọng của quyên lực chính trị trong xã hội, có tính chất cưỡng chế đơn phương _ đối với xã hội. Quản lý nhà nước được hiểu trước hết là hoạt động của các cơ quan nhà nước thực thi quyền lực nhà nước.

và nguyên tắc, quyển lực nhà nước hiện nay ở mọi quốc gia trong quá trình thực thi đều được chia thành ba bộ phận cơ bản là quyền lập pháp, quyền | hanh pháp và quyền tư pháp. - Quyền lập pháp là quyền ban hành và sửa đổi Hiến pháp và luật, tức là quyền xây dựng các quy tắc pháp lý cơ bản để điều chỉnh tất cả các mối quan hệ xã hội theo định hướng thống nhất của nhà nước. Quyền lập pháp do cơ quan lap | | pháp thực hiện. | | - Quyền hành pháp là quyền thực thi pháp luật, tức là quyền chấp hành luật và tổ chức quản lý các mặt của đời sống xã hội, điều chỉnh các hành vi của các cá nhân và tổ chức trong xã hội theo pháp luật.

Quyền này do cơ quan hành pháp trải suốt từ trung ương tới địa phương thực hiện. - Quyền tư pháp là quyền bảo vệ pháp luật do cơ quan tư pháp (trước hết là hệ thống Toà án) thực hiện. — Quan hệ giữa các cơ quan thực thi ba nhánh quyền lực nhà nước nảy, trước hết là quan hệ giữa cơ quan thực thi quyền lập pháp và cơ quan thực thi - quyền hành pháp, xác định cách thức tổ chức bộ máy quản lý nhà nước và tạo nên sự khác biệt trong cách thức tô chức bộ máy nhà nước ở các nước khác ` nhau. Theo quy định của Hiến pháp " ở nước ta quyên lực nhà nước là các co quan nh: up ".

cac CƠ yu aii BY = nước trong việc thực thi ba quyền lậppháp, hành pháp và tư pháp. Theo cơ chế đó, quyền lập pháp được trao cho Quốc hội. Ngoài chức năng chủ yếu là lập pháp (ban hành và sửa đôi Hiến pháp, luật và các bộ luật), Quốc hội ở nước ta còn thực hiện hai nhiệm vụ quan trọng khác là giám sát tối cao đối với mọi hoạt động của Nhà nước và quyết định những chính sách cơ bản về đối nội, đối ngoại, nhiệm vụ phát triển kinh tẾ-xã hội, những nguyên tắc chủ yếu | về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, về quan hệ xã hội và hoạt động của công dân. Quyền hành pháp được trao cho Chính phủ và bộ máy hành chính địa phương thực hiện bao gồm quyền lập quy và điều hành hành chính.

Quyền tư pháp được trao cho hệ thống Viện kiểm sát nhân dân các cấp và hệ thống Toa án nhân dân các cấp thực hiện. Như vậy, quản lý nhà nước chính là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước do các cơ quan quản lý nhà nước tiễn hành đối với tất cả mọi cá nhân và tổ chức trong xã hội, trên tất cả các mặt của đời sống xã hội bằng cách sử dụng quyền lực nhà nước có tính cưỡng chế đơn phương nhằm mục tiêu phục vụ lợi ích chung của cả cộng đồng, duy trì ôn định, an nỉnh trật tự và thúc đây xã hội phát triển theo một định hướng thống nhất của nhà nước. b, Hành chính nhà nước Hành chính là hoạt động chấp hành và điều hành một hệ thống theo các - quy định định sẵn để giúp cho hệ thống đó đạt được mục tiêu. Hầu hết các nhà nghiên cứu đều thừa nhận rằng trong khi quản lý tập trung vào nghiên cứu cách _ thức làm thế nào để công việc được hoàn thành một cách nhanh nhất, rẻ nhất và hiệu quả nhất thì hành chính mang ý nghĩa điều hành theo các quy định, quy tắc có sẵn nhiều hơn.

Theo nguyên nghĩa gốc Latinh, thuật ngữ “hành chính” (administration) bat nguén tir minor hoặc ministrare có nghĩa la ’phuc vu” (¢o serve), con quan ly” (management) xuat phat tir manus co nghia 1a “điều hành” (to control by hand). Ti dién giai nghia Oxford cũng định nghĩa “hành chính” (adminisirafion) là hoạt động cai tri (an act of administering) va quan ly” (management) 1a huong dẫn, kiểm soát định hướng công viéc (to control the course of affairs by one’s own action).’ Ta cach hiểu này, VỀ cơ bản, hành chính - bao gồm các hoạt động được thực hiện theo một quy trình định trước, theo chỉ dẫn, còn quản lý hướng tới cách thức làm thế nào để tạo ra kết quả và người thực hiện hoạt động quản lý chịu trách nhiệm về kết quả đó. Như vậy, hành chính tập trung vào việc tuân thủ các quy định, trình tự, thủ tục thực hiện công _ việc và quản lý đề cập nhiều hơn tới kết quả hoạt động và trách nhiệm của nhà : quản lý đối với việc đạt kết quá đó. Trong khi hành chính hướng tới việc kiểm soát đầu vào và quy trình tạo nên sản phẩm và địch vụ thì quản lý hướng tới kiểm soát kết quả đạt được của quá trình đó.

Chính vì vậy, trước đây, thuật ngữ - 3 Hughes Owen E. „quản lý“ thường được sử dụng trong khi nói tới hoạt động của các doanh nghiệp (trong khu vực tư) còn „hành chính“ được dùng để chỉ hoạt động của khu vực nhà nước (với nghĩa hành chính công). Trong hoạt động của nhà nước, hoạt động hành chính nhà nước gắn liền với việc thực hiện một bộ phận quan trọng của quyền lực nhà nước là quyền hành pháp. Hành chính nhà nước được hiểu là một bộ phận của quản lý nhà nước.

Đó là hoạt động thực thi quyền hành pháp hay „hành pháp trong hành động“. Có thể hiểu hành chính nhà nước đà „sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với các duá trình xã hội và hành vi hoạt động của công dân, do các cơ quan trong hệ thống hành pháp từ trung ương đến cơ sở tiễn hành dé thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của nhà nước, phát triển các mối quan hệ xã hội, duy trì trật tự, an ninh, thoả mãn các nhu cầu hợp pháp của các công dân”.