Chương 1 NHỮNG VÂN ĐỀ CHUNG VỀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT I.Ý NGHĨA CUA QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHAT Tội phạm là một hiện tượng xã hội tiêu cực xâm hại đến lợi ích của giai cấp thống trị trong xã hội mà Nhà nước là người đại diện, do đó tội phạm mang bản chất giai cấp sâu sắc.Khi một người thực hiện mot tội phạm thì người ấy phải chịu một trách nhiệm pháp lý trước Nhà nước - Do là trách nhiệm hinh sự. Trach nhiệm hình sự là một dạng trách nhiệm pháp lý mà đặc trưng của nó là việc kẻ phạm tội phải chịu một chế tài nghiêm khắc nhất của Nhà nước - Đó là hình phạt. Điều 2 của Bộ luật hình su qui định rõ: "Chỉ người nào phạm mot tội đã được luật hình sự qui định mới phải chịu trách nhiệm hình su. Hình phạt phải do Toà ấn quyết định".
Trong hoạt động xét xử của Toà án có hai khâu cơ bản là khâu định tội danh và khâu quyết định hình phạt. Định tội danh là xác định về mặt pháp lý sự phù hợp biện chứng khách quan giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được thực hiện trong thực tế với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm được qui định trong Bộ luật Hình sự. Sau khi đã xác định được hành vi của người phạm tội cấu thành tội phạm gi, được qui định tại điều khoản nào của Bộ luật hinh sự thì Toà án chuyển sang khâu tiếp theo là quyết định một hình phạt cho người phạm toi. Quyết định hình phat là việc Toà án nhán danh Nhà nước, căn cứ vào các qui định của luật hình sự dé lựa chon và xác định loại hình phạt cụ thể với mức độ cụ thể để áp dụng cho người phạm tội.
Quyết định hình phạt là một giai đoạn trong hoạt động xét xử của Toà án - Cơ quan nhân danh Nhà nước chính thức xác định về mặt pháp lý một người bị coi là có tội và tuyên hinh phat cho người ấy. Quyết định hình phat là một hoạt động mang tính chất chính trị, pháp lý và đạo đức, bởi vì việc Toà án tuyên hình phạt cho người phạm tội là thể hiện sự đánh giá và lên án của Nhà nước và xã hội đối với tội phạm do người ấy đã thực hiện. Quyết định hình phạt có ý nghĩa rất lớn trong việc tạo cơ sở, tiền đề cho việc đạt được mục đích của hinh phat. Nhà nước áp dụng hình phạt đối với người phạm tội có đạt được mục đích hay không, hiệu quả của hình phạt đạt được ở mức độ cao hay thấp phụ thuộc rất nhiều vào việc quyết định hình phạt.
Khi Nhà nước áp dụng hình phạt cho người phạm tội bao giờ cũng nhằm đạt đến những mục đích đã được xác định, đó là mục đích của hình phạt. Mục đích của hình phạt chính là kết quả cuối cùng mà Nhà nước mong muốn: đạt được khi áp dụng hình phạt đối với người đã thực hiện tội phạm. Điều 20 của Bộ luật hình sự nước ta qui định: ” Hình phat không chỉ nhằm mục đích trừng trị người phạm lội mà còn nhằm cải tạo họ trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức Iuân theo pháp luật và các qui tắc của cuộc sống XHCN, ngăn ngừa họ phạm lội mới. Hình phạt còn nhằm giáo dục người khác tôn trọng pháp luật.
đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm". Điều luật này đánh dấu bước phát triển tiến bộ của pháp luật hình sự nước ta về chế định quyết định hình phat, vi đây là lần đầu tiên mục đích của hình phạt được qui định cụ thể rõ ràng trong luật, tạo ra sự nhận thức và cơ sở pháp lý cho quá trỉnh áp dụng hình phạt cho người phạm tội. Theo qui định của điều 20 Bộ luật hình sự thì hình phat có mục đích: Đối với người phạm tội hình phạt có mục đích trừng trị và giáo duc cải tạo họ trở thành người có ích cho xã hội; đối với những thành viên không vững vàng trong xã hội hình phạt có mục đích ngăn ngừa họ phạm tội; đối với những thành viên khác trong xã hội hình phạt có tác dụng giáo dục, nâng cao ý thức pháp luật, động viên họ tích cực tham gia vào cuộc đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm. Như vậy mục đích của hình phạt luôn luôn có hai mặt: Trừng trị và cải tạo giáo dục.
Hai mặt này có liên quan với nhau, hỗ trợ nhau. Việc quyết định hình phạt phải dam bao cho hình phạt đã tuyên có kha năng đạt được hai mục đích này. Trừng tri và cai tao piáo duc là hai mặt của một thể thống nhất. Khi quyết định hình phạt Toà án không được coi nhẹ mặt nào.
Nếu coi nhẹ mặt cải tạo, giáo dục, xem hình phat như là phương tiện chủ yếu là để trả thù tội phạm thì sẽ dẫn đến việc quyết định hình phạt quá nặng. Và nếu như vậy sẽ tạo ra tâm lý ở người phạm tội là họ nhận được một hình phạt không hợp lý, không công bằng, do đó họ luôn luôn mang tư tưởng là mình phải chịu một hình phạt không tương xứng với hành vi phạm tội , từ đó họ không tin tưởng vào cơ quan xét xử và thí hành án. Một hình phạt như vay không tao ra được tiền dé và điều kiện để người phạm tội cải tạo giáo dục trở thành công dân có ích cho xã hội. Ngược lại nếu coi nhẹ mặt trừng trị, không thấy hết được hình phạt là công cụ để đấu tranh phòng, chống tội phạm, việc trừng trị bằng hình phạt là sự phản ứng của Nhà nước đối với lội phạm thì có thể dẫn đến việc quyết định hình phạt quá nhẹ không tương xứng với tinh chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm, như vậy sẽ làm nay sinh 6 chính người phạm tội và những người khác, ý thức coi thường pháp luật, không tạo ra được sự tin tưởng đồng tinh cần thiết để giáo dục đông đảo quần chúng nhân dân tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm.
Nhận thức đúng mục đích của hình phạt tạo cơ sở vững chắc để nhận thức đúng những căn cứ quyết định hình phạt đã được luật qui định và như vậy sẽ quyết định hình phạt đúng. Để tạo tiền dé và cơ sở đạt được mục dich của hình phat thì việc quyết định hình phạt phải đúng pháp luật và công bằng. Vậy căn cứ vào đâu để đánh giá việc quyết định hình phạt là đúng? Theo chúng tôi, tiêu chuẩn chung nhất để đánh giá việc quyết định hình phạt ding hay sai là ở chỗ loại và mức hình phạt mà Toà án đã tuyên cho người pham tội có dam bao cho hình phạt đạt được mục đích đã đặt ra hay không? Nếu hình phat Toà ấn đã tuyên cho người phạm tội có đủ cơ sở và tiền dé để dam bao cho việc 4p dụng hình phạt đạt được mục đích đã dat ra thì đó là hình phat đúng. Ngược lại, hình phạt mà Toa 4n đã tuyên cho người phạm tội không tạo ra tiền dé và cơ sở để dam bao cho việc đạt được mục đích của hình phạt thì đó là hình phạt sai.
Khi đánh giá hình phạt đã tuyên cho người phạm tội có dam bao cho việc hình phạt đạt được mục đích đã đặt ra hay không? theo chúng tôi cần căn cứ vào các tiêu chí sau đây: Mot là hình phạt đã tuyên phải tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm, nhân thân người phạm tội và các tỉnh tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình su; hai là hình phạt đã tuyên phải đạt độ công lý, người phạm tội có thể bằng lòng và chấp nhận hình phạt mà Tòa ấn tuyên cho họ, từ đó họ quyết tâm cải tạo trở thành người công dân có ích cho xã hội; ba là hình phạt đó phải được dư luận xã hội đồng tình và phù hợp với ý thức pháp luật của đại đa số quần chúng nhân dân. Quyết định hình phạt còn là yếu tố quan trọng hàng đầu để nâng cao hiệu quả của hình phạt. Hiệu quả của hình phạt là mức độ đạt được mục đích của hình phạt khi 4p dụng hình phat cho người phạm tội trong thực tiễn. Hiệu qua càng cao khi kết quả đạt được trong thực tế càng gần với mục đích được xác định trước.
Để đánh giá được hiệu quả của hình phạt đạt đến mức độ nào, cần phải có những tiêu chí nhất định để xem xét đánh giá. Những tiêu chí này là cơ sở để đánh giá mức độ đạt được mục đích của hinh phạt. Những tiêu chí đó bao gồm: Người đã chấp hành xong hình phạt không phạm tội mới, không tái phạm ; động thái của tỉnh hình phạm tội ; chỉ số tái phạm và diễn biến tội phạm trong tùng thời kỳ nhất định, trên phạm vi cả nước hay ở từng địa phương; mức độ áp dụng hình phạt. Bởi vì hình phạt có hiệu quả cao thường được 4p dụng phổ biến hơn, vì vậy tính hiệu quả của hình phạt đã được xác định ngay tại thời điểm quyết định hình phạt”) Căn cứ vào những tiêu chí trên chúng ta có thể đánh giá xem xét hiệu quả của hình phạt cao hay thấp, từ đó phát huy hoặc khắc phục những yếu tố đảm bảo và nâng cao hiệu quả của hình phạt.
Những yếu tố đảm bảo và nâng cao hiệu qua của hình phạt bao gồm: Một là những yếu to thuộc về phương diện lập pháp : Đó là những điều kiện tác động ở giai đoạn xây dựng hệ thống hình phạt và từng _Tong thuật kết qua dé tài nghiên cứu “ Mol số căn cứ lý luận và thực tiễn nâng cao hiệu qua của hình phat trong luật hình sự Việt Nam " của Viện Nghiên cứu khoa học phấp lý- Bộ Tư pháp (Hình phạt trong luật hình sự Việt Nam- Nhà Xuất bản chính trị quốc gia 1995, tr 27-42.) loại hình phạt cũng như việc qui định chế tài cho các tội phạm cu thể; hai là những yếu tố tac động trong khi quyết định hình phat ; ba là những yếu tố trong quá trình chấp hành hình phạt; bốn là những điều kiện xã hội trực tiếp liên quan đến tình hình phạm tội. Trong các yếu tố dam bao và nâng cao hiệu quả của hình phat nói trên thi yeu tố quyết định hình phạt giữ vai trò quan trọng hang đầu. Bởi vì yếu tố thuộc về phương diện lập pháp chi có ý nghĩa thực tiễn và ý tưởng của nhà làm luật chỉ có thể trở thành hiện thực trong cuộc sống khi quyết định hình phạt đúng.