Chương 1 THỰC TRẠNG VÀ YÊU CẦU PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC CHUYÊN NGHIỆP THANH HOÁ TRƯỚC NĂM 1996 1. Vài nét về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và truyền thống hiếu học của nhân dân Thanh Hoá. Điều kiện tự nhiên Thanh Hoá là một tỉnh (xưa là bộ, là thừa tuyên, là trấn) của đất nước Việt Nam, đã hiện diện trên bản đồ Việt Nam từ thời Hùng Vương và luôn có vị trí đặc biệt trong quá trình tiến hoá của lịch sử. Các triều đại luôn thừa nhận đây là một dải đất phên dậu để bảo vệ Tổ quốc.
Vùng đất này đã chia sẻ với cả dân tộc những chiến công chiến đấu và xây dựng suốt ngàn năm lịch sử. Thanh Hoá là tỉnh địa đầu miền Trung - cửa ngõ của Trung Bộ nơi tiếp giáp với đồng bằng Bắc Bộ rộng lớn phì nhiêu, với dải đất dài và hẹp về phía Nam. Là một tỉnh lớn và đông dân, Thanh Hoá có diện tích đất liền 11.168km2, bằng 3,3 diện tích cả nước, có 70% đất đai là núi đồi và rừng. Phía Bắc giáp 3 tỉnh Sơn La, Hoà Bình và Ninh Bình với đường ranh giới dài 175 km.
Phía Tây giáp tỉnh Hủa Phăn của nước Cộng hoà dân chủ nhân dân Lào, với đường biên giới dài 192km. Phía Đông, mở rộng ra phần giữa của Vịnh Bắc Bộ thuộc biển Đông với đường bờ biển dài hơn 102 km. Thanh Hoá có hai miền là trung du - miền núi và đồng bằng – ven biển; trung du - miền núi gắn với hệ núi cao phía Tây bắc và hệ núi Trường Sơn phía Nam gồm 11 huyện: Mường Lát, Quan Sơn, Quan Hoá, Bá Thước, Lang Chánh, Ngọc Lặc, Thường Xuân, Như Xuân, Cẩm Thuỷ, Thạch Thành, Như Thanh; với tổng diện tích tự nhiên trên 800.000 ha (chiếm 2/3 diện tích cả tỉnh); dân số gần 1 triệu người, mật độ dân số hơn 90 người/km2. Đồng bằng – ven biển Thanh Hoá thuộc kiểu đồng bằng bồi tụ gồm 13 huyện, 2 thị xã và 1 thành phố là: huyện Vĩnh Lộc, Thọ Xuân, Triệu Sơn, Nông Cống, Thiệu Hoá, Yên Định, Đông Sơn, Hà Trung, Nga Sơn, Hậu Lộc, Hoằng Hoá, 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Quảng Xương, Tĩnh Gia, thị xã Sầm Sơn và thị xã Bỉm Sơn và thành phố Thanh Hoá.
Các tài nguyên của tỉnh rất phong phú đã, đang được quy hoạch khảo sát và khai thác sử dụng bao gồm: Tài nguyên nước dồi dào cả về bề mặt và nước ngầm. Trên bề mặt, có hệ thống các sông chính là sông Hoạt, sông Mã, sông Yên, sông Bạng, sông Chu, sông Bưởi với diện tích lưu vực là 39. Cùng với hệ thống nước ngầm, chúng cung cấp lượng nước sạch đảm bảo cho sinh hoạt và sản xuất của tỉnh. Thanh Hoá có vùng đồng bằng khá rộng (3.100km2), là đồng bằng rộng nhất trong các tỉnh miền Trung, bằng 1/5 diện tích đồng bằng Bắc Bộ, do phù sa sông Mã tạo thành.
Đồng bằng Thanh Hoá có một số núi đá vôi và đồi phiến thạch xen kẽ. Tài nguyên nông nghiệp rất lớn, là thị trường lớn để áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật từ sản xuất, chế biến tiêu thụ. Sản lượng lương thực ngày càng tăng, đảm bảo an ninh lương thực trong tỉnh và một phần cho xuất khẩu. Diện tích trồng cây công nghiệp tăng nhanh, đàn gia súc, gia cầm phát triển mạnh và phân bố đều khắp các vùng miền trong tỉnh.
Tài nguyên khoáng sản có nhiều, đã khảo sát được 23 điểm có quặng: quặng sắt – măng gan phân bố ở các huyện miền núi với trữ lượng khoảng 3 triệu tấn, sa khoáng biển khoảng 1 triệu tấn,… Tài nguyên rừng với 2/3 diện tích toàn tỉnh cũng là nguồn lợi hàng năm cung cấp khoảng 100.000 tấn nguyên liệu cho công nghiệp giấy, chế biến gỗ… Tài nguyên biển với bờ biển dài hơn 100 km, hải sản phong phú, hiện tại mới khai thác được từ 18 đến 20% trữ lượng tôm, cá hàng năm. Các tiềm năng khác về giao thông vận tải với gần 5000 km đường bộ; đường sắt chạy qua tỉnh là 100 km; đường sông và ven biển có chiều dài 1. Về điện năng đã có trạm và hệ thống phân phối điện năng toàn tỉnh phân bổ điện cho sản xuất và sinh hoạt. Về mặt khí hậu, Thanh Hoá nằm ở vĩ tuyến 20 trong vùng nhiệt đới gió mùa rõ rệt của Đông Nam Á mưa nhiều, nắng lắm.
Đây là điều kiện tự nhiên thuận lợi cho hoa màu cây cối phát triển quanh năm. Khí hậu Thanh Hoá vừa mang đặc điểm 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của Bắc Bộ (có một mùa đông ngắn, khô và lạnh, mùa xuân mưa phùn âm u và thiếu nắng do sương mù), vừa mang đặc điểm của khí hậu Trung bộ (khô nóng, có gió Tây Nam). Nhìn chung tiềm năng tự nhiên của tỉnh Thanh Hoá là rất lớn, có đủ điều kiện để phát triển thành một tỉnh kiểu mẫu về các lĩnh vực kinh tế xã hội. Trong khoảng 10 năm trở lại đây nền kinh tế của tỉnh phát triển tương đối ổn định, có tốc độ tăng trưởng GDP bình quân hàng năm là 6%.
Cơ cấu kinh tế phát triển ngày càng phù hợp với các ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh như: mía đường, xi măng, phân bón, vật liệu xây dựng,… tăng mạnh, Thanh Hoá có thể tham gia vào các tam giác phát triển kinh tế phía Bắc. Điều kiện dân cư Về cư dân, Thanh Hoá có khoảng 3,6 triệu người, là tỉnh đông dân thứ 2 trong 61 tỉnh thành (sau thành phố Hồ Chí Minh). Huyện có số dân đông nhất tỉnh là Quảng Xương với gần 300.000 người, ít dân nhất là huyện Mường Lát khoảng 29. Quy mô trung bình của mỗi đơn vị hành chính trong tỉnh là 13 vạn người.
Thanh Hoá là một cộng đồng gồm nhiều các dân tộc anh em: Kinh, Thái, Mường, Hmông, Dao, Khơ mú, Tày, Nùng, … trong đó người Kinh chiếm đa số cư dân với hơn 85% dân số. Người Thái có khoảng 20 vạn người gồm Thái trắng và Thái đen, người Mường có 29 vạn người, người Hmông khoảng 5000 người, sống ở vùng cao biên giới Thanh Hoá, người Tày có khoảng 7642 người sống ở Như Xuân… Dân số đông là một trong những nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Là một tỉnh có diện tích rộng và dân số đông, Thanh Hoá có một thành phố, hai thị xã, 27 huyện, 30 thị trấn huyện lỵ, 9 thị trấn nông trường, 587 xã, 22 phường và được chia thành 3 vùng cơ bản: đồng bằng ven biển, trung du và miền núi. Kinh tế - xã hội 1.
Với đặc điểm địa hình và khí hậu như trên, nên Thanh Hoá chủ yếu sống bằng nông nghiệp trồng lúa nước ngoài ra, công nghiệp, thủ công nghiệp, thương 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nghiệp cũng khá phát triển. Trong nhiều thế kỷ, Thanh Hoá có nhiều trung tâm nổi tiếng với các nghề đúc đồng, làm dụng cụ bằng đá, chiếu cói,… Trước năm 1986, cũng giống như nhân dân cả nước, Thanh Hoá gặp nhiều khó khăn nhưng từ khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, hoà chung với không khí của cả nước Thanh Hoá đã dần dần khắc phục được khó khăn, đời sống nhân dân dần được cải thiện, tốc độ tăng trưởng GDP bình quân hằng năm tăng 6%. Thanh Hoá đang cùng cả nước tiến hành CNH, HĐH đất nước. Hiện nay, Thanh Hoá đang hình thành bốn khu công nghiệp lớn là Bỉm Sơn - Thạch Thành phía Bắc, Nghi Sơn ở phía Nam, khu công nghiệp Lam Sơn ở phía Tây và khu công nghiệp Lễ Môn ở phía Bắc.
Kinh tế của tỉnh trong những năm gần đây liên tục tăng trưởng ở mức khá cao, giai đoạn 2006 - 2010 là 11,3%. GDP theo giá so sánh năm 2010 gấp 1,7 lần 2005. GDP bình quân đầu người năm 2010 ước đạt 810 USD. Cơ cấu kinh tế của tỉnh chuyển dịch theo đúng hướng nhu cầu của nền kinh tế thị trường.
Từ năm 2005 đến 2010: tỉ trọng nông nghiệp đã giảm từ 32,3% xuống còn 21,5%; tỉ trọng ngành công nghiệp - xây dựng đã tăng từ 34,6% lên 44,1%; tỉ trọng các ngành dịch vụ tăng từ 33,1% lên 34,4%. Chuyển dịch cơ cấu trong nội bộ từng ngành kinh tế cũng có sự tiến bộ ngày càng phù hợp với tiềm năng kinh tế địa phương. Cơ cấu kinh tế theo lãnh thổ chuyển dịch theo hướng hình thành các vùng động lực tăng trưởng, các khu công nghiệp, khu kinh tế, các vùng chuyên canh sản xuất hàng hóa trên cơ sở phát huy lợi thế so sánh của các vùng miền. Việc huy động vốn đầu tư phát triển tăng rõ nét.
Năm 2010, tổng vốn huy động ước đạt 85. 395 tỉ đồng tăng 55% so mục tiêu đề ra. Trong đó vốn tín dụng nhà nước giảm, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài tăng. Nhờ vậy, đời sống của nhân dân địa phương cũng không ngừng được nâng cao.
Nhưng nhìn chung Thanh Hóa vẫn là một tỉnh nghèo. Năm 2008, cả nước có 62 huyện nghèo, riêng Thanh Hoá có 7 huyện, bình quân thu nhập GDP/người năm 2009 so với cả nước vẫn còn rất thấp (ước 720 USD/1. Chiến lược phát triển kinh tế xã hội của tỉnh Thanh Hóa trong giai đoạn 2001 – 2010 là tập trung đẩy mạnh CNH nông nghiệp và phát triển nông thôn, phát triển các ngành chế biến nông – lâm - thuỷ sản, công nghiệp vật liệu xây dựng, công 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nghiệp hàng tiêu dùng, công nghiệp điện tử tin học, phát triển du lịch dịch vụ. Khôi phục và phát triển các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp truyền thống của địa phương.
Như vậy, nhu cầu về đào tạo lao động qua đào tạo sẽ tăng từ 19% lên 27% vào năm 2005 và 38% vào năm 2010; đồng thời nhu cầu được đào tạo nghề cũng tăng từ 87.000 người vào năm 2010; từ đó đòi hỏi giáo dục chuyên nghiệp Thanh Hoá phải có kế hoạch đào tạo nguồn nhân lực phù hợp để đáp ứng sự nghiệp CNH và HĐH của tỉnh. Về xã hội Thanh Hoá là vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi phát tích của nhiều triều đại phong kiến, đồng thời cũng là nơi sinh ra nhiều danh nhân với những đóng góp lớn lao cho đất nước. Trong bài nói chuyện với đại biểu thân sỹ, trí thức ngày 20/2/1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đánh giá “Thanh Hoá có tiếng là văn vật”, “tỉnh Thanh Hoá vừa rạng rỡ đất văn vừa oai phong đất võ” [5, tr. Suốt thời phong kiến, từ khoa thi đầu tiên thời Lý (1075) đến khoa thi cuối cùng thời Nguyễn (1919), Thanh Hoá có trên 200 vị đỗ tiến sỹ trong tổng số 2989 tiến sỹ của cả nước.
Chính điều này đã tạo nên những truyền thống văn hoá phong phú, đa dạng và đặc sắc của Thanh Hoá.