Luận văn thạc sĩ về pháp luật mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls pháp luật về hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài kinh nghiệm nước ngoài và, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Phan Thị Huyền
• Người hướng dẫn: Ts. Trần Minh Ngọc
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Quốc Tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Hoạt Động Mua Bán Doanh Nghiệp Có Yếu Tố Nước Ngoài: Kinh Nghiệm Nước Ngoài Và Gợi Ý Đối Với Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN DOANH NGHIỆP CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm của hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài
• 1.2. Khái niệm về hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài
• 1.3. Đặc điểm của hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài
• 1.4. Vai trò của hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài
• 1.5. Các hình thức mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài
• 1.6. Sáp nhập theo chiều ngang (horizontal mergers)
• 1.7. Sáp nhập theo chiều dọc (Vertical mergers)
• 1.8. Sáp nhập tổ hợp (conglomerate mergers)
• 1.9. Pháp luật điều chỉnh hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: HOẠT ĐỘNG MUA BÁN DOANH NGHIỆP CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI THEO PHÁP LUẬT MỘT SỐ QUỐC GIA ĐIỂN HÌNH TRÊN THẾ GIỚI VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM
• 2.1. Cộng hòa Liên bang Đức
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN DOANH NGHIỆP CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI
• 3.1. Thực trạng hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam
• 3.2. Sự cần thiết phải nâng cao hiệu quả thực thi của pháp luật về hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài
• 3.3. Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam

Mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài là một hoạt động quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Hoạt động này không chỉ giúp tăng cường vốn đầu tư mà còn tạo ra cơ hội cho các doanh nghiệp trong nước tiếp cận công nghệ và thị trường mới. Tuy nhiên, việc thực hiện các giao dịch này cũng gặp nhiều thách thức do sự phức tạp của pháp luật và quy định hiện hành.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của hoạt động mua bán doanh nghiệp

Mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài được hiểu là việc chuyển nhượng quyền sở hữu hoặc kiểm soát doanh nghiệp giữa các bên, trong đó có sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài. Hoạt động này thường diễn ra dưới nhiều hình thức như sáp nhập, mua lại cổ phần, hoặc chuyển nhượng tài sản.

1.2. Vai trò của hoạt động mua bán doanh nghiệp trong nền kinh tế

Hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo ra việc làm và nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp trong nước. Nó cũng giúp cải thiện cơ cấu ngành và tăng cường sự hiện diện của Việt Nam trên thị trường quốc tế.

II. Những thách thức trong hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài

Mặc dù có nhiều lợi ích, nhưng hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam cũng đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề pháp lý, sự khác biệt trong văn hóa kinh doanh và rủi ro tài chính là những yếu tố cần được xem xét kỹ lưỡng.

2.1. Rủi ro pháp lý khi thực hiện giao dịch

Một trong những thách thức lớn nhất là sự không đồng nhất trong quy định pháp luật giữa các quốc gia. Điều này có thể dẫn đến những rủi ro pháp lý cho các bên tham gia giao dịch, đặc biệt là trong việc thực hiện hợp đồng và bảo vệ quyền lợi.

2.2. Khó khăn trong việc định giá doanh nghiệp

Đánh giá giá trị doanh nghiệp là một yếu tố quan trọng trong các giao dịch M&A. Tuy nhiên, việc định giá chính xác có thể gặp khó khăn do sự thiếu minh bạch trong thông tin tài chính và hoạt động của doanh nghiệp.

III. Phương pháp và chiến lược trong mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài

Để thành công trong hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài, các doanh nghiệp cần áp dụng những phương pháp và chiến lược hiệu quả. Việc nghiên cứu thị trường, phân tích đối thủ cạnh tranh và xây dựng kế hoạch chi tiết là rất quan trọng.

3.1. Nghiên cứu thị trường và đối thủ cạnh tranh

Trước khi thực hiện giao dịch, việc nghiên cứu thị trường và phân tích đối thủ cạnh tranh là rất cần thiết. Điều này giúp doanh nghiệp hiểu rõ hơn về vị trí của mình trong ngành và xác định được cơ hội cũng như thách thức.

3.2. Xây dựng kế hoạch giao dịch chi tiết

Một kế hoạch giao dịch chi tiết sẽ giúp các bên tham gia hiểu rõ các bước cần thực hiện, từ việc đàm phán đến ký kết hợp đồng. Kế hoạch này cũng cần bao gồm các biện pháp để giảm thiểu rủi ro và bảo vệ quyền lợi của các bên.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về mua bán doanh nghiệp

Các nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn về mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam đã chỉ ra nhiều bài học quý giá. Những thành công và thất bại trong các giao dịch trước đây cung cấp thông tin hữu ích cho các doanh nghiệp trong tương lai.

4.1. Các trường hợp thành công trong mua bán doanh nghiệp

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã thành công trong việc thu hút đầu tư nước ngoài thông qua các giao dịch M&A. Những trường hợp này thường có sự chuẩn bị kỹ lưỡng và chiến lược rõ ràng, giúp họ tận dụng tối đa lợi ích từ việc hợp tác với các đối tác nước ngoài.

4.2. Bài học từ các giao dịch thất bại

Ngược lại, cũng có nhiều giao dịch không thành công do thiếu sự chuẩn bị hoặc không hiểu rõ về đối tác. Những bài học này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu kỹ lưỡng và xây dựng mối quan hệ tin cậy giữa các bên.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của hoạt động mua bán doanh nghiệp

Hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam đang trên đà phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa tiềm năng này, cần có những cải cách pháp lý và chính sách hỗ trợ từ nhà nước.

5.1. Đề xuất cải cách pháp lý

Cần có những cải cách pháp lý để tạo ra một môi trường thuận lợi hơn cho các giao dịch M&A. Điều này bao gồm việc đơn giản hóa quy trình và giảm thiểu các rào cản pháp lý.

5.2. Triển vọng phát triển trong tương lai

Với sự gia tăng của các nhà đầu tư nước ngoài và sự phát triển của nền kinh tế, hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam dự kiến sẽ tiếp tục tăng trưởng. Điều này mở ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp trong nước.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường mua bán và sáp nhập (M&A) toàn cầu ghi nhận sự phát triển vượt bậc với hàng nghìn giao dịch xuyên biên giới mỗi năm, đóng vai trò là động lực then chốt tái cấu trúc nền kinh tế. Tại Việt Nam, chỉ tính riêng nửa đầu năm 2016, tổng giá trị các thương vụ M&A có yếu tố nước ngoài đã đạt trên 3 tỷ USD, khẳng định sức hút mạnh mẽ của thị trường nội địa đối với dòng vốn đầu tư trực tiếp và gián tiếp. Tuy nhiên, hoạt động M&A có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam trong giai đoạn 2012–2016 diễn ra trong bối cảnh khung khổ pháp lý điều chỉnh còn phân tán, nằm rải rác ở Luật Doanh nghiệp 2014, Luật Đầu tư 2014 và Luật Cạnh tranh 2004, gây ra nhiều khó khăn trong quản lý nhà nước và bảo vệ an ninh kinh tế.

Mục tiêu chính của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận về M&A xuyên biên giới, phân tích thực trạng áp dụng pháp luật tại Việt Nam giai đoạn 2012–2016, đồng thời khảo cứu chuyên sâu kinh nghiệm lập pháp của các nền kinh tế lớn gồm Hoa Kỳ, Cộng hòa Liên bang Đức và Trung Quốc. Thông qua việc đối chiếu thực tiễn, luận văn hướng đến việc đề xuất các giải pháp mang tính chiến lược nhằm hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực kiểm soát tập trung kinh tế và thẩm tra an ninh quốc gia. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần kiến tạo môi trường đầu tư minh bạch, giúp rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính xuống dưới 30 ngày và kiểm soát hiệu quả hơn 90% các giao dịch có nguy cơ chi phối thị trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của hai lý thuyết kinh tế – pháp lý cốt lõi: Thuyết kiểm soát tập trung kinh tế (Merger Control Theory) và Thuyết tự do hóa đầu tư có sự điều tiết của Nhà nước. Đồng thời, lý thuyết về xung đột pháp luật trong tư pháp quốc tế được vận dụng để giải quyết các quan hệ hợp đồng xuyên biên giới.

Khung nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm nền tảng:

• Mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài: Hành vi chuyển nhượng vốn hoặc tài sản mang lại quyền kiểm soát thực tế cho chủ thể nước ngoài.
• Quyền kiểm soát và chi phối: Khả năng định đoạt chiến lược kinh doanh hoặc nắm giữ từ 25% đến trên 50% quyền biểu quyết.
• Thẩm tra an ninh quốc gia (National Security Review): Cơ chế rà soát tác động của giao dịch đối với các ngành kinh tế trọng yếu.
• Hoán đổi cổ phần xuyên biên giới (Share-swap): Phương thức thanh toán giao dịch bằng chứng khoán giữa các pháp nhân quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn khai thác hệ thống dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo tập trung kinh tế của Cục Quản lý Cạnh tranh giai đoạn 2011–2015, dữ liệu công bố từ Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Hoa Kỳ, Đức, Trung Quốc.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 15 thương vụ M&A tiêu biểu giai đoạn 2012–2016 tại Việt Nam cùng hơn 10 tiền lệ pháp lý quốc tế lớn. Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu có mục đích (purposive sampling), tập trung vào các thương vụ có quy mô vốn lớn, chuyển giao công nghệ cao hoặc có nguy cơ tập trung kinh tế cao.

Lý do lựa chọn phương pháp luật học so sánh (Comparative Law) kết hợp phân tích quy phạm và thống kê mô tả là nhằm chỉ rõ những khoảng trống pháp lý của Việt Nam so với các chuẩn mực quốc tế như Đạo luật Hart-Scott-Rodino (HSR) của Hoa Kỳ hay Quy chế M&A 2006 của Trung Quốc. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu và tổng hợp dữ liệu được thực hiện xuyên suốt từ năm 2015 đến khi bảo vệ thành công vào năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hệ thống pháp luật Việt Nam giai đoạn 2012–2016 chưa thiết lập cơ chế sàng lọc an ninh quốc gia chuyên biệt đối với dòng vốn M&A ngoại. Trong khi Trung Quốc đã áp dụng cơ chế giám sát an ninh (SRS) đối với các thương vụ trong ngành trọng điểm và Hoa Kỳ áp dụng Đạo luật HSR với ngưỡng báo cáo tối thiểu 78,2 triệu USD (điều chỉnh năm 2016), Việt Nam chỉ quản lý thông qua điều kiện đăng ký đầu tư chung.

Thứ hai, tiêu chí kiểm soát tập trung kinh tế tại Việt Nam theo Luật Cạnh tranh 2004 phụ thuộc hoàn toàn vào thị phần kết hợp (ngưỡng thông báo từ 30% đến 50%, cấm trên 50%), bỏ qua tiêu chí về tổng doanh thu hay quy mô tài sản. Trong khi đó, tại Trung Quốc, thương vụ bắt buộc phải báo cáo khi doanh thu một bên vượt 1,5 tỷ Nhân dân tệ (khoảng 0,2 tỷ USD) hoặc bên mua đã thâu tóm trên 10 doanh nghiệp cùng ngành.

Thứ ba, Việt Nam thiếu vắng khung pháp lý chi tiết điều chỉnh các phương thức thanh toán hiện đại như hoán đổi cổ phiếu hay quản lý doanh nghiệp phương tiện đặc biệt (SPV). Điển hình như Lenovo từng mua lại mảng PC của IBM năm 2005 với giá trị 1,75 tỷ USD, đưa thị phần toàn cầu từ 2,3% lên 20% vào năm 2015 với doanh thu 39 tỷ USD; thành công này có sự đóng góp lớn từ cơ chế hoán đổi cổ phiếu linh hoạt mà Việt Nam chưa hỗ trợ đầy đủ.

Thứ tư, tình trạng thâu tóm thù địch và mua bán doanh nghiệp đứng trước nguy cơ phá sản diễn biến phức tạp. Điển hình tại Việt Nam từng ghi nhận thương vụ mua lại công ty Cheerfield Rama với mức giá tượng trưng 1 USD để xử lý khoản nợ 34 tỷ đồng, cho thấy lỗ hổng trong thẩm định tài chính và trách nhiệm nghĩa vụ nợ xuyên biên giới.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế trên xuất phát từ tư duy lập pháp thiên về tiền kiểm truyền thống, thiếu sự phối hợp liên ngành giữa cơ quan cạnh tranh, đầu tư và tài chính. Hơn nữa, mức chế tài xử phạt hành vi không thông báo tập trung kinh tế tại Việt Nam còn quá thấp, trong khi Hoa Kỳ áp dụng mức phạt lên tới 1.000 USD/ngày hoặc phạt hình sự đến 100 triệu USD đối với tổ chức vi phạm.

Dữ liệu nghiên cứu cho thấy sự cần thiết phải biểu diễn thực trạng qua bảng so sánh đa chiều về ngưỡng kiểm soát giao dịch và biểu đồ phân bổ tỷ trọng M&A theo ngành. Việc trực quan hóa dữ liệu qua biểu đồ cơ cấu ngành năm 2014 chỉ ra rằng các lĩnh vực bán lẻ và hàng tiêu dùng chiếm trên 40% tổng giá trị giao dịch, khẳng định nguy cơ doanh nghiệp nội địa bị thôn tính nếu không có rào cản phòng vệ thương mại hợp lý.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kinh nghiệm của Hoa Kỳ, CHLB Đức và Trung Quốc, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Xây dựng quy chế thẩm tra an ninh quốc gia đối với M&A xuyên biên giới: Ban hành quy định bắt buộc rà soát các thương vụ mua lại doanh nghiệp nắm giữ trên 25% thị phần nội địa hoặc hoạt động trong các lĩnh vực nhạy cảm, hạ tầng trọng yếu; giao Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp Bộ Quốc phòng thực hiện từ năm 2018.
2. Đổi mới tiêu chí xác định ngưỡng thông báo tập trung kinh tế: Sửa đổi Luật Cạnh tranh theo hướng bổ sung tiêu chí kép gồm thị phần kết hợp (từ 20% trở lên) và quy mô giao dịch đạt trên 1.000 tỷ VNĐ; giao Cục Quản lý Cạnh tranh ban hành hướng dẫn chi tiết trong giai đoạn 2018–2019.
3. Hoàn thiện khung pháp lý về hoán đổi cổ phần và kiểm soát SPV: Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cần ban hành thông tư hướng dẫn định giá tài sản độc lập, đặt ra thời hạn hoàn tất thủ tục chuyển nhượng trong vòng 180 ngày nhằm tạo điều kiện cho các cấu trúc mua bán đa quốc gia.
4. Gia tăng chế tài xử phạt và kiểm soát hậu kiểm: Nâng mức phạt vi phạm nghĩa vụ thông báo sáp nhập lên từ 1% đến 5% tổng doanh thu của doanh nghiệp trên thị trường liên quan, đồng thời trao quyền cho cơ quan quản lý áp dụng chế tài hồi tố đối với các thương vụ gây méo mó cạnh tranh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà lập pháp: Cung cấp cơ sở lý luận và tiền lệ thực tiễn quốc tế để hoàn thiện dự thảo Luật Cạnh tranh sửa đổi và các nghị định hướng dẫn Luật Đầu tư.
• Luật sư và chuyên gia tư vấn pháp lý doanh nghiệp: Cung cấp cẩm nang thực hành, nhận diện rủi ro pháp lý trong cấu trúc hợp đồng M&A quốc tế và lộ trình tuân thủ thủ tục thông báo cạnh tranh.
• Doanh nghiệp trong nước và các quỹ đầu tư quốc tế: Nắm bắt quy trình thẩm tra pháp lý, cách thức định giá tài sản và phương thức tái cấu trúc doanh nghiệp an toàn sau khi sáp nhập.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Nguồn tài liệu học thuật giá trị cao về chuyên ngành Luật Quốc tế, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu về luật kinh doanh quốc tế và luật cạnh tranh so sánh.

Câu hỏi thường gặp

1. Mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài khác gì so với hoạt động đầu tư tài chính thông thường?
Điểm khác biệt căn bản là bên mua giành được quyền kiểm soát, chi phối bộ máy quản trị và điều hành kinh doanh của doanh nghiệp mục tiêu (thường thông qua nắm giữ từ 25% đến trên 50% vốn), thay vì chỉ thuần túy nhận cổ tức hay hưởng chênh lệch giá chứng khoán.

2. Tiêu chí xác định ngưỡng báo cáo M&A tại Hoa Kỳ theo Đạo luật HSR năm 2016 là bao nhiêu?
Theo quy định điều chỉnh có hiệu lực từ ngày 25/02/2016 của Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC), các giao dịch M&A có giá trị vượt ngưỡng tối thiểu 78,2 triệu USD bắt buộc phải thực hiện thủ tục thông báo và thẩm tra trước khi hoàn tất.

3. Trung Quốc kiểm soát an ninh quốc gia đối với M&A ngoại bằng cơ chế nào?
Trung Quốc áp dụng Quy chế M&A 2006, yêu cầu báo cáo Bộ Thương mại (MOFCOM) khi nhà đầu tư ngoại thâu tóm doanh nghiệp trong ngành trọng điểm, nắm giữ thương hiệu lâu đời, hoặc khi quy mô doanh thu nội địa vượt mức 1,5 tỷ Nhân dân tệ.

4. Khái niệm sáp nhập theo chiều dọc mang lại lợi ích gì cho bên mua?
Sáp nhập theo chiều dọc là sự kết hợp giữa các doanh nghiệp nằm trên cùng một chuỗi giá trị (sáp nhập tiến với khách hàng hoặc sáp nhập lùi với nhà cung ứng), giúp kiểm soát 100% chất lượng nguồn nguyên liệu đầu vào và hệ thống phân phối đầu ra.

5. Vì sao Việt Nam cần bổ sung tiêu chí quy mô tài sản vào kiểm soát tập trung kinh tế?
Tiêu chí thị phần 30%–50% theo luật cũ rất khó chứng minh chính xác trên thực tế. Việc bổ sung tiêu chí quy mô doanh thu hoặc tổng tài sản giao dịch giúp bao quát toàn diện các vụ thâu tóm lớn, tránh tình trạng doanh nghiệp lách luật gây tổn hại cạnh tranh.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện các khái niệm, bản chất pháp lý và 3 hình thức M&A xuyên biên giới (chiều ngang, chiều dọc, tổ hợp).
• Làm sáng tỏ kinh nghiệm thực thi kiểm soát M&A tại Hoa Kỳ, Đức và Trung Quốc, rút ra các bài học về ngưỡng an ninh quốc gia và công cụ hoán đổi cổ phần.
• Phân tích sâu sắc thực trạng áp dụng pháp luật M&A giai đoạn 2012–2016 tại Việt Nam, chỉ ra các khoảng trống lập pháp trong kiểm soát tập trung kinh tế.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ gồm hoàn thiện tiêu chí kiểm soát kép, cơ chế rà soát an ninh và nâng cao chế tài xử phạt vi phạm.
• Đóng góp nguồn tư liệu khoa học thiết thực phục vụ công tác sửa đổi hệ thống pháp luật kinh doanh giai đoạn 2018–2022. Quý bạn đọc và các chuyên gia quan tâm hãy tham khảo chi tiết toàn văn công trình nghiên cứu để ứng dụng hiệu quả vào công tác thực tiễn!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN DOANH NGHIỆP CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI 1. Khái niệm và đặc điểm của hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài 1. Khái niệm về hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài Mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài là một hiện tượng tất yếu và phổ biến trong nền kinh tế thị trường hiện nay, đặc biệt là trong giai đoạn hội nhập mạnh mẽ giữa các nền kinh tế trên thế giới. Hiện tượng này đã phát triển tại rất nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nga, Đức, Hàn Quốc…và cả ở Việt Nam.

Hầu hết các quốc gia trên thế giới đều quan tâm chủ yếu tới hệ quả của việc mua bán doanh nghiệp, hay nói cách khác chính là khả năng kiểm soát và chi phối doanh nghiệp được mua bán. Tuy nhiên, tại mỗi quốc gia vẫn có sự khác biệt trong khái niệm về hoạt động mua bán doanh nghiệp. Cụ thể như sau: Tại Hoa Kỳ, hoạt động mua bán doanh nghiệp được thực hiện theo một số hình thức như mua tài sản của doanh nghiệp hoặc mua lại phần vốn góp của chủ sở hữu doanh nghiệp (hay còn gọi là mua lại cổ phần của cổ đông doanh nghiệp); thay đổi cấu trúc vốn của doanh nghiệp và tái cơ cấu doanh nghiệp. Mua bán doanh nghiệp theo hình thức thứ nhất là mua bán tài sản của doanh nghiệp, theo đó bên mua có thể mua lại tài sản như máy móc, một bộ phận hay thậm chí toàn bộ công ty [1, tr.

Việc mua lại tài sản của doanh nghiệp và các quyền tài sản của doanh nghiệp dưới góc độ kinh tế chính là nhằm mục tiêu kiểm soát hoạt động của doanh nghiệp đó. Mua bán doanh nghiệp theo hình thức mua cổ phần của cổ đông doanh nghiệp nghĩa là bên mua sẽ mua một tỷ lệ cổ phần đủ để kiểm soát được hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp mục tiêu. Bởi vì, mục tiêu của bên mua khi mua cổ phần của cổ đông trong trường hợp này là nhằm kiểm soát doanh nghiệp mục tiêu. Mua bán doanh nghiệp theo hình thức thay đổi cấu trúc vốn của doanh nghiệp mục 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tiêu là doanh nghiệp mục tiêu phải thay đổi cấu trúc vốn để vốn nợ giảm xuống và hấp dẫn các nhà đầu tư mua lại doanh nghiệp mục tiêu.

Việc thay đổi cấu trúc vốn có thể được thực hiện qua các hình thức như phát hành cổ phiếu, hoán đổi cổ phiếu. Cuối cùng là hình thức tái cơ cấu doanh nghiệp, nghĩa là việc doanh nghiệp sẽ tập trung vốn đầu tư vào những lĩnh vực kinh doanh là thế mạnh của doanh nghiệp và bán bớt những lĩnh vực kinh doanh không phải là thế mạnh, không thu nhiều lợi nhuận. Như vậy, có thể thấy ở Hoa Kỳ dù là với hình thức nào thì hoạt động mua bán doanh nghiệp cũng nhằm đến một đối trượng trong các vụ mua bán đó là “doanh nghiệp”. Mục đích của hoạt động mua bán doanh nghiệp đều là nhằm kiểm soát toàn bộ hoặc chi phối hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bị mua lại.

Tại Cộng hòa Liên bang Đức, pháp luật của Cộng hòa Liên bang Đức không định nghĩa về mua bán doanh nghiệp mà chỉ quy định về các hình thức mua bán, sáp nhập doanh nghiệp. Theo đó, mua bán doanh nghiệp ở Đức sẽ bao gồm hình thức mua bán tài sản của công ty, mua cổ phần hoặc phần vốn góp chi phối của công ty, mua nợ của công ty. Các hình thức tổ chức lại công ty như hợp nhất, sáp nhập, chuyển đổi, chia tách công ty không được coi là mua bán công ty mà chỉ là hoạt động tổ chức lại công ty và hoạt động này thường được tiến hành ở giai đoạn sau của giai đoạn mua bán công ty. Đối tượng mua bán được nhắm đến trong các thương vụ mua bán doanh nghiệp theo hình thức mua bán tài sản của doanh nghiệp là toàn bộ hoặc bộ phận tài sản của doanh nghiệp, được thực hiện trên cơ sở hợp đồng mua bán tài sản theo sự điều chỉnh của Bộ luật Dân sự năm 1896 của Cộng hòa Liên bang Đức.

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, “mua bán doanh nghiệp” được đề cập đến chủ yếu trong Luật Doanh nghiệp (2014), Luật Đầu tư (2014), Luật Cạnh tranh (2004), Nghị định 116/2005/NĐ-CP ngày 15/9/2005 Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Cạnh tranh (Nghị định 116/2005/NĐ-CP), Nghị định 118/2015/NĐ-CP ngày 12/11/2015 Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] điều của Luật đầu tư, Luật chứng khoán (2006), Luật Chứng khoán sửa đổi (2010), Luật Các tổ chức tín dụng (2010). Luật Doanh nghiệp (2014) đã sử dụng thuật ngữ “tổ chức lại doanh nghiệp” và sau đó liệt kê các loại hình tổ chức lại doanh nghiệp bao gồm chia, tách, hợp nhất, sáp nhập và chuyển đổi loại hình kinh doanh. Trong Luật Doanh nghiệp (2014) không trực tiếp đề cập đến cụm từ mua bán doanh nghiệp mà trong đó hình thức sáp nhập doanh nghiệp, hợp nhất doanh nghiệp chính là một trong những hình thức mua bán doanh nghiệp. Theo tác giả, mua bán doanh nghiệp không chỉ bao gồm hình thức hợp nhất, sáp nhập mà còn phải kể đến hình thức mua lại.

Do vậy Luật Doanh nghiệp (2014) liệt kê như vậy vẫn chưa đầy đủ hết các hình thức mua bán doanh nghiệp. Bên cạnh Luật Doanh nghiệp (2014), một cách tiếp cận khác được đề cập đến trong Luật Cạnh tranh (2004) về mua bán doanh nghiệp tại Khoản 1, 3 Điều 17 như sau: 1. Sáp nhập doanh nghiệp là việc một hoặc một số doanh nghiệp chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của mình sang một doanh nghiệp khác, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của doanh nghiệp bị sáp nhập. Hợp nhất doanh nghiệp là việc hai hoặc nhiều doanh nghiệp chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của mình để hình thành một doanh nghiệp mới, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của các doanh nghiệp bị hợp nhất.

Mua lại doanh nghiệp là việc một doanh nghiệp mua toàn bộ hoặc một phần tài sản của doanh nghiệp khác đủ để kiểm soát, chi phối toàn bộ hoặc một ngành nghề của doanh nghiệp bị mua lại. Như vậy trong Luật Canh tranh (2004) đã có sự khác biệt với Luật Doanh nghiệp ở việc ghi nhận hoạt động mua bán doanh nghiệp dưới khái niệm “mua lại doanh nghiệp”. Theo đó việc mua lại doanh nghiệp có chủ thể mua và bán doanh nghiệp là doanh nghiệp; hình thức mua lại là mua toàn bộ tài sản doanh nghiệp hoặc 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] một phần tài sản doanh nghiệp; việc mua bán doanh nghiệp phải đạt đến hệ quả là doanh nghiệp mua lại đủ khả năng kiểm soát, chi phối toàn bộ hoặc một ngành nghề của doanh nghiệp bị mua lại. Trong Luật Đầu tư (2014) có nhắc đến thuật ngữ “mua lại” trong hoạt động đầu tư ra nước ngoài tại Điểm c Khoản 1 Điều 52 như sau: “Mua lại một phần hoặc toàn bộ vốn điều lệ của tổ chức kinh tế ở nước ngoài để tham gia quản lý và thực hiện hoạt động đầu tư kinh doanh tại nước ngoài”.

Xét về bản chất mua bán doanh nghiệp thì các hình thức như mua nợ, mua bán tài sản, nhận chuyển nhượng cổ phần, phần vốn góp…dẫn đến hệ quả là bên mua lại nắm quyền kiểm soát, chi phối và điều hành kinh doanh doanh nghiệp bị mua lại thì được coi là mua bán doanh nghiệp. Theo Investment Dictionary (Hoa Kỳ) thì “Sáp nhập và mua lại là khái niệm chung chỉ sự kết hợp giữa các doanh nghiệp với nhau. Sáp nhập (merger) là việc hai doanh nghiệp nhập thành một doanh nghiệp mới, còn thâu tóm (acquisition) để chỉ việc chuyển giao sở hữu một doanh nghiệp sang một doanh nghiệp khác mà không xuất hiện thêm doanh nghiệp mới”. Theo Small Business Dictionary (Hoa Kỳ): Một vụ sáp nhập (merger) xảy ra khi một doanh nghiệp này nhận lãnh đạo toàn bộ tài sản và nghĩa vụ nợ của doanh nghiệp kia.

Doanh nghiệp mua lại vẫn giữ được địa vị của mình trong khi doanh nghiệp bị mua chấm dứt sự tồn tại. Đáng chú ý, sáp nhập chỉ là một dạng thâu tóm (acquisition) đặc thù, vốn có thể được thực hiện bằng nhiều cách khác nhau, như mua lại không nhất thiết là toàn bộ mà có thể là một phần chi phối trong tài sản hoặc cổ phần của doanh nghiệp mục tiêu. Theo US History Encyclopedia thì “Sáp nhập (merger) là sự kết hợp giữa hai công ty để hình thành một công ty mới, còn thâu tóm (acquisition) là việc một công ty này tìm cách nắm quyền kiểm soát một công ty khác”. Theo US Law Encyclopedia: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Sáp nhập và mua lại là sự kết hợp giữa hai doanh nghiệp mà ở đó một doanh nghiệp hoàn toàn bị sáp nhập vào doanh nghiệp.

Doanh nghiệp sáp nhập thâu tóm toàn bộ tài sản, quyền và nghĩa vụ, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của doanh nghiệp bị sáp nhập. Tuy nhiên, sáp nhập và mua lại không đồng nghĩa với hợp nhất (consolidation), khái niệm để chỉ việc hai doanh nghiệp cùng từ bỏ sự độc lập để hợp lại thành một pháp nhân mới. Theo Từ điển bách khoa trực tuyến Wikipedia: Thâu tóm (acquisition) hay còn gọi là thôn tính (take-over) hoặc mua lại (buy-out) là khái niệm chỉ việc một doanh nghiệp này mua lại một doanh nghiệp khác. Thâu tóm có thể diễn ra trong không khí than thiện hoặc thù địch.

Trong khi đó, sáp nhập (merger) là sự kết hợp của hai doanh nghiệp để hình thành nên một doanh nghiệp mới lớn hơn bằng cách hoán đổi cổ phiếu hoặc thanh toán bằng tiền mặt. Sáp nhập có thể được thực hiện bằng các biện pháp thôn tính nhưng điểm khác biệt là doanh nghiệp sau sáp nhập thường được đổi tên bằng cách kết hợp cả hai tên của doanh nghiệp sáp nhập và doanh nghiệp mục tiêu (như trường hợp City-Group, Exxon-Mobil và Daimler-Chrysler). Trong phạm vi luận văn này, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu về hoạt động mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài. Do vậy, khái niệm về mua bán doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài được trình bày trong luận văn phải đáp ứng các tiêu chí sau: Một là, cần làm rõ việc chuyển quyền sở hữu của doanh nghiệp bán cho bên mua theo những cách thức nào.

Mua bán doanh nghiệp và mua bán tài sản của doanh nghiệp cần được phân biệt rõ, cũng như phân biệt giữa mua bán doanh nghiệp với các hình thức đầu tư góp vốn vào vốn điều lệ của doanh nghiệp với tính chất là đầu tư tài chính. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.