CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP DOANH NGHIỆP (M&A) VÀ QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP TRONG HOẠT ĐỘNG M&A I. LÝ THUYẾT VỀ MUA BÁN VÀ SÁP NHẬP DOANH NGHIỆP 1. Khái niệm về mua bán và sáp nhập doanh nghiệp 1. Định nghĩa Trong quản trị doanh nghiệp QTDN có hai điểm quan trọng đó là quyền sở hữu và người quản lý thì quyền sở hữu vẫn mang trọng tâm hơn 1.
Mặc dù xu hướng quản trị hiện đại tách biệt quyền sở hữu và người quản lý nhưng thực chất quyền sở hữu có ý nghĩa quyết định trong việc bầu Hội đồng quản trị và qua đó lựa chọn người quản lý đồng thời quyết định chiến lược phát triển, phương án chia lợi nhuận và xử lý tài sản công ty. Các khái niệm sáp nhập (acquisitions), hợp nhất (mergers hoặc consolidations) đều xoay quanh mối tương quan này Mua bán hay sáp nhập doanh nghiệp (M&A) được sử dụng để chỉ một doanh nghiệp (DN) 2 tìm cách thâu tóm toàn bộ hoặc một tỷ lệ số lượng cổ phần hoặc tài sản của DN khác đủ để có thể khống chế toàn bộ các quyết định của DN đó. Tỷ lệ này có thể khác nhau theo quy định cụ thể trong Luật Doanh nghiệp của từng nước. Ví dụ ở Việt Nam tỷ lệ này là 75%, trong trường hợp Điều lệ công ty mục tiêu quy định mức thấp hơn (tối thiểu là 65%) thì áp dụng mức đó 3.
Sau khi kết thúc thương vụ, DN mục tiêu sẽ chấm dứt hoạt động (bị sáp nhập) hoặc trở thành một công ty con của công ty thâu tóm. Thương hiệu của công ty mục tiêu nếu được đánh giá là vẫn còn giá trị để duy trì thị phần sản phẩm thì có thể 1 http://www.vn/utilities/download/downloaddetail.aspx?id=9995 2 DN là tổ chức kinh tế có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch ổn định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện hoạt động kinh doanh – Điều 3, Luật doanh nghiệp Việt Nam năm 2005 3 Khoản2-Điều 52; khoản1d – điều 59; khoản 3b,5-điều 104 Luật doanh nghiệp năm 2005 -4- Ch¬ng I: C¬ së lý luËn vÒ Mua b¸n vµ s¸p nhËp doanh nghiÖp (M&A) vµ qu¶n trÞ doanh nghiÖp trong ho¹t ®éng M&A được giữ lại như một thương hiệu độc lập (trường hợp hãng BP mua Castrol), hoặc được gộp lại thành một thương hiệu chung, như trường hợp sáp nhập hai công ty dầu lửa Mỹ là Exxon và Mobil (năm 1999) thành Exxon–Mobil 4. Điều 153, LDN năm 2005, hiệu lực ngày 1/7/2006 đã định nghĩa về sáp nhập DN là :”Một hoặc một số công ty cùng loại (sau đây gọi là công ty bị sáp nhập) có thể sáp nhập vào một công ty khác (sau đây gọi là công ty nhận sáp nhập) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty nhận sáp nhập, đồng thời chấm dứt sự tồn tại của công ty bị sáp nhập”. Còn theo quy định của LCT năm 20055 thì: “Sáp nhập DN là một hay một số DN chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của mình sang một DN khác đồng thời chấm dứt sự tồn tại của DN bị sáp nhập”.
Về mua bán DN, LCT năm 20053 quy định: “Mua bán DN là một DN tiến hành mua toàn bộ hay một phần của DN khác đủ để kiểm soát, chi phối toàn bộ hay một ngành nghề của DN bị mua lại”. Ví dụ: DN A mua lại 51% số vốn của DN B (B không chấm dứt hoạt động, vẫn là một pháp nhân theo quy định của pháp luật, và có mặt trên thị trường nhưng thuộc quyền kiểm soát của A). Hợp nhất DN là khái niệm để chỉ hai hoặc một số DN cùng thỏa thuận chia sẻ tài sản, thị phần, thương hiệu với nhau để hình thành một DN hoàn toàn mới, với tên gọi mới (có thể gộp tên của hai DN cũ) trong khi đó chấm dứt sự tồn tại của các DN cũ. Điều 152, LDN năm 2005 đã định nghĩa hợp nhất DN là: “Hai hoặc một số công ty cùng loại (sau đây gọi là công ty bị hợp nhất) có thể hợp nhất thành một công ty mới (sau đây gọi là công ty hợp nhất) bằng cách chuyển toàn bộ tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp sang công ty hợp nhất, đồng thời chấm dứt 4 http://www.aspx?id=8397 5 Điều 17, Luật Cạnh tranh năm 2005 -5- Ch¬ng I: C¬ së lý luËn vÒ Mua b¸n vµ s¸p nhËp doanh nghiÖp (M&A) vµ qu¶n trÞ doanh nghiÖp trong ho¹t ®éng M&A tồn tại của công ty bị hợp nhất”.
Ví dụ: A + B = C, C là DN mới trên thị trường, A và B chấm dứt sự tồn tại kể từ khi hợp nhất. Nguyên tắc then chốt của một thương vụ M&A là nhằm tăng giá trị cho cả hai công ty. Nói cách khác, hai công ty sáp nhập hoặc hợp nhất cùng nhau sẽ có giá trị lớn hơn hai công ty riêng lẻ - và ít nhất nó cũng là lý do đằng sau hoạt động M&A. Nguyên lý này đặc biệt hữu ích khi các công ty rơi vào những thời kỳ khó khăn do cạnh tranh, thị trường hay bất kỳ yếu tố nào.
Những công ty lớn sẽ mua hoặc sáp nhập với các công ty khác nhằm tạo nên một công ty mới có sức cạnh tranh hơn và giảm thiểu chi phí. Các công ty sau khi M&A sẽ có cơ hội mở rộng thị phần lớn hơn và đạt được hiệu quả kinh doanh tốt hơn. Những công ty nhỏ là đối tượng bị M&A cũng sẵn sàng để công ty khác mua vì như vậy sẽ tốt hơn nhiều là bị phá sản hoặc rất khó khăn tồn tại trên thị trường. Phân biệt hợp nhất, mua bán và sáp nhập doanh nghiệp Hoạt động hợp nhất, mua bán và sáp nhập có điểm chung là đều được thực hiện để nhằm mục đích đạt được lợi thế nhờ quy mô, tăng hiệu quả và thị phần.
Đây cũng là mục đích chung của tất cả các DN tham gia vào họat động M&A. Tuy nhiên, giữa các hoạt động này cũng có những khác điểm khác biệt nhất định: Thứ nhất, sự khác biệt giữa mua bán và sáp nhập. Hoạt động mua bán chỉ khác đôi chút so với hoạt động sáp nhập. Một thương vụ mua bán cũng có thể được gọi là sáp nhập khi cả hai bên đồng thuận liên kết cùng nhau vì lợi ích cho cả hai DN.
Nhưng khi bên bị mua không muốn bị thâu tóm thì sẽ được coi là một thương vụ mua bán hoặc khi vụ mua bán diễn ra rất căng thẳng - hai đối thủ dùng tiềm lực tài chính để thâu tóm nhau nhằm triệt tiêu sự cạnh tranh lẫn nhau. Một thương vụ được coi là mua bán hay sáp nhập hoàn toàn phụ thuộc vào việc nó được diễn ra một cách thân thiện giữa hai bên hay chỉ nhằm mục đích thâu tóm nhau. -6- Ch¬ng I: C¬ së lý luËn vÒ Mua b¸n vµ s¸p nhËp doanh nghiÖp (M&A) vµ qu¶n trÞ doanh nghiÖp trong ho¹t ®éng M&A Thứ hai, xét dưới khía cạnh pháp lý, sự khác biệt giữa mua bán và sáp nhập, hợp nhất DN có thể được tóm tắt như sau: Bảng 1: Phân biệt M&A dưới góc độ pháp lý Hình DN nhận DN bị M&A DN mới sau M&A thức M&A Là DN nhận sáp nhập nhưng đã Sáp Vẫn tồn Chấm dứt sự tồn tăng thêm tài sản, quyền và nghĩa nhập tại tại. vụ do DN bị sáp nhập chuyển sang nhưng phải tiến hành đăng ký kinh doanh => không phải một DN mới nhưng dưới góc độ pháp lý vẫn là một pháp nhân mới Vẫn tồn tại và có Là DN nhận mua nhưng có quyền Mua Vẫn tồn tư cách pháp nhân chi phối một phần hay toàn bộ bán tại độc lập với DN ngành nghề DN bị mua => không nhận mua phải DN mới, không phải pháp nhân mới Là DN mới, pháp nhân mới có tài Hợp Chấm Chấm dứt tồn tại sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp nhất dứt tồn pháp của các DN tham gia hợp tại nhất.
=> là DN mới, pháp nhân mới Thứ ba, sự phân biệt giữa hợp nhất và sáp nhập. Về mặt bản chất khái niệm và hệ quả pháp lý thì hợp nhất và sáp nhập là khác biệt; tuy nhiên nếu xét về tác động thực tế đối với QTDN thì ranh giới phân biệt giữa chúng nhiều khi lại rất mong manh. Chẳng hạn trong trường hợp các công ty thương -7- Ch¬ng I: C¬ së lý luËn vÒ Mua b¸n vµ s¸p nhËp doanh nghiÖp (M&A) vµ qu¶n trÞ doanh nghiÖp trong ho¹t ®éng M&A thảo với nhau để sáp nhập thông qua trao đổi cổ phần và chia sẻ thương hiệu 6. Ban quản trị công ty có ưu thế hơn sẽ nắm quyền quyết định trong khi đối tác là công ty còn lại vẫn có tiếng nói của mình, công ty lớn chỉ phải làm thủ tục đổi tên (có thể là gộp chung thương hiệu) và các báo cáo tài chính hợp nhất mà không phải đăng ký lại công ty mới, văn hóa DN và cơ cấu tổ chức vẫn hoạt động một cách độc lập như mô hình công ty mẹ - công ty con.
Do đó, nhìn bề ngoài là sáp nhập, nhưng bên trong thực chất là hợp nhất. Đây chính là hính thức phổ biến nhất trong làn sóng M&A hiện nay. Bằng hình thức này, các công ty vẫn đạt được mục tiêu liên kết nguồn lực, giảm thiểu cạnh tranh, chia sẻ thị trường, thương hiệu mà không làm thay đổi cơ cấu cổ đông, giá trị công ty, sự linh hoạt và quyền chủ động trong điều hành, trong khi tránh được chi phí chuyển nhượng đắt đỏ. Mặt khác, nếu căn cứ vào tính độc lập của ban điều hành hoặc thương hiệu sau sáp nhập thì trong rất nhiều trường hợp, ban điều hành, cơ cấu tổ chức và thương hiệu của công ty bị sáp nhập vẫn được giữ lại nguyên vẹn và hoạt động một cách tương đối độc lập với công ty nhận sáp nhập (trừ báo cáo tài chính được gộp vào báo cáo hợp nhất của công ty nhận sáp nhập như một công ty thành viên).
Thậm chí, sau một thời gian, các giám đốc điều hành trong công ty bị sáp nhập có thể được thăng tiến vào các vị trí lãnh đạo cao hơn trong cấu trúc tổ chức của công ty nhận sáp nhập. Như vậy, có thể thấy hợp nhất đòi hỏi mức độ hợp tác rất cao giữa các công ty tham gia. Điều này giải thích tại sao hình thức sáp nhập phổ biến hơn rất nhiều so với hợp nhất. Việc chia sẻ sở hữu, quyền lực và lợi ích một cách đồng đều và lâu dài luôn khó khăn và cá biệt.
Sự cộng hưởng trong M&A Cộng hưởng trong M&A chính là những lợi ích mà các DN tham gia hoạt động M&A mong muốn đạt được.