Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM TRA, GIÁM SÁT CỦA ĐẢNG TRONG CƠ CHẾ KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC Ở VIỆT NAM 1. Sự cần thiết phải có hoạt động kiểm tra giám sát của Đảng trong cơ chế kiểm soát quyền lực ở Việt Nam Xã hội càng phát triển, vai trò của nhà nước càng lớn thì yêu cầu về kiểm soát quyền lực nhà nước càng cao. Điều đó được giải thích bằng tính chất phức tạp trong tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước, cấp độ của quyền lực nhà nước. Chính vì vậy kiểm soát quyền lực nhà nước phải được triển khai hệ thống.
Kiểm soát quyền lực nhà nước là một hệ thống những cơ chế được thực hiện bởi nhà nước và xã hội, nhằm giữ cho việc thực thi quyền lực nhà nước đúng mục đích, hiệu quả. Từ cách tiếp cận hệ thống có thể thấy, kiểm soát quyền lực nhà nước gồm kiểm soát từ bên trong (nhà nước) và kiểm soát từ bên ngoài (Đảng, các tổ chức chính trị - xã hội, nhân dân). Quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giai cấp công nhân, nông dân và tầng lớp trí thức. Để giữ vững bản chất hiến định đó thì phải giữ cho quyền lực nhà nước không đi chệch hướng.
Muốn vậy phải có sự lãnh đạo của Đảng. Mà kiểm tra giám sát là một trong những phương thức lãnh đạo của Đảng. Kiểm tra giám sát của Đảng trong cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước có vai trò quan trọng, tất yếu thể hiện sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước. Nó được thể hiện rõ nét nhất thông qua công tác kiểm tra giám sát của Đảng.
Trước tiên là kiểm tra giám sát việc thực hiện đường lối, chính sách của Đảng; kiểm tra, giám sát các tổ chức đảng, đảng viên trong việc thực hiện nghị quyết của Đảng và pháp luật của Nhà nước. Công tác kiểm tra của Đảng là hoạt động của Đảng, được tiến hành đối với tổ chức đảng và đảng viên, nhằm nắm vững tình hình; nhận xét, đánh giá việc chấp hành các quy định, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyết định của Đảng; xác định sự đúng đắn hay vi phạm của các hành vi có liên quan đến kỷ cương, kỷ luật của Đảng. Giám sát của Đảng là việc các cấp uỷ, tổ chức đảng theo dõi, xem xét, đánh giá hoạt động của tổ chức đảng và đảng viên chịu sự giám sát trong việc chấp hành Cương lĩnh chính trị, Điều lệ Đảng, nghị quyết, chỉ thị của Đảng và đạo đức, lối sống theo quy định của Ban Chấp hành Trung ương. Công tác kiểm tra giám sát của Đảng nhằm bảo đảm cho chủ trương, đường lối của Đảng, của các cấp uỷ và chính sách, pháp luật của nhà nước được chấp hành nghiêm chỉnh.
Trong kiểm soát quyền lực nhà nước, quan hệ giữa kiểm tra, giám sát của Đảng với các cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước khác về thực chất là quan hệ lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước thông qua kiểm tra, giám sát. Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin Trên cơ sở kế thừa thuyết phân chia quyền lực và tổng kết kinh nghiệm lịch sử đấu tranh giai cấp, khi bàn về mối quan hệ giữa nhà nước và xã hội công dân, để nhà nước không bao trùm hết mọi lĩnh vực của đời sống xã hội cũng như lấn lướt tự do của con người, C. Mác cho rằng phải giới hạn quyền lực nhà nước. “Tự do là ở chỗ biến nhà nước, cơ quan tối cao của xã hội, thành một cơ quan hoàn toàn phụ thuộc vào xã hội, và ngay cả ngày nay nữa, các hình thức nhà nước tự do hay không tự do là tuỳ ở chỗ trong những hình thức ấy, “sự tự do của nhà nước” bị hạn chế nhiều hay ít” [12, tr.
Trong bộ Tư bản, C. Mác đã đề cập đến công tác kiểm tra nói chung. Kiểm tra là một phương thức hành động để thực hiện mục đích, là một tất yếu khách quan đối với hoạt động của con người và tổ chức.Mác khẳng định: Vào một thời kỳ ở một nước mà thế lực vua chúa, giai cấp quý tộc và giai cấp tư sản tranh giành quyền thống trị, mà do đó quyền thống trị bị phân chia thì học thuyết phân quyền tỏ ra là tư 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tưởng thống trị, nó được người ta coi là quy luật vĩnh viễn… mối điều khoản của hiến pháp đều chứa sẵn trong bản thân nó cái phản đề của bản thân nó, cái thượng viện và hạ viện của nó tự do trong câu nói chung chung, và xóa bỏ cái tự do trong điều khoản kèm theo… Hiến pháp đã được soạn thảo ra sao cho nghị viện có thể gạt bỏ được tổng thống bằng con đường lập hiến, nhưng tổng thống lại có thể gạt bỏ nghị viện bằng con đường không lập hiến, bằng cách thủ tiêu luôn cả hiến pháp. Như thế là ở đây, bản thân hiến pháp lại đi thách thức thủ tiêu mình bằng bạo lực.
Chẳng những nó thần thánh hóa chế độ phân quyền giống như Hiến chương 1830, mà nó còn mở rộng chế độ phân quyền đến chỗ mâu thuẫn không sao chịu nổi… Nếu hiến pháp giao cho tổng thống quyền thực tế thì nó lại cố gắng bảo đảm cho nghị viện quyền tinh thần… [10, tr.Mác, để thực hiện kiểm tra, giám sát trong đảng, cần phải thực hiện các nguyên tắc như: Bầu cử rộng rãi theo định kỳ. Báo cáo công tác và có thể bị bãi miễn; chẳng hạn Báo cáo công khai của hội đồng Trung ương, (bầu lại hàng năm), Báo cáo của từng thành phần để tất cả thảo luận, khi cần phải có những biện pháp thực tiễn ngay lập tức; Thực hiện quyền phê bình và bình luận tự do, tranh luận tư tưởng trong đảng, thực hiện quyết định của đa số nhưng phải bảo đảm quyền lợi của thiểu số [11, tr. Lênin đã bàn về vai trò của công tác thanh tra, kiểm tra đối với toàn bộ hoạt động của bộ máy nhà nước. Theo quan điểm của Lênin, trong công tác quản lý cùng với nội dung “chọn người, giao việc” thì “kiểm tra kiểm soát” là việc vô cùng quan trọng.
Cần có kế hoạch và đầu tư thời gian để tiến hành kiểm tra công việc: "Kiểm tra nhân viên công tác và kiểm tra việc 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chấp hành thực tế công tác - mấu chốt của toàn bộ công tác, của toàn bộ chính sách hiện nay là ở đấy, vẫn ở đấy và chỉ có ở đấy" [39, tr. Phải đi từ công tác kiểm tra để một mặt tác động tới bộ máy nhà nước, coi đây là điểm xuất phát và khâu trung tâm của phương thức lãnh đạo của đảng đối với cơ quan nhà nước, mặt khác, thông qua công tác kiểm tra mà xem lại tính đúng đắn, tính phù hợp của các chủ trương, chỉ thị, nghị quyết của đảng so với thực tiễn, từ đó có những sửa đổi, bổ sung, phát triển sáng tạo các chủ trương, đường lối, chỉ thị, nghị quyết của đảng. "Phải nghĩ đến chuyện kiểm tra lại những chủ trương mà chúng ta tuyên bố hàng giờ, quyết định hàng phút, rồi từng giây chứng minh tính chất không vững chắc, không kiên định và khó hiểu của những chủ trương đó" [39, tr. Theo Lênin, những nội dung chủ yếu của kiểm tra, kiểm soát bao gồm: việc sản xuất và phân phối những sản phẩm chủ yếu nhất; các hoạt động tài chính và tiền tệ, nhất là hoạt động của ngân hàng, lưu thông tiền tệ, thu nhập, chi tiêu và nộp thuế của các nhà giàu; việc thực hiện các chỉ thị, nghị quyết của Đảng, pháp luật của Nhà nước; việc thi hành các chức trách và chấp hành kỷ luật lao động; để phát hiện kịp thời và đấu tranh chống các hiện tượng tiêu cực.
Đây chính là những vấn đề kiểm soát quyền lực nhà nước. Lênin đã đề xuất thiết lập các cơ quan uỷ ban kiểm tra của Đảng tiến tới cần phải có vị trí độc lập với cơ quan chấp hành. Cơ quan uỷ ban kiểm tra phải được các đại hội đảng bầu ra thay cho cách bầu ra từ các ban chấp hành. Khi họp Ban Chấp hành Trung ương đều phải có uỷ ban kiểm tra tham dự với tư cách như một thành viên trong các cuộc họp “liên tịch”.
Trong điều kiện đảng cầm quyền, khi nhiều đảng viên thực hiện vai trò lãnh đạo, quản lý trong bộ máy nhà nước, thì việc kiểm soát các đảng viên đó thông qua công tác kiểm tra của đảng cũng chính là một hình thức kiểm soát quyền lực nhà nước. Trong điều kiện đó, V.Lê-nin yêu cầu cần phải hợp 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhất hai cơ quan kiểm tra của đảng và thanh tra nhà nước làm một.Lê-nin, việc hợp nhất hai cơ quan đó để thực hiện việc kiểm tra, kiểm soát sẽ có hiệu quả hơn. Công tác kiểm tra là vô cùng phức tạp, có nhiều khó khăn, nhất là sẽ không hiệu quả nếu cán bộ kiểm tra không có phẩm chất đạo đức, thiếu uy tín. Do vậy, theo V.
muốn biết cách điều khiển công tác kiểm tra, thì cần phải có một người có uy tín đứng đầu, nếu không chúng ta sẽ sa lầy và sẽ chìm ngập trong những mưu toan nhỏ nhặt” [38, tr. Khi đường lối, chính sách đã được xác định, phương hướng đã được thông qua thì nhiệm vụ tổ chức thực hiện phải đặt lên hàng đầu và sự lãnh đạo phải chuyển trọng tâm từ việc soạn thảo các sắc lệnh và mệnh lệnh sang việc lựa chọn người và kiểm tra việc thực hiện. Như vậy, các nhà kinh điển Mác xít, đặc biệt là Lênin đã luôn coi công tác kiểm tra, kiểm soát, coi đây là công cụ hữu hiệu và là một trong những nội dung lãnh đạo đối với tổ chức đảng, cơ quan nhà nước. Tư tưởng Hồ Chí Minh 1.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về công tác kiểm tra giám sát của Đảng Tính tất yếu của công tác kiểm tra, giám sát của Đảng Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến công tác kiểm tra, kiểm soát đối với hoạt động lãnh đạo của Đảng. Theo Người: “Lãnh đạo đúng nghĩa là: Phải quyết định vấn đề mọi cách cho đúng. Phải tổ chức sự thi hành cho đúng. Phải tổ chức sự kiểm soát, mà muốn kiểm soát đúng thì cũng phải có quần chúng giúp mới được” [29, tr.
Để tổ chức thi hành và kiểm soát thực hiện chính xác của các quyết định của Đảng và Nhà nước thì không thể thiếu được công tác kiểm tra, kiểm soát của Đảng. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: Chính sách đúng là nguồn gốc của thắng lợi.