Luận văn thạc sĩ vnu ls kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu 07

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh trong kinh doanh xăng dầu, cung cấp cái nhìn sâu sắc về thị trường.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ánh
• Người hướng dẫn: Ts. Đặng Vũ Huân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng Vị Trí Thống Lĩnh Thị Trường Trong Lĩnh Vực Kinh Doanh Xăng Dầu
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU
• 1.1. KHÁI QUÁT VỀ HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG
• 1.2. NHU CẦU KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU
• 1.3. CÁC BIỆN PHÁP KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU
• 1.4. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU
• 2.2. THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.3. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU Ở VIỆT NAM
• 3.1. ĐỊNH HƯỚNG HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU
• 3.2. MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU
• 3.3. Tiểu kết Chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng Vị Trí Thống Lĩnh Thị Trường

Kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường là một vấn đề quan trọng trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu. Thị trường xăng dầu có vai trò thiết yếu trong nền kinh tế, ảnh hưởng đến giá cả hàng hóa và đời sống người dân. Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh có thể dẫn đến sự bất công trong cạnh tranh và gây thiệt hại cho người tiêu dùng. Do đó, việc kiểm soát hành vi này là cần thiết để đảm bảo một môi trường kinh doanh công bằng và minh bạch.

1.1. Khái Niệm Hành Vi Lạm Dụng Vị Trí Thống Lĩnh Thị Trường

Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường được hiểu là các hành vi của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh nhằm hạn chế cạnh tranh, củng cố vị trí của mình và thu lợi nhuận không chính đáng. Các hành vi này có thể bao gồm việc áp đặt giá cao, ngăn cản sự gia nhập của đối thủ mới, hoặc bóc lột khách hàng.

1.2. Đặc Điểm Của Hành Vi Lạm Dụng Vị Trí Thống Lĩnh

Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thường được thực hiện bởi các doanh nghiệp có sức mạnh thị trường lớn. Những doanh nghiệp này có khả năng kiểm soát giá cả và điều kiện thị trường, từ đó tạo ra những bất lợi cho các đối thủ cạnh tranh và người tiêu dùng.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng

Mặc dù có các quy định pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc thực thi. Các doanh nghiệp lớn thường có khả năng lách luật và tạo ra những hành vi không lành mạnh. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường công tác quản lý nhà nước.

2.1. Thực Trạng Thị Trường Xăng Dầu Việt Nam

Thị trường xăng dầu Việt Nam hiện nay đang đối mặt với nhiều vấn đề như giá cả không ổn định và sự chi phối của một số doanh nghiệp lớn. Những doanh nghiệp này thường có vị trí thống lĩnh và có thể gây ra sự bất công trong cạnh tranh.

2.2. Những Thách Thức Trong Việc Thực Thi Pháp Luật

Việc thực thi các quy định pháp luật về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh gặp nhiều khó khăn do thiếu hụt nguồn lực, sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng chưa hiệu quả, và sự thiếu minh bạch trong hoạt động của các doanh nghiệp.

III. Phương Pháp Kiểm Soát Hành Vi Lạm Dụng Vị Trí Thống Lĩnh

Để kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các biện pháp này không chỉ bao gồm việc hoàn thiện khung pháp lý mà còn cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức xã hội.

3.1. Hoàn Thiện Khung Pháp Lý Về Cạnh Tranh

Cần phải rà soát và hoàn thiện các quy định pháp luật hiện hành để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong việc kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh. Các quy định này cần phải rõ ràng và cụ thể hơn để dễ dàng áp dụng trong thực tiễn.

3.2. Tăng Cường Giám Sát Và Điều Tra

Cần thiết phải tăng cường công tác giám sát và điều tra các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh. Các cơ quan chức năng cần có đủ nguồn lực và công cụ để phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Việc kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan nhà nước mà còn cần sự tham gia của các doanh nghiệp và người tiêu dùng. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc thực hiện các biện pháp kiểm soát hiệu quả có thể giúp tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn.

4.1. Kinh Nghiệm Quốc Tế Trong Kiểm Soát Hành Vi

Nhiều quốc gia đã áp dụng thành công các biện pháp kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh. Các kinh nghiệm này có thể được áp dụng tại Việt Nam để cải thiện tình hình hiện tại.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Thị Trường Xăng Dầu

Các nghiên cứu cho thấy rằng việc kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh có thể giúp giảm thiểu sự bất ổn định giá cả và tạo ra một môi trường cạnh tranh công bằng hơn cho tất cả các doanh nghiệp.

V. Kết Luận Và Định Hướng Tương Lai

Kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, doanh nghiệp và người tiêu dùng để đảm bảo một môi trường kinh doanh công bằng và minh bạch.

5.1. Định Hướng Phát Triển Chính Sách

Cần xây dựng các chính sách phát triển bền vững nhằm kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh, đảm bảo sự công bằng trong cạnh tranh và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng.

5.2. Tương Lai Của Thị Trường Xăng Dầu

Thị trường xăng dầu Việt Nam cần được cải cách để đảm bảo sự phát triển bền vững. Việc kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh sẽ góp phần tạo ra một môi trường kinh doanh lành mạnh và ổn định.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường xăng dầu giữ vị trí huyết mạch trong nền kinh tế quốc dân, tác động trực tiếp đến hơn 70% hoạt động vận tải, sản xuất và đời sống của hàng chục triệu người dân. Tuy nhiên, trong giai đoạn từ năm 2004 đến năm 2014, thị trường năng lượng nội địa thường xuyên xuất hiện nghịch lý giá bán lẻ biến động không tương xứng với thị trường thế giới: khi giá dầu thô toàn cầu tăng thì giá trong nước lập tức điều chỉnh tăng nhanh, nhưng khi giá thế giới giảm sâu thì giá nội địa lại giảm rất chậm hoặc giữ nguyên. Thực trạng này bắt nguồn từ sự chi phối của các doanh nghiệp quy mô lớn nắm giữ vị thế áp đảo trên thị trường.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, phân tích toàn diện các quy định của Luật Cạnh tranh năm 2004 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành, đồng thời đánh giá thực tiễn vận hành thị trường xăng dầu Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào chuỗi cung ứng xăng dầu, trọng tâm là các hoạt động nhập khẩu, tạo nguồn và phân phối bán buôn trên toàn lãnh thổ Việt Nam trong giai đoạn 10 năm từ năm 2004 đến thời điểm ban hành Nghị định số 83/2014/NĐ-CP ngày 03/9/2014 thay thế Nghị định số 84/2009/NĐ-CP.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế pháp lý, ngăn chặn nguy cơ tổn hại phúc lợi xã hội khi các doanh nghiệp thống lĩnh kiểm soát trên 30% thị phần đơn lẻ hoặc nhóm doanh nghiệp chi phối trên 75% thị phần có hành vi chèn ép đối thủ, bảo đảm tính minh bạch và ổn định của nền kinh tế vĩ mô.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quyền lực thị trường và mô hình Cấu trúc - Hành vi - Kết quả (Structure - Conduct - Performance - SCP) của kinh tế học tổ chức ngành. Lý thuyết này chỉ ra rằng cấu trúc thị trường tập trung cao sẽ dẫn đến hành vi hạn chế cạnh tranh, từ đó làm suy giảm hiệu quả phân bổ nguồn lực xã hội. Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng hai nguyên tắc pháp lý cốt lõi trong luật cạnh tranh quốc tế: nguyên tắc hợp lý (rule of reason) xem xét tính cân bằng giữa hiệu quả kinh tế và thiệt hại thực tế, cùng nguyên tắc vi phạm đương nhiên (rule of per se) xử lý nghiêm minh các hành vi có nguy hại tất yếu cho môi trường cạnh tranh theo khuyến nghị của Diễn đàn Thương mại và Phát triển Liên Hợp Quốc (UNCTAD) năm 1980 và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD).

Khung khái niệm của luận văn bao gồm bốn trụ cột: Vị trí thống lĩnh thị trường (xác định theo ngưỡng thị phần từ 30% trở lên đối với một doanh nghiệp hoặc khả năng gây hạn chế cạnh tranh đáng kể); Thị trường liên quan (bao gồm thị trường sản phẩm liên quan và thị trường địa lý liên quan); Hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh (chuỗi hành vi bóc lột khách hàng hoặc ngăn cản, loại bỏ đối thủ); và Định giá hủy diệt (bán hàng hóa dưới giá thành toàn bộ để độc chiếm thị trường).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện bao gồm 18 văn bản quy phạm pháp luật cạnh tranh và kinh doanh xăng dầu, cùng các báo cáo ngành từ Cục Quản lý cạnh tranh giai đoạn 2010 - 2014. Cỡ mẫu nghiên cứu được thiết lập qua việc khảo sát hồ sơ chuyên sâu của 5 doanh nghiệp đầu mối xăng dầu chủ lực đại diện cho hơn 80% thị phần nhập khẩu và phân phối tại Việt Nam trong dòng thời gian 10 năm.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) được áp dụng nhằm tập trung vào các mắt xích đầu nguồn có rào cản gia nhập thị trường khắt khe nhất về tài chính, công nghệ và hệ thống kho cảng. Phương pháp phân tích quy phạm pháp luật (legal doctrinal analysis) kết hợp cùng phương pháp so sánh luật học (comparative legal analysis) đối chiếu với Đạo luật Sherman năm 1890 của Mỹ và Điều 82 Hiệp ước Rome của Liên minh Châu Âu được lựa chọn vì tính ưu việt trong việc chỉ rõ xung đột pháp lý giữa pháp luật cạnh tranh chung và cơ chế quản lý giá xăng dầu chuyên ngành.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cấu trúc thị trường xăng dầu Việt Nam thể hiện tính chất độc quyền nhóm cao độ. Một doanh nghiệp đầu mối lớn nhất duy trì thị phần ổn định từ 45% đến 50%, trong khi tổng thị phần của 4 doanh nghiệp đầu mối lớn nhất đã vượt quá 75%, đáp ứng đầy đủ điều kiện cấu thành nhóm doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh theo khoản 2 Điều 11 Luật Cạnh tranh năm 2004.

Thứ hai, tính đồng nhất cao của sản phẩm xăng dầu tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành sức mạnh thị trường liên kết. Các số liệu thị trường cho thấy mức chênh lệch giá giữa xăng RON 95 và RON 92 thường xuyên duy trì trong biên độ từ 2,5% đến 4%, trong khi mức chênh lệch giữa hai chủng loại dầu DO 0.05S và DO 0.25S chỉ xấp xỉ 0,002%. Về mặt địa lý, toàn bộ 63 tỉnh thành được xác định là một thị trường địa lý thống nhất do chi phí vận tải không làm giá bán lẻ tăng quá 10%, và các doanh nghiệp chỉ được áp dụng mức giá điều chỉnh tăng tối đa không quá 2% tại các địa bàn xa cảng tiếp nhận đầu nguồn.

Thứ ba, quy định pháp lý về xác định hành vi lạm dụng áp đặt giá còn tồn tại bất cập lớn về mặt định lượng. Căn cứ khoản 2 Điều 27 Nghị định số 116/2005/NĐ-CP, việc tăng giá bán lẻ chỉ bị coi là bất hợp lý khi mức tăng vượt quá 5% liên tục trong ít nhất 60 ngày liên tiếp. Tiêu chí thời gian này hoàn toàn không tương thích với chu kỳ biến động giá xăng dầu thực tế vốn thay đổi từ 10 đến 15 ngày một lần.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua bảng đối sánh thị phần nhập khẩu và biểu đồ mô hình hóa chuỗi phân phối từ cảng đầu nguồn đến hơn 13.000 cửa hàng bán lẻ trên cả nước. Dữ liệu bảng cho thấy sự mất cân đối rõ rệt khi các doanh nghiệp quy mô nhỏ chỉ chiếm giữ chưa đầy 20% thị phần còn lại nhưng phải đối mặt với các rào cản kỹ thuật rất lớn.

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng lạm dụng vị trí thống lĩnh bắt nguồn từ sự đan xen giữa cơ chế thị trường và sự điều hành giá hành chính theo Nghị định số 84/2009/NĐ-CP. So với hệ thống pháp luật của Mỹ hay Liên minh Châu Âu - nơi cơ quan quản lý đánh giá hành vi dựa trên tổn hại phúc lợi ròng thực tế - pháp luật Việt Nam thời kỳ này tiếp cận theo phương pháp liệt kê hành vi mang tính cứng nhắc. Hậu quả là dù mức chế tài xử phạt hành chính được quy định rất nghiêm khắc từ 5% đến 10% tổng doanh thu trong năm tài chính liền kề, việc khởi xướng điều tra và xử lý trên thực tế vẫn gặp nhiều rào cản chứng minh pháp lý.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện quy định định lượng sức mạnh thị trường. Bộ Công Thương phối hợp cùng cơ quan quản lý cạnh tranh xây dựng thông tư hướng dẫn cụ thể về 7 tiêu chí đánh giá khả năng gây hạn chế cạnh tranh đáng kể theo Điều 22 Nghị định số 116/2005/NĐ-CP, bổ sung các chỉ số đo lường rào cản kho cảng và mạng lưới bán lẻ, hoàn thành trong thời hạn 12 tháng.

Thứ hai, điều chỉnh linh hoạt khung thời gian kiểm soát hành vi áp đặt giá. Quốc hội và Chính phủ cần sửa đổi quy định tại khoản 2 Điều 27 Nghị định số 116/2005/NĐ-CP, rút ngắn thời gian theo dõi hành vi tăng giá bất thường từ 60 ngày xuống mức 15 đến 30 ngày để tương thích với chu kỳ điều hành giá xăng dầu, hướng tới giảm 50% độ trễ pháp lý trong phát hiện vi phạm.

Thứ ba, tách bạch hoạt động vận hành hạ tầng kho cảng và phân phối thương mại. Chính phủ cần triển khai tái cơ cấu chuỗi cung ứng trong lộ trình 24 tháng, bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng của mọi thương nhân đối với hạ tầng cầu cảng nhập khẩu xăng dầu, giảm tỷ lệ sở hữu hạ tầng tập trung của nhóm doanh nghiệp thống lĩnh xuống dưới mức 40%.

Thứ tư, nâng cao năng lực giám sát và chế tài xử lý. Cơ quan quản lý cạnh tranh cần thiết lập hệ thống cảnh báo sớm dữ liệu biến động giá tự động, rút ngắn thời hạn điều tra sơ bộ xuống dưới 90 ngày, đồng thời công khai 100% dữ liệu sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu định kỳ hàng tháng để người tiêu dùng cùng giám sát.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách thuộc Bộ Công Thương, Bộ Tài chính và cơ quan cạnh tranh quốc gia: Luận văn cung cấp luận cứ thực tiễn để rà soát, sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý kinh doanh xăng dầu và hoàn thiện Luật Cạnh tranh.

Thứ hai, doanh nghiệp đầu mối, thương nhân phân phối và tổng đại lý kinh doanh xăng dầu: Nghiên cứu giúp các nhà quản trị nhận diện rõ ranh giới pháp lý giữa quyền tự do kinh doanh và hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh, từ đó thiết lập chương trình tuân thủ nội bộ nhằm loại bỏ nguy cơ bị phạt từ 5% đến 10% doanh thu.

Thứ ba, chuyên gia pháp lý, giảng viên và học viên cao học ngành Luật Kinh tế: Công trình đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuyên sâu với phương pháp tiếp cận đa chiều về chống độc quyền trong các ngành hạ tầng thiết yếu.

Thứ tư, các tổ chức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và hiệp hội ngành hàng: Tài liệu cung cấp công cụ pháp lý và kiến thức chuyên ngành để bảo vệ hội viên, phát hiện kịp thời các hành vi găm hàng tạo khan hiếm hoặc ấn định giá bất hợp lý.

Câu hỏi thường gặp

Doanh nghiệp có thị phần bao nhiêu thì bị coi là có vị trí thống lĩnh trong ngành xăng dầu? Theo quy định tại Điều 11 Luật Cạnh tranh năm 2004, một doanh nghiệp được xác định có vị trí thống lĩnh nếu có thị phần từ 30% trở lên trên thị trường liên quan. Đối với nhóm doanh nghiệp, vị trí thống lĩnh được xác lập khi hai doanh nghiệp có tổng thị phần từ 50%, ba doanh nghiệp từ 65%, hoặc bốn doanh nghiệp đạt từ 75% trở lên.

Hành vi bán xăng dầu dưới giá thành có mặc nhiên bị coi là vi phạm pháp luật cạnh tranh không? Không phải mọi trường hợp bán dưới giá thành đều vi phạm. Pháp luật loại trừ các trường hợp hạ giá hàng hóa tồn kho do giảm chất lượng, thay đổi kế hoạch kinh doanh hoặc xúc tiến thương mại hợp pháp theo khoản 2 Điều 23 Nghị định số 116/2005/NĐ-CP, miễn là doanh nghiệp niêm yết công khai mức giá cũ, giá mới và thời hạn áp dụng.

Tại sao toàn bộ lãnh thổ Việt Nam được xác định là một thị trường địa lý liên quan đối với xăng dầu? Bởi vì xăng dầu là hàng hóa thiết yếu có mức giá bán tương đối đồng nhất trên toàn quốc. Chi phí vận chuyển giữa các vùng miền không làm giá bán lẻ tăng quá 10%, và các doanh nghiệp chỉ được phép áp dụng mức chênh lệch giá tối đa không quá 2% tại các vùng xa cảng tiếp nhận theo quy định quản lý chuyên ngành.

Chế tài xử phạt đối với hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường xăng dầu được quy định như thế nào? Doanh nghiệp vi phạm có thể bị xử phạt tiền từ 5% đến 10% tổng doanh thu trong năm tài chính liền kề trước năm thực hiện hành vi vi phạm. Ngoài ra, cơ quan chức năng có quyền áp dụng các biện pháp bổ sung như tịch thu lợi nhuận bất hợp pháp và buộc khôi phục các điều kiện thương mại ban đầu.

Cơ chế trích lập Quỹ bình ổn giá có ảnh hưởng đến việc xác định hành vi lạm dụng giá không? Có ảnh hưởng trực tiếp. Quỹ bình ổn giá là công cụ can thiệp hành chính của Nhà nước nhằm kiềm chế biên độ tăng giá. Cơ quan quản lý cạnh tranh phải bóc tách yếu tố điều hành quỹ này trước khi kết luận doanh nghiệp tự ý tăng giá trên 5% nhằm mục đích trục lợi hay bóc lột khách hàng.

Kết luận

• Luận văn làm sáng tỏ hệ thống lý luận về kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường trong lĩnh vực kinh doanh xăng dầu tại Việt Nam.
• Kết quả nghiên cứu vạch rõ cấu trúc thị trường tập trung cao độ khi nhóm 4 doanh nghiệp đầu mối lớn nhất kiểm soát hơn 75% thị phần nội địa.
• Công trình chỉ ra điểm nghẽn pháp lý cốt lõi tại tiêu chí khống chế thời gian 60 ngày liên tiếp khi xác định hành vi áp đặt giá bán bất hợp lý.
• Hệ thống giải pháp đề xuất bao gồm việc hoàn thiện tiêu chí định lượng rào cản gia nhập, tách bạch hạ tầng kho cảng và tối ưu hóa quy trình điều tra dưới 90 ngày.
• Nghiên cứu định hình bước đệm vững chắc để các nhà làm luật tiếp tục hoàn thiện khung khổ cạnh tranh lành mạnh, mở ra hướng ứng dụng dữ liệu lớn trong giám sát thị trường năng lượng quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG TRONG LĨNH VỰC KINH DOANH XĂNG DẦU 1. KHÁI QUÁT VỀ HÀNH VI LẠM DỤNG VỊ TRÍ THỐNG LĨNH THỊ TRƯỜNG 1. Khái niệm hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường Bản chất của một doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường là một doanh nghiệp có khả năng cạnh tranh, lợi thế cạnh tranh vượt trội hơn so với các doanh nghiệp khác. Sự vượt trội này mang lại cho họ khả năng hành động một cách độc lập trong các hoạt động về giá, các hoạt động nhằm thực hiện chiếc lược kinh doanh.

so với các đối thủ và so với khách hàng. Sự xuất hiện của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường là hệ quả tất nhiên từ sự cạnh tranh trên thị trường nơi mà khả năng cạnh tranh của mỗi doanh nghiệp là khác nhau. Tuy nhiên, xuất phát từ bản chất của thương nhân, khi một doanh nghiệp được coi là có vị trí thống lĩnh thị trường, doanh nghiệp đó sẽ có xu hướng sử dụng các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh của mình để thu được nhiều lợi nhuận hơn và pháp luật sẽ có vai trò quan trọng để kiểm soát những hành vi này. Không phải mọi hệ thống pháp luật cạnh tranh của các nước đều đưa ra khái niệm cụ thể về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường nhằm hạn chế cạnh tranh.

Pháp luật một số nước như Việt Nam, Canada tiếp cận theo hướng liệt kê các hành vi bị coi là hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường trong khi pháp luật của Pháp, EU, Bộ quy tắc về Cạnh tranh của Liên Hợp Quốc được thông qua ngày 22/04/1980, Luật mẫu về Cạnh tranh của Diễn đàn Thương mại và Phát triển Liên Hiệp Quốc (United Nations Conference on 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trade and Development) lại đưa ra khái niệm hay chính xác hơn là mô tả dấu hiệu pháp lý của hành vi này. Ví dụ, theo Bộ quy tắc về Cạnh tranh của Liên Hợp Quốc và Luật mẫu về Cạnh tranh của UNCTAD, thì hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh để hạn chế cạnh tranh là hành vi hạn chế cạnh tranh mà doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh sử dụng để duy trì hay tăng cường vị trí của nó trên thị trường bằng cách hạn chế khả năng gia nhập thị trường hoặc hạn chế quá mức cạnh tranh. Còn Điều 82 Hiệp định Rome cũng đưa ra khái niệm theo hướng hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh là hành vi bị coi là đi ngược với thị trường chung và bị cấm, trong chừng mực mà thương mại giữa các nước thành viên có khả năng bị ảnh hưởng, hành vi của một hoặc nhiều doanh nghiệp khai thác một cách lạm dụng vị trí thống lĩnh trên thị trường chung hoặc trên một phần của thị trường chung. Tuy nhiên, từ những hành vi được liệt kê trong các hệ thống pháp luật cạnh tranh, có thể đưa ra một khái niệm chung về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường là: “Hành vi của doanh nghiệp hoặc nhóm doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường nhằm hạn chế sự cạnh tranh trên thị trường, củng cố vị trí thống lĩnh, thu lợi nhuận thông qua các biện pháp loại bỏ đối thủ ra khỏi thị trường, ngăn cản sự gia nhập của đối thủ cạnh tranh tiềm năng hoặc bóc lột khách hàng”.

Đặc điểm của hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường Thứ nhất, chủ thể thực hiện hành vi là doanh nghiệp hoặc nhóm doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường. Doanh nghiệp ở đây được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm các công ty, cá nhân kinh doanh. Vị trí thống lĩnh của doanh nghiệp có thể được hình thành từ quá trình cạnh tranh hoặc từ sự bảo hộ của nhà nước. Con đường hình thành do quá trình cạnh tranh là doanh nghiệp có được vị trí thống lĩnh sau một thời gian dài tồn tại trên thị trường, sản phẩm của họ đã thu hút, tạo được uy tín với khách hàng và 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] doanh nghiệp đã phát triển vượt trội so với các đối thủ cạnh tranh trên thị trường liên quan bằng chính các hoạt động kinh doanh sản xuất của mình.

Còn đối với các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh dựa vào sự bảo hộ của quyền lực nhà nước, chính sự ưu ái của các cơ quan quản lý nhà nước thông qua những “ưu đãi đặc biệt” so với các doanh nghiệp khác trên thị trường, những quyền lợi mà các doanh nghiệp này được hưởng trong khi các doanh nghiệp khác thì không đã giúp cho các doanh nghiệp được ưu ái đạt được vị trí thống lĩnh thị trường chứ không hoàn toàn do họ có năng lực cạnh tranh hơn các đối thủ. Nhưng dù có hình thành bằng con đường nào, một khi đã có vị trí thống lĩnh là doanh nghiệp đã có lợi thế cạnh tranh so với các doanh nghiệp và có khả năng chủ động trong mối quan hệ với khách hàng. Những lợi thế này có thể là khả năng kiểm soát các yếu tố của thị trường (nguyên liệu đầu vào, giá cả.) hoặc có sức ảnh hưởng đến khách hàng, các doanh nghiệp khác trên thị trường. Đôi khi doanh nghiệp đã lợi dụng những lợi thế này để áp đặt các điều kiện bất lợi cho khách hàng và các doanh nghiệp khác nhằm củng cố vị trí thống lĩnh, tăng lợi nhuận.

Nếu doanh nghiệp không có vị trí thống lĩnh thị trường thì sẽ không cấu thành hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh, vì khi đó các chủ thể đều bình đẳng trên thị trường và họ có thành công hay không phụ thuộc vào năng lực cạnh tranh của họ được thể hiện qua chất lượng sản phẩm, khả năng đáp ứng nhu cầu khách hàng. Mặt khác, chủ thể thực hiện hành vi lạm dụng có thể là doanh nghiệp đơn lẻ hoặc nhóm doanh nghiệp, và việc xác định cũng như chế tài áp dụng đối với hai loại doanh nghiệp này cũng có sự khác nhau bởi đối với nhóm doanh nghiệp còn có sự đồng thời và thống nhất khi thực hiện hành vi lạm dụng. Các chủ thể khác đứng ngoài thị trường dù có quyền lực tác động đến thị trường sẽ không được coi là chủ thể của hành vi này. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thứ hai, hành vi của doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh đã hoặc đang thực hiện các hành vi hạn chế cạnh tranh được quy định hoặc mô tả trong pháp luật cạnh tranh.

Các hành vi hạn chế cạnh tranh mà các doanh nghiệp thường thực hiện là các hành vi bóc lột khách hàng, chèn ép đối thủ, ngăn cản sự gia nhập thị trường của các đối thủ tiềm năng nhằm thu được nhiều lợi nhuận, giữ vị trí thống lĩnh trên thị trường. Đó là những hành vi cản trở cạnh tranh lành mạnh, không để cho cạnh tranh phát huy vai trò tích cực của nó trên thị trường. Những hành vi này dần dần sẽ có ảnh hưởng tiêu cực đến khách hàng, các doanh nghiệp và xa hơn nữa là làm cho thị trường mất cân bằng, mất cạnh tranh bình đẳng và không phát triển được. Thông thường, pháp luật cạnh tranh sẽ liệt kê các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh nhằm hạn chế cạnh tranh để tạo điều kiện cho các cơ quan quản lí xác định hành vi lạm dụng của doanh nghiệp.

Ngoài những hành vi đã được liệt kê, do sự phát triển đa dạng, nhanh chóng của thị trường và để điều chỉnh các hành vi mang bản chất lạm dụng vị trí thống lĩnh mà pháp luật chưa kịp quy định, pháp luật một số nước và khu vực như Pháp, Canada, EU. đã có quy định các hành vi có thể bị xem xét về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường nếu thỏa mãn các đặc điểm hoặc các điều kiện đã được mô tả trong luật nhằm hạn chế tối đa tình trạng lách luật của các doanh nghiệp. Các hành vi lạm dụng quyền lực thị trường luôn được thực hiện trên một thị trường liên quan và việc xác định thị trường liên quan là một trong những bước quan trọng đầu tiên khi các cơ quan có thẩm quyền xác định vị trí thống lĩnh và hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh của doanh nghiệp. Các hành vi của doanh nghiệp do chính doanh nghiệp thực hiện một cách độc lập, dù trong trường hợp hành vi lạm dụng do nhóm doanh nghiệp thực hiện thì các doanh nghiệp trong nhóm cũng không có sự thỏa thuận trước với nhau về việc cùng thực hiện các hành vi hạn chế cạnh tranh hoặc áp dụng các chính sách giống nhau đối với khách hàng.

9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thứ ba, hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường có thể gây hậu quả nghiêm trọng đối với các doanh nghiệp cạnh tranh và khách hàng của họ, có thể xa hơn nữa là gây nguy hại đến sự cạnh tranh trên thị trường, ảnh hưởng đến lợi ích công cộng. Những mối nguy hại này chính là nguyên nhân khiến Nhà nước cần can thiệp vào hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường. Khác với các vụ việc dân sự, kinh tế thông thường luôn yêu cầu phải có một bên đưa ra thì các cơ quan đại diện Nhà nước mới can thiệp vào mối quan hệ giữa các bên, vụ việc liên quan đến hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh có thể được cơ quan nhà nước can thiệp bất kì lúc nào nếu phát hiện ra có dấu hiệu của hành vi. Việc phát hiện này có thể xuất phát từ phản ánh của khách hàng, người dân, các doanh nghiệp khác, các phương tiện truyền thông, hoặc chính từ cơ quan quản lý cạnh tranh.

Tùy thuộc vào cách nhìn nhận, sự điều chỉnh và các chính sách đối với nền kinh tế ở mỗi quốc gia, khu vực mà pháp luật cạnh tranh sẽ điều chỉnh hành vi lạm dụng ở các mức độ khác nhau. Quốc gia khu vực nào xem trọng tính hiệu quả kinh tế thì hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh sẽ được đánh giá bằng nguyên tắc hợp lý (rule of season), tức hành vi lạm dụng của doanh nghiệp mang lại hiệu quả kinh tế lớn hơn so với thiệt hại mà nó gây ra thì cùng với việc xem xét lợi ích của khách hàng, của các doanh nghiệp khác thì hành vi này có thể được xem xét chấp nhận.