Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬNVÀ THỰC TIỄN VỀKIỂM SOÁT CHI THƯỜNG XUYÊNNGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. Cơ sở lý luận về kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước qua kho bạc nhà nước 1.Tổng quan về chi thường xuyên ngân sách nhà nước 1.Khái niệmvề ngân sách nhà nước Sự hình thành và phát triển của ngân sách nhà nước (NSNN) gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hóa - tiền tệ trong các phương thức sản xuất của cộng đồng và nhà nước của từng cộng đồng. Nói cách khác, sự ra đời của Nhà nước, sự tồn tại của kinh tế hàng hóa - tiền tệ là những tiền đề cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của NSNN. Khái niệm ngân sách nhà nước: Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về NSNN.
Theo quan điểm của Nga: NSNN là bảng thống kê các khoản thu và chi bằng tiền của nhà nước trong một giai đoạn nhất định. Người Pháp cho rằng: NSNN là toàn bộ tài liệu kế toán mô tả và trình bày các khoản thu và kinh phí của nhà nước trong một năm. Theo luật Ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13 được quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ 9 Quốc hội khóa 13 ngày 25/6/2015: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để đảm bảo thực hiện các chức năng nhiệm vụ của nhà nước” [17].Các quan điểm trên đã khẳng định NSNN là những khoản thu, chi của một chủ thể (ở đây là một nước) trong một giai đoạn nhất định (thường là một năm) và được cơ quan lập pháp của quốc gia ban hành. Điều này thể hiện mối quan hệ mật thiết giữa Nhà nước và NSNN.
Chi ngân sách nhà nước Chi ngân sách nhà nước: là việc phân phối và sử dụng quỹ ngân sách nhà nước nhằm đảm bảo thực hiện chức năng của nhà nước theo những nguyên tắc nhất định [17]. Hay nói cách khác Chi ngân sách nhà nước là quá trình phân LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 phối lại các nguồn tài chính đã được tập trung vào ngân sách nhà nước và đưa chúng đến mục đích sử dụng. Do đó, Chi ngân sách nhà nước là những việc cụ thể không chỉ dừng lại trên các định hướng mà phải phân bổ cho từng mục tiêu, từng hoạt động và từng công việc thuộc chức năng của nhà nước[6]. Ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương.
Ngân sách trung ương là ngân sách của các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và các cơ quan khác ở trung ương. Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng Nhân dân và Ủy ban Nhân dân[17]. Chi thường xuyên ngân sách nhà nước Chi thường xuyên ngân sách nhà nước là quá trình phân phối, sử dụng nguồn lực tài chính của Nhà nước nhằm trang trải những nhu cầu của các cơ quan Nhà nước, các tổ chức chính trị xã hội thuộc khu vực công, qua đó thực hiện nghĩa vụ quản lý Nhà nước ở các hoạt động sự nghiệp kinh tế, giáo dục và đào tạo, y tế, xã hội, văn hoá thông tin, thể dục thể thao, khoa học, công nghệ môi trường và các hoạt động sự nghiệp khác [7]. Chi thường xuyên NSNN bao gồm: Chi đảm bảo kinh phí cho các hoạt động sự nghiệp giáo dục - đào tạo, y tế, xã hội, văn hóa thông tin, văn học nghệ thuật, thể dục thể thao, khoa học và công nghệ, các sự nghiệp xã hội khác; quốc phòng, an ninh và trật tự an toàn xã hội; hoạt động của các cơ quan nhà nước; hoạt động của Đảng Cộng sản Việt Nam; các đoàn thể; trợ giá theo chính sách của Nhà nước; cho các chương trình mục tiêu quốc gia; trợ cấp cho các đối tượng chính sách xã hội và các khoản chi thường xuyên khác [10].
Kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước qua kho bạc nhà nước 1. Khái niệm kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước qua kho bạc nhà nước Kiểm soát chi ngân sách nhà nước:Là quá trình những cơ quan có thẩm quyền thực hiện thẩm định, kiểm tra, kiểm soát các khoản chi NSNN theo các chính sách, chế độ, định mức chi tiêu do Nhà nước quy định và trên cơ sở LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 những nguyên tắc, hình thức và phương pháp quản lý tài chính trong từng giai đoạn [7]. Vì vậy, kiểm soát chi NSNN được đặt ra đối với mọi quốc gia, dù đó là quốc gia phát triển hay đang phát triển. Kiểm soát chi NSNN là việc kiểm tra, kiểm soát các khoản chi NSNN diễn ra theo các khâu của quy trình NSNN, từ lập dự toán, chấp hành dự toán được duyệt đến quyết toán NSNN nhằm đảm bảo mỗi khoản chi NSNN đều được dự toán từ trước, được thực hiện đúng theo dự toán được duyệt, đúng theo tiêu chuẩn định mức, tiêu chuẩn được duyệt và đem lại hiệu quả về kinh tế - xã hội[2].
Sự cần thiết của kiểm soát ngân sách nhà nước nói chung và kiết soát chi thường xuyên NSNN nói riêng là việc KBNN sử dụng các công cụ của mình thực hiện việc thẩm định, kiểm tra, kiểm soát các khoản chi thường xuyên NSNN qua KBNN nhằm đảm bảo các khoản chi đó được thực hiện đúng đối tượng, đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức do Nhà nước quy định và theo những nguyên tắc, hình thức phương pháp quản lý tài chính của Nhà nước.Nguyên tắc kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước Kiểm soát chi thường xuyên Ngân sách nhà nước có một số nguyên tắcsau: Một là, kiểm soát chi thường xuyên gắn liền với những khoản chi thường xuyên nên phần lớn kiểm soát chi diễn ra đều đặn trong năm, ít có tính thời vụ, ngoại trừ những khoản chi mua sắm tài sản, sửa chữa lớn tài sản cố định…. Hai là, kiểm soát chi thường xuyên diễn ra trên nhiều lĩnh vực và rất nhiều nội dung nên rất đa dạng và phức tạp. Chính vì thế, những quy định trong kiểm soát chi thường xuyên cũng hết sức phong phú, với từng lĩnh vực chi có những quy định riêng, từng nội dung, tính chất nguồn kinh phí cũng có những tiêu chuẩn, định mức riêng… Ba là, kiểm soát chi thường xuyên bị áp lực lớn về mặt thời gian vì phần lớn những khoản chi thường xuyên đều mang tính cấp thiết như: chi về tiền lương, tiền công, học bổng… gắn liền với cuộc sống hàng ngày của cán LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 bộ, công chức, học sinh, sinh viên; các khoản chi về chuyên môn nghiệp vụ nhằm đảm bảo duy trì hoạt động thường xuyên của bộ máy nhà nước nên những khoản chi này đòi hỏi phải được giải quyết nhanh chóng. Bốn là, kiểm soát chi thường xuyên phải kiểm soát những khoản chi nhỏ, vì vậy cơ sở để kiểm soát chi như hóa đơn, chứng từ.
để chứng minh cho những nghiệp vụ kinh tế đã phát sinh, thường không đầy đủ, không rõ ràng, thiếu tính pháp lý. gây rất nhiều khó khăn cho cán bộ kiểm soát chi, đồng thời cũng rất khó để đưa ra những quy định bao quát hết những khoản chi này trong kiểm soát chi. Yêu cầu của kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước Kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước phải làm cho việc sử dụng ngân sách có hiệu quả cao nhất, để phát triển KT-XH. Tập trung quỹ NSNN chi cho các chương trình, mục tiêu quốc gia.
Vì vậy, kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua KBNN phải quy định rõ điều kiện và trình tự cấp phát và thanh toán. Cơ quan KBNN phải căn cứ dự toán NSNN năm đã được duyệt và khả năng ngân sách từng quý, đồng thời xem xét bố trí mức chi hàng quý cho từng đơn vị sử dụng ngân sách thực hiện. Về phương thức thanh toán, phải bảo đảm mọi khoản chi của NSNN được chi trả trực tiếp cho các đơn vị, đối tượng sử dụng NSNN trên cơ sở dự toán được duyệt. Trong quá trình sử dụng NSNN phải được thủ trưởng đơn vị chuẩn chi, phù hợp với chính sách, chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi tiêu của Nhà nước quy định[20].
Chi thường xuyên ngân sách nhà nước là một quy trình phức tạp, bao gồm nhiều khâu, nhiều giai đoạn (lập dự toán, phân bổ dự toán, cấp phát thanh toán cho các đơn vị sử dụng ngân sách, kế toán và quyết toán NSNN), đồng thời nó có liên quan đến tất cả các Bộ, ngành, địa phương. Vì vậy, KSC thường xuyên NSNN cần phải được tiến hành thận trọng. Sau mỗi bước cần tiến hành đánh giá, rút kinh nghiệm để cải tiến quy trình, thủ tục KSC cho phù hợp với tình hình thực tế. Có như vậy KSC thường xuyên NSNN mới có tác LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 dụng bảo đảm tăng cường kỷ cương, kỷ luật tài chính.
Mặt khác, KSC cần phải tôn trọng những thực tế khách quan, không nên quá máy móc, khắt khe, gây ách tắc, phiền hà cho các đơn vị sử dụng NSNN[7]. Tổ chức bộ máy KSC phải gọn nhẹ theo hướng cải cách hành chính, thu gọn các đầu mối quản lý, đơn giản hoá quy trình và thủ tục hành chính; đồng thời cần phân định rõ vai trò, trách nhiệm và quyền hạn của các cơ quan quản lý ngân sách, quản lý tài chính nhà nước, đặc biệt là thủ trưởng đơn vị trực tiếp sử dụng NSNN trong quá trình lập dự toán, cấp phát và sử dụng kinh phí, thông tin, báo cáo và quyết toán chi NSNN để tránh sự trùng lặp, chồng chéo trong quá trình thực hiện. Mặt khác, tạo điều kiện để thực hiện kiểm tra, giám sát lẫn nhau giữa các cơ quan, đơn vị có liên quan trong quá trình KSC thường xuyên NSNN.Kiểm soát chi thường xuyên NSNN cần được thực hiện đồng bộ, nhất quán và thống nhất với quy trình quản lý NSNN từ khâu lập dự toán, chấp hành ngân sách đến khâu quyết toán NSNN. Đồng thời, phải có sự phối hợp thống nhất với việc thực hiện các chính sách, cơ chế quản lý tài chính khác như chính sách thuế, phí và lệ phí, chính sách khuyến khích đầu tư, cơ chế quản lý tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp có thu, các đơn vị thực hiện cơ chế khoán chi … 1.
Quy trình kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước qua kho bạc nhà nước Hình 1.1: Quy trình giao dịch một cửa trong kiểm soát chi thường xuyên (Nguồn: KBNN Tam Nông) LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Trong đó: - Bước1: Khách hàng gửi hồ sơ, chứng từ cho cán bộ kiểm soát chi KBNN.