Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ VỀ KIỂM SÁT VIỆC TUÂN THEO PHÁP LUẬT TRONG XÉT XỬ PHÚC THẨM CÁC VỤ ÁN XÂM PHẠM SỞ HỮU CÓ TÍNH CHẤT CHIẾM ĐOẠT 1. Khái niệm kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong xét xử phúc thẩm các vụ án hình sự 1. Khái niệm và đối tượng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong xét xử phúc thẩm các vụ án hình sự Xét xử phúc thẩm là một giai đoạn của tố tụng hình sự. Trong giai đoạn này, tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại vụ án hoặc xét xử lại quyết định sơ thẩm mà bản án, quyết định sơ thẩm đối với vụ án đó chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo hoặc kháng nghị nhằm khắc phục sai lầm của Tòa án cấp dưới, bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật, bảo vệ lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức và cá nhân.
Xét xử phúc thẩm có ý nghĩa nhằm đảm bảo cho pháp luật được áp dụng một cách đúng đắn và thống nhất. Trong khi kiểm tra tính hợp pháp và tính có căn cứ của bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị, Tòa án cấp phúc thẩm có thể phát hiện những sai lầm trong việc áp dụng pháp luật hình sự, những vi phạm trong việc áp dụng pháp luật tố tụng hình sự mà cấp xét xử sơ thẩm đã mắc phải để tuyên hủy để điều tra lại, xét xử lại hoặc hủy và đình chỉ vụ án nhằm khắc phục, sửa chữa những sai lầm, vi phạm đó, đảm bảo cho pháp luật được áp dụng một cách đúng đắn và thống nhất. Kết quả xét xử phúc thẩm có đạt hiệu quả hay không là nhờ vào sự tham gia và góp phần không nhỏ của Viện kiểm sát nhân dân trong thực hiện chức năng mà Luật đã giao phó đó là thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp. Nhiệm vụ, quyền hạn này theo suốt trong quá trình từ sơ thẩm lên phúc thẩm nhằm đảm bảo không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm.
Một trong những nhiệm vụ quan trọng là kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong xét xử phúc thẩm án hình sự 6 nhằm kiểm sát lại toàn bộ quá trình từ điều tra, truy tố, xét xử ở cấp sơ thẩm và việc áp dụng pháp luật của cấp sơ thẩm. Tại giai đoạn phúc thẩm, Khi thực hiện chức năng kiểm sát xét xử trong giai đoạn xét xử phúc thẩm, Viện kiểm sát có nhiệm vụ, quyền sau đây: Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong việc xét xử vụ án hình sự của Tòa án; kiểm sát việc tuân theo pháp luật của người tham gia tố tụng; yêu cầu, kiến nghị cơ quan, tổ chức có thẩm quyền xử lý nghiêm minh người tham gia tố tụng vi phạm pháp luật; kiểm sát bản án, quyết định, văn bản tố tụng khác của Tòa án; yêu cầu Tòa án cùng cấp, cấp dưới chuyển hồ sơ vụ án hình sự để xem xét, quyết định việc kháng nghị; kháng nghị bản án, quyết định của Tòa án có vi phạm pháp luật nghiêm trọng về thủ tục tố tụng; kiến nghị, yêu cầu Tòa án, cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động tố tụng theo quy định của BLTTHS; kiến nghị Tòa án khắc phục vi phạm trong hoạt động tố tụng; kiến nghị cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng biện pháp phòng ngừa tội phạm và vi phạm pháp luật trong hoạt động quản lý; hướng dẫn nghiệp vụ cho cấp sơ thẩm qua các thông báo rút kinh nghiệm, tổ chức hội nghị chuyên đề, hướng dẫn những vướng mắc trong áp dụng pháp luật; thực hiện quyền yêu cầu, kiến nghị, nhiệm vụ, quyền hạn khác khi kiểm sát xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo quy định của BLTTHS[19,tr. Như vậy, kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong xét xử phúc thẩm các vụ án hình sự là hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng hình sự, người tham gia tố tụng, cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan đến các hoạt động tố tụng hình sự; kiểm sát tính hợp pháp của bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị. Phạm vi kiểm sát xét xử phúc thẩm: được tính bắt đầu từ khi bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo hoặc kháng nghị, cho đến khi Toà án phúc thẩm ra bản án.
Có thể chia ra thành ba giai đoạn kiểm sát xét xử phúc thẩm đó là: trước khi mở phiên toà phúc thẩm, tại phiên toà phúc thẩm và sau khi kết thúc phiên toà phúc thẩm. 7 Trước khi mở phiên toà, chức năng kiểm sát hoạt động xét xử phúc thẩm là kiểm sát bản án sơ thẩm để thực hiện quyền kháng nghị, kiến nghị theo thủ tục phúc thẩm; là nghiên cứu toàn bộ hồ sơ phúc thẩm do Tòa án nhân dân cùng cấp chuyển qua nhằm phát hiện các thiếu sót, các vi phạm để kịp thời kiến nghị và chuẩn bị hồ sơ kiểm sát, báo cáo đề xuất với lãnh đạo về đường lối xử lý vụ án. Tại phiên toà phúc thẩm, chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Hội đồng xét xử cũng như các chủ thể khác tham gia tố tụng cũng được tiến hành như việc kiềm sát tại phiên toà sơ thẩm: như việc kiểm sát thủ tục bắt đầu phiên toà phúc thẩm xét xử vụ án hình sự có đúng trình tự và thủ tục có đúng quy định pháp luật tố tụng hình sự không, kiểm sát tư cách của những người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng có đúng như trong quyết định đưa vụ án ra xét xử không… Sau khi kết thúc phiên toà phúc thẩm, do tính chất của xét xử phúc thẩm là việc phán quyết của Hội đồng xét xử có hiệu lực pháp luật ngay sau khi tuyên án, do vậy, sau khi kết thúc phiên toà phúc thẩm, VKS phải kiềm sát chặt chẽ các quyết định của Hội đồng xét xử như quyết định trả tự do cho bị cáo ngay tại phiên toà… và các văn bản tố tụng khác như biên bản phiên toà phúc thẩm, bút ký phiên toà, bản án… có được lập đúng trình tự thẩm quyền. Sau xét xử phúc thẩm, kiểm sát viên còn có nhiệm vụ báo cáo kết quả xét xử và đề nghị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm (nếu thấy có vi phạm), tập hợp các vi phạm, sai sót kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong xét xử phúc thẩm án hình sự của cấp sơ thẩm để thông báo rút kinh nghiệm, hướng dẫn nghiệp vụ cho cấp sơ thẩm.
Đó là chức năng cơ bản nhất của VKS sau khi kết thúc phiên toà phúc thẩm. Đặc điểm kiểm sát xét xử phúc thẩm: Viện kiểm sát là chủ thể của hoạt động kiểm sát xét xử phúc thẩm các vụ án hình sự Luật đã giao phó trách nhiệm cho Viện kiểm sát nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. 8 Như vậy, trong hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong xét xử phúc thẩm các vụ án hình sự thì Viện kiểm sát là chủ thể duy nhất và là chủ thể đặc biệt. Chỉ có Viện kiểm sát mới được giao nhiệm vụ nên mới có quyền thực hiện nhiệm vụ kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong xét xử phúc thẩm các vụ án hình sự.
Mục đích của hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong xét xử phúc thẩm các vụ án hình sự Hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong xét xử phúc thẩm các vụ án hình sự nhằm đảm bảo hoạt động tư pháp của các cơ quan tư pháp như cơ quan điều tra của công an, viện kiểm sát, tòa án trong khởi tố, điều tra, xét xử ở cấp sơ thẩm và hoạt động của Tòa án phúc thẩm đối với các vụ án hinhd sự được hoạt động đúng quy định của pháp luật; mọi vi phạm pháp luật trong hoạt động tư pháp phải được phát hiện, xử lý kịp thời, nghiêm minh; không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người phạm tội, người bị hại, người có nghĩa vụ, quyền lợi liên quan trong các vụ án hình sự. Đối tượng của hoạt động kiểm sát xét xử phúc thẩm các vụ án hình sự Hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong xét xử phúc thẩm các vụ án hình sự có đối tượng là các bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực bị kháng cáo, kháng nghị; Là hoạt động tố tụng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong xét xử phúc thẩm án hình sự của các cơ quan tố tụng như cơ quan điều tra của công an, Viện kiểm sát, tòa án trong khởi tố, điều tra, xét xử ở cấp sơ thẩm và hoạt động của Tòa án phúc thẩm đối với các vụ án hình sự; Là hoạt động của các cơ quan khác được phát hiện trong quá trình giải quyết vụ án hình sự ở cấp sơ thẩm và phúc thẩm. Kiểm sát tính hợp pháp: Tính hợp pháp ở đây được hiểu là hành vi, quyết định, bản án của cơ quan tố tụng đã phù hợp với các quy định trong tố tụng hình sự, quy định trong luật hình sự và các luật khác có liên quan hay chưa; Hoạt động kiểm sát tính hợp pháp, Viện kiểm sát chỉ căn cứ vào pháp luật và làm theo pháp luật đồng thời cũng căn cứ vào tính chất, mức độ của hành vi vi phạm nhằm có hướng xử lý cho hợp tình, hợp lý nhưng pháp luật vẫn được đặt lên cao nhất. Bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật: 9 Bản án chưa có hiệu lực pháp luật là bản án sơ thẩm chưa hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị hoặc bị kháng cáo, kháng nghị nhưng chưa xét xử phúc thẩm.
Bản án chưa có hiệu lực pháp luật thì không được đem ra thi hành. Thời hạn kháng cáo là 15 ngày kể từ ngày tuyên án. Trường hợp có người có quyền kháng cáo vắng mặt tại phiên tòa thì thời hạn tính từ ngày bản án được giao cho họ hoặc được niêm yết [20, tr. Thời hạn kháng nghị của Viện kiểm sát cùng cấp là 15 ngày, của viện kiểm sát cấp trên là 30 ngày kể từ ngày tuyên án [20,tr.
