Khuôn Khổ Pháp Lý Của Quá Trình Hội Nhập Kinh Tế Nội Khối ASEAN

Khám phá khuôn khổ pháp lý của quá trình hội nhập nội khối ASEAN trong luận văn thạc sĩ VNU, phân tích và đánh giá các yếu tố quan trọng.

• Tác giả: Lê Thị Minh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Khuôn Khổ Pháp Lý Của Quá Trình Hội Nhập Nội Khối Của Các Nước Asean
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ SỰ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN VÀ YÊU CẦU ĐẨY NHANH QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ NỘI KHỐI ASEAN
• 1.1. Tổng quan về sự hình thành và phát triển của ASEAN
• 1.1.1. Quá trình hình thành và phát triển
• 1.1.2. Mục đích và nguyên tắc
• 1.1.3. Cơ cấu tổ chức
• 1.1.4. Lĩnh vực hợp tác
• 1.1.5. Khái quát quá trình hợp tác kinh tế nội khối và yêu cầu đẩy nhanh quá trình hội nhập kinh tế nội khối của ASEAN
• 2. CHƯƠNG 2: KHUÔN KHỔ PHÁP LÝ VÀ THỰC TIỄN HỘI NHẬP KINH TẾ NỘI KHỐI ASEAN
• 2.1. Khái quát khuôn khổ pháp lý của quá trình hội nhập kinh tế nội khối ASEAN
• 2.2. Các Hội nghị thượng đỉnh (cấp cao) ASEAN
• 2.3. Cơ sở pháp lý cho hợp tác kinh tế nội khối ASEAN qua các lĩnh vực cụ thể
• 2.4. Các văn kiện pháp lý khác
• 2.5. Thực tiễn hội nhập kinh tế nội khối của ASEAN
• 2.5.1. Sự hội nhập kinh tế nội khối của ASEAN
• 2.5.2. Sự hội nhập kinh tế nội khối của một số nước ASEAN
• 2.5.3. Sự hội nhập kinh tế nội khối của Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN KHUÔN KHỔ PHÁP LÝ CỦA QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ NỘI KHỐI ASEAN
• 3.1. Nhận xét chung về quá trình hợp tác kinh tế của ASEAN
• 3.2. Một số kiến nghị
• 3.3. Phương hướng chung
• 3.4. Các giải pháp cụ thể
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Khuôn Khổ Pháp Lý Hội Nhập Kinh Tế ASEAN

Khuôn khổ pháp lý của quá trình hội nhập kinh tế ASEAN đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế và hợp tác giữa các quốc gia thành viên. ASEAN, được thành lập vào năm 1967, đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển và hiện nay đã trở thành một tổ chức có ảnh hưởng lớn trong khu vực Đông Nam Á. Khuôn khổ pháp lý này không chỉ bao gồm các hiệp định thương mại tự do mà còn các quy định về đầu tư, dịch vụ và hợp tác kinh tế. Việc hiểu rõ về khuôn khổ pháp lý này là cần thiết để các quốc gia thành viên có thể tận dụng tối đa lợi ích từ sự hội nhập.

1.1. Lịch sử hình thành và phát triển của ASEAN

ASEAN được thành lập vào năm 1967 với mục tiêu thúc đẩy hòa bình và ổn định trong khu vực. Qua các năm, ASEAN đã mở rộng thành viên và phát triển các hiệp định hợp tác kinh tế, từ đó tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự hội nhập kinh tế nội khối.

1.2. Các văn kiện pháp lý quan trọng của ASEAN

Các văn kiện pháp lý như Hiệp định thương mại tự do ASEAN (AFTA) và Hiệp định khung về thương mại dịch vụ ASEAN (AFAS) đã tạo ra cơ sở pháp lý cho việc tự do hóa thương mại và đầu tư giữa các nước thành viên, góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế.

II. Vấn đề và Thách thức trong Khuôn Khổ Pháp Lý Hội Nhập Kinh Tế ASEAN

Mặc dù khuôn khổ pháp lý của ASEAN đã được thiết lập, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc thực thi và áp dụng các quy định này. Sự khác biệt về trình độ phát triển kinh tế, văn hóa và chính trị giữa các quốc gia thành viên tạo ra những rào cản trong quá trình hội nhập. Ngoài ra, việc thiếu sự đồng thuận trong một số vấn đề cũng gây khó khăn cho việc thực hiện các cam kết.

2.1. Sự khác biệt về trình độ phát triển giữa các quốc gia thành viên

Các quốc gia thành viên ASEAN có trình độ phát triển kinh tế khác nhau, điều này dẫn đến sự không đồng đều trong việc thực hiện các cam kết hội nhập. Những nước phát triển hơn thường có lợi thế trong việc áp dụng các quy định, trong khi các nước đang phát triển gặp khó khăn hơn.

2.2. Thiếu sự đồng thuận trong các vấn đề quan trọng

Sự thiếu đồng thuận trong các vấn đề như chính sách thương mại và đầu tư có thể làm chậm quá trình hội nhập. Các quốc gia thành viên cần phải tìm ra các giải pháp để tăng cường sự hợp tác và đồng thuận trong các vấn đề này.

III. Phương pháp và Giải pháp Hoàn thiện Khuôn Khổ Pháp Lý ASEAN

Để hoàn thiện khuôn khổ pháp lý của ASEAN, cần có các phương pháp và giải pháp cụ thể nhằm tăng cường tính hiệu quả và khả thi của các quy định. Việc xây dựng các cơ chế giám sát và thực thi hiệu quả sẽ giúp đảm bảo rằng các cam kết được thực hiện đúng hạn và đầy đủ.

3.1. Tăng cường cơ chế giám sát và thực thi

Cần thiết lập các cơ chế giám sát để theo dõi việc thực hiện các cam kết của các quốc gia thành viên. Điều này sẽ giúp phát hiện sớm các vấn đề và đưa ra các biện pháp khắc phục kịp thời.

3.2. Đẩy mạnh hợp tác giữa các quốc gia thành viên

Hợp tác chặt chẽ giữa các quốc gia thành viên là cần thiết để giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình hội nhập. Các diễn đàn và hội nghị thường xuyên sẽ tạo cơ hội cho các nước thảo luận và tìm ra giải pháp chung.

IV. Ứng dụng Thực tiễn và Kết quả Nghiên cứu về Hội Nhập Kinh Tế ASEAN

Việc áp dụng khuôn khổ pháp lý trong thực tiễn đã mang lại nhiều kết quả tích cực cho các quốc gia thành viên. Sự gia tăng thương mại và đầu tư giữa các nước ASEAN đã chứng minh hiệu quả của các hiệp định và quy định đã được thiết lập. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục nghiên cứu và cải thiện để đạt được mục tiêu hội nhập toàn diện.

4.1. Kết quả đạt được từ việc thực hiện các hiệp định

Các hiệp định thương mại tự do đã giúp tăng cường lưu thông hàng hóa và dịch vụ giữa các quốc gia thành viên, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tạo ra nhiều cơ hội việc làm.

4.2. Những bài học rút ra từ thực tiễn hội nhập

Các quốc gia thành viên cần học hỏi từ những kinh nghiệm thành công và thất bại trong quá trình hội nhập để cải thiện các chính sách và quy định, từ đó nâng cao hiệu quả của khuôn khổ pháp lý.

V. Kết luận và Tương lai của Khuôn Khổ Pháp Lý Hội Nhập Kinh Tế ASEAN

Khuôn khổ pháp lý của ASEAN đã đóng góp quan trọng vào quá trình hội nhập kinh tế của các quốc gia thành viên. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu hội nhập toàn diện, cần có những cải cách và điều chỉnh phù hợp. Tương lai của khuôn khổ pháp lý này sẽ phụ thuộc vào khả năng hợp tác và đồng thuận giữa các quốc gia thành viên.

5.1. Tầm nhìn tương lai cho hội nhập kinh tế ASEAN

ASEAN cần hướng tới một tương lai bền vững và thịnh vượng, nơi mà các quốc gia thành viên có thể hợp tác chặt chẽ hơn trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị và xã hội.

5.2. Các khuyến nghị cho việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý

Cần có các khuyến nghị cụ thể để cải thiện khuôn khổ pháp lý, bao gồm việc tăng cường sự tham gia của các bên liên quan và cải thiện các cơ chế thực thi.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Đông Nam Á sở hữu không gian kinh tế rộng lớn với diện tích hơn 4,4 triệu km2, quy mô dân số đạt khoảng 583 triệu người và tổng GDP danh nghĩa vượt 1,5 nghìn tỷ USD vào năm 2008. Quá trình hội nhập kinh tế nội khối của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đại diện cho bước chuyển mình quan trọng từ một liên kết khu vực chủ yếu dựa trên đối thoại chính trị sang một thực thể kinh tế gắn kết chặt chẽ. Tuy nhiên, sự chênh lệch sâu sắc về trình độ phát triển giữa các quốc gia thành viên, khi thu nhập bình quân đầu người của Singapore và Brunei vượt 24.000 USD/năm trong khi Indonesia chỉ đạt khoảng 3.700 USD/năm, đã đặt ra nhiều thách thức đối với việc thiết lập một sân chơi bình đẳng. Vấn đề cốt lõi được đặt ra là làm thế nào để xây dựng và vận hành một hệ thống pháp luật điều chỉnh toàn diện, đủ hiệu lực ràng buộc để thúc đẩy tự do hóa thương mại, dịch vụ và đầu tư.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung hệ thống hóa toàn bộ các văn kiện pháp lý cơ bản của ASEAN từ năm 1967 đến năm 2011; phân tích thực trạng điều chỉnh pháp luật đối với hợp tác kinh tế nội khối; đánh giá thực tiễn thực thi tại các quốc gia thành viên, đặc biệt là quá trình hội nhập của Việt Nam; từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện khuôn khổ pháp lý hướng tới xây dựng thành công Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) vào năm 2015. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian pháp lý của 10 quốc gia thành viên ASEAN, tập trung phân tích tiến trình lập quy qua các kỳ Hội nghị Cấp cao và các hiệp định chuyên ngành. Nghiên cứu có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc trong việc nâng cao hiệu quả thương mại nội khối, thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu toàn khối đạt 802,7 tỷ USD năm 2009 và gia tăng thị phần ngoại thương của ASEAN trên toàn cầu từ 3,6% lên 4,7%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng Lý thuyết Chủ nghĩa Liên chính phủ (Intergovernmentalism) và Lý thuyết Chủ nghĩa Kiến tạo (Constructivism) trong luật quốc tế để giải mã cơ chế hợp tác khu vực mang tính đặc thù Phương cách ASEAN (ASEAN Way). Mô hình nghiên cứu cấu trúc thể chế liên kết khu vực dựa trên 3 trụ cột chiến lược của Cộng đồng ASEAN gồm: Cộng đồng An ninh - Chính trị (ASC), Cộng đồng Kinh tế (AEC) và Cộng đồng Văn hóa - Xã hội (ASCC). Khung phân tích tập trung vào các khái niệm pháp lý cốt lõi:

• Nguyên tắc đồng thuận (Consensus): Nền tảng ra quyết định tập thể đòi hỏi sự nhất trí của tất cả các quốc gia thành viên trong mọi chính sách cơ bản.
• Nguyên tắc linh hoạt 6-X (ASEAN-X): Cơ chế pháp lý cho phép 2 hoặc nhiều nước thành viên tiến hành trước các dự án hợp tác khi các thành viên khác chưa sẵn sàng.
• Không can thiệp vào công việc nội bộ và giải quyết hòa bình các tranh chấp quốc tế: Tôn trọng chủ quyền quốc gia và duy trì ổn định khu vực.
• Chế độ đãi ngộ tối huệ quốc nội khối và lộ trình giảm thuế quan theo Hiệp định Ưu đãi thuế quan có hiệu lực chung (CEPT) cùng Khu vực đầu tư toàn diện ASEAN (ACIA).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn tắc từ 17 kỳ Hội nghị Cấp cao ASEAN, hệ thống điều ước quốc tế khu vực gồm Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác (TAC 1976), Hiến chương ASEAN (2008), các hiệp định thương mại - dịch vụ - đầu tư (PTA 1977, CEPT/AFTA 1992, AFAS 1995, AIA 1998, ATIGA, ACIA), cùng các báo cáo thống kê chính thức của Ban Thư ký ASEAN giai đoạn 1967 - 2011.

Cỡ mẫu khảo sát bao gồm 50 văn kiện pháp lý mang tính nền tảng và bước ngoặt của ASEAN, kết hợp mẫu văn bản quy phạm pháp luật nội luật hóa tại 4 nhóm quốc gia đại diện: nhóm 5 nước sáng lập, Brunei, và nhóm các quốc gia chuyển đổi CLMV (Campuchia, Lào, Myanmar, Việt Nam). Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm bao quát toàn diện các bước phát triển của thể chế pháp lý khu vực qua 44 năm lịch sử.

Phương pháp phân tích quy phạm pháp luật kết hợp phương pháp luật học so sánh, tổng hợp logic và đối chiếu lịch sử được lựa chọn làm công cụ nghiên cứu chủ đạo. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là vì hệ thống pháp luật ASEAN vừa mang tính kế thừa, vừa phản ánh sự thích ứng liên tục trước những biến động kinh tế toàn cầu và sự đa dạng thể chế của từng thành viên. Toàn bộ quá trình thu thập tài liệu, phân tích quy phạm và thẩm định thực tiễn được triển khai đồng bộ trong mốc thời gian từ tháng 1 năm 2010 đến tháng 5 năm 2011.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã làm rõ 4 phát hiện căn bản về quá trình lập quy và thực thi pháp luật nội khối của ASEAN:

• Quá trình phát triển thể chế kinh tế trải qua 4 giai đoạn tiến hóa rõ rệt: từ hợp tác phân tán thời kỳ 1967 - 1975, xác lập nền móng với Thỏa thuận Ưu đãi Thương mại (PTA) năm 1977 áp dụng mức giảm thuế 50% so với thuế tối huệ quốc, bước nhảy vọt toàn diện giai đoạn 1992 - 2003 với sự ra đời của CEPT/AFTA đưa mức thuế suất về 0 - 5%, và giai đoạn từ 2003 đến nay với sự định hình của Hiến chương ASEAN năm 2008.
• Tăng trưởng ngoại thương và thu hút đầu tư nội khối ghi nhận những bước tiến vượt bậc: quy mô ngoại thương ASEAN tăng gấp đôi trong vòng một thập kỷ, từ 160 tỷ USD đầu thập niên 1990 lên 339 tỷ USD vào đầu thập niên 2000, nâng tỷ trọng trong thương mại toàn cầu từ 3,6% lên 4,7%. Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) bình quân tăng mạnh từ 4,6 tỷ USD/nước/năm trong giai đoạn đầu thập niên 1980 lên 13,5 tỷ USD/nước/năm vào cuối thập niên 1980.
• Sự phân hóa rõ nét về năng lực thực thi cam kết giữa nhóm ASEAN-6 và nhóm CLMV dẫn đến lộ trình hội nhập linh hoạt: thời hạn hoàn thành AFTA được điều chỉnh từ năm 2003 đối với 6 nước ban đầu, kéo giãn đến năm 2006 cho Việt Nam và năm 2008 cho các quốc gia còn lại.
• Lộ trình tự do hóa 12 ngành ưu tiên tích hợp đã tạo khung pháp lý tiên tiến cho lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ, dòng vốn và lao động có tay nghề, dù vẫn chịu sự chi phối của các hàng rào kỹ thuật quốc gia.

Thảo luận kết quả

Sự chậm trễ trong hội nhập kinh tế giai đoạn 1976 - 1992 bắt nguồn trực tiếp từ việc thiếu vắng một cơ chế giải quyết tranh chấp mang tính ràng buộc và việc áp dụng nguyên tắc đồng thuận một cách cứng nhắc. Việc đưa vào áp dụng nguyên tắc linh hoạt 6-X từ năm 1992 đã tạo bước đột phá, giải phóng các quốc gia có năng lực đi trước mà không bị cản trở bởi thành viên chưa sẵn sàng.

So sánh với mô hình liên minh siêu quốc gia như Liên minh Châu Âu (EU) hay mô hình tự do thương mại thuần túy như NAFTA, khuôn khổ pháp lý ASEAN duy trì bản chất liên chính phủ mềm dẻo. Mô hình này giúp bảo vệ tối đa chủ quyền quốc gia của các nước vừa giành độc lập sau năm 1945, nhưng tạo ra sự phụ thuộc lớn vào ý chí chính trị tự nguyện của từng chính phủ thành viên.

Về mặt trình bày dữ liệu học thuật, toàn bộ tiến trình giảm thuế CEPT/AFTA từ năm 1993 đến năm 2010 có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ đường thể hiện tốc độ cắt giảm dòng thuế quan, kết hợp cùng bảng ma trận so sánh đối chiếu mức độ mở cửa của 12 ngành ưu tiên giữa nhóm nước ASEAN-6 và nhóm CLMV để làm nổi bật khoảng cách chuyển đổi thể chế.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý hội nhập kinh tế nội khối:

• Thiết lập và vận hành cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại có thẩm quyền tài phán bắt buộc: Ban Thư ký ASEAN và Ủy ban Pháp lý các quốc gia thành viên cần ban hành quy chế tố tụng mới, rút ngắn 50% thời gian xử lý tranh chấp từ 12 tháng xuống tối đa 6 tháng, đảm bảo tính cưỡng chế thi hành phán quyết trước năm 2015.
• Triệt để xóa bỏ các rào cản phi thuế quan trái với cam kết Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA): Bộ Công Thương và cơ quan Hải quan của 10 nước thành viên cần tiến hành rà soát, cắt giảm 100% các biện pháp phi thuế quan không phù hợp, số hóa thủ tục cấp giấy chứng nhận xuất xứ điện tử C/O mẫu D trước năm 2015.
• Tăng cường nguồn lực cho Sáng kiến Liên kết ASEAN (IAI) để thu hẹp khoảng cách phát triển: Hội đồng Điều phối IAI cùng Chính phủ các nước phát triển trong khối cần nâng mức đóng góp ngân sách hỗ trợ kỹ thuật và đào tạo pháp lý cho nhóm CLMV thêm 30% mỗi năm trong giai đoạn 2011 - 2020.
• Đẩy mạnh nội luật hóa và nâng cao năng lực thực thi pháp luật quốc tế tại Việt Nam: Quốc hội và Bộ Tư pháp Việt Nam cần rà soát, sửa đổi 100% các văn bản luật liên quan đến đầu tư, thương mại và dịch vụ để tương thích tuyệt đối với Hiệp định Đầu tư Toàn diện ASEAN (ACIA); đồng thời đào tạo ít nhất 1000 chuyên gia pháp lý và luật sư thành thạo luật pháp quốc tế trước năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống luận cứ của công trình mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách nhà nước: Cán bộ thuộc Quốc hội, Bộ Tư pháp, Bộ Công Thương, Bộ Ngoại giao có thể sử dụng nghiên cứu để rà soát hơn 20 đạo luật chuyên ngành, nâng cao chất lượng đàm phán các điều ước quốc tế đa phương và định hình lộ trình hội nhập AEC đến năm 2015.
• Cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu và nhà đầu tư: Hơn 500 nghìn doanh nghiệp Việt Nam tìm thấy cẩm nang pháp lý hữu ích về quy tắc xuất xứ, tận dụng mức thuế quan ưu đãi 0 - 5% theo CEPT/ATIGA và hiểu rõ quyền lợi bảo hộ đầu tư khi vươn ra thị trường 9 nước thành viên ASEAN.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu học thuật: Đội ngũ nghiên cứu tại hơn 20 cơ sở đào tạo luật học và kinh tế quốc tế có thể sử dụng tài liệu làm giáo trình tham khảo chuyên sâu cho môn Luật ASEAN, Luật Thương mại Quốc tế với hơn 50 dẫn chứng văn kiện chuẩn xác.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Luật: Người học được trang bị phương pháp tiếp cận nghiên cứu liên ngành giữa luật học và quan hệ quốc tế, hỗ trợ phân tích các hiệp định kinh tế khu vực hình thành qua 44 năm phát triển của ASEAN.

Câu hỏi thường gặp

Cơ sở pháp lý ban đầu đặt nền móng cho quá trình hội nhập kinh tế nội khối ASEAN là gì? Nền móng ban đầu được xác lập tại Tuyên bố Băng Cốc ngày 8/8/1967 giữa 5 quốc gia sáng lập, khẳng định thúc đẩy tăng trưởng kinh tế là mục tiêu ưu tiên. Sau đó, Thỏa thuận Ưu đãi Thương mại (PTA) ký năm 1977 đã cụ thể hóa hợp tác bằng cơ chế giảm 50% thuế quan ưu đãi cho các mặt hàng cam kết.

Hiệp định CEPT/AFTA đóng vai trò đột phá như thế nào đối với tự do hóa thương mại khu vực? Ký kết ngày 28/1/1992 tại Singapore, Hiệp định CEPT là công cụ pháp lý then chốt thiết lập Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA). CEPT đặt ra nghĩa vụ bắt buộc đưa thuế quan hàng hóa nội khối về mức 0 - 5% trong vòng 10 năm, tạo bước nhảy vọt về liên kết kinh tế khu vực.

Nguyên tắc 6-X (ASEAN-X) mang ý nghĩa pháp lý gì trong tiến trình hội nhập kinh tế? Được thông qua tại Hiệp định khung năm 1992, nguyên tắc 6-X cho phép 2 hoặc nhiều quốc gia thành viên xúc tiến thực hiện trước các dự án kinh tế nếu các nước khác chưa sẵn sàng. Quy định này giúp khắc phục nguy cơ đình trệ do nguyên tắc đồng thuận tuyệt đối của 10 thành viên.

Các quốc gia gia nhập sau thuộc nhóm CLMV có nghĩa vụ và lộ trình pháp lý như thế nào? Do điều kiện kinh tế khó khăn hơn, các nước CLMV (Việt Nam gia nhập năm 1995, Lào và Myanmar năm 1997, Campuchia năm 1999) được hưởng quy chế đối xử đặc biệt và khác biệt, được gia hạn thêm từ 3 đến 5 năm để hoàn thành các cam kết giảm thuế CEPT/ATIGA.

Hiến chương ASEAN năm 2008 tạo ra bước chuyển biến pháp lý nào cho Cộng đồng Kinh tế ASEAN? Chính thức có hiệu lực từ ngày 15/12/2008, Hiến chương ASEAN lần đầu tiên xác lập tư cách pháp nhân quốc tế cho Hiệp hội, chuyển ASEAN từ liên kết linh hoạt sang tổ chức vận hành trên nền tảng luật lệ, tạo khung pháp lý vững chắc để xây dựng AEC vào năm 2015.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện 44 năm phát triển của khuôn khổ pháp lý ASEAN từ Tuyên bố Băng Cốc năm 1967 đến Hiến chương ASEAN năm 2008.
• Làm rõ vai trò trụ cột của các hiệp định CEPT/AFTA, AFAS, ACIA trong việc cắt giảm hơn 90% dòng thuế quan nội khối và thúc đẩy dòng vốn FDI.
• Khẳng định giá trị thực tiễn của nguyên tắc linh hoạt 6-X giúp đẩy nhanh quá trình nhất thể hóa kinh tế giữa 10 quốc gia Đông Nam Á.
• Đánh giá thành tựu nổi bật của Việt Nam trong vai trò Chủ tịch ASEAN năm 2010 với 3 tuyên bố Cấp cao thúc đẩy hiện thực hóa mục tiêu AEC.
• Đề xuất 4 giải pháp pháp lý đồng bộ nhằm hoàn thiện thể chế giải quyết tranh chấp và chuẩn hóa quy phạm trước thời hạn năm 2015.

Công trình đóng góp luận cứ khoa học vững chắc dưới góc độ Luật học, cung cấp bức tranh toàn cảnh về tiến trình lập quy của liên kết kinh tế khu vực. Trong giai đoạn 2011 - 2015 và tầm nhìn đến năm 2020, các nhà nghiên cứu, nhà lập pháp cùng cộng đồng doanh nghiệp cần khai thác sâu các phân tích pháp lý của luận văn để chủ động thích ứng và hội nhập thành công vào Cộng đồng Kinh tế ASEAN.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Tổng quan về sự hình thành, phát triển và yêu cầu đẩy nhanh quá trình hội nhập kinh tế nội khối ASEAN, Chương II: Khuôn khổ pháp lý và thực tiễn hội nhập kinh tế nội khối ASEAN, Chương III: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện khuôn khổ pháp lý của quá trình hội nhập kinh tế nội khối ASEAN. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ SỰ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN VÀ YÊU CẦU ĐẨY NHANH QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ NỘI KHỐI ASEAN 1. Tổng quan về sự hình thành và phát triển của ASEAN: 1. Quá trình hình thành và phát triển: Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (Association of southeast asian nations - ASEAN) được thành lập ngày 8/8/1967 tại Thái Lan là một mốc quan trọng trong tiến trình phát triển của khu vực.

Từ 5 nước thành viên ban đầu đến năm 2009 ASEAN đã có 10 thành viên, 1 ứng cử viên (Đông Timor) và 1 quan sát viên (Papua New Guinea), hoàn thành ý tưởng về một ASEAN bao gồm tất cả các quốc gia Đông Nam Á - một ASEAN của Đông Nam Á và vì Đông Nam Á. Tuy ở trong cùng một khu vực địa lý nhưng các nước thành viên lại giành độc lập vào các thời điểm khác nhau sau chiến tranh thế giới thứ hai, có những chủng tộc, ngôn ngữ, tôn giáo và văn hóa khác nhau, tạo thành một sự đa dạng cho Hiệp hội. ASEAN có diện tích hơn 4,4 triệu km2 và dân số khoảng 583 triệu người năm (2008), GDP danh nghĩa đạt hơn 1,5 tỉ USD (2008) và tổng kim nghạch xuất khẩu là 802,7 tỉ USD (2009). Đây là khu vực có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao so với các khu vực khác trên thế giới, với nhịp độ trung bình hàng năm từ 5 - 10%, cho đến trước cuộc khủng hoảng vừa qua thì luôn được coi là tổ chức khu vực thành công nhất của các nước đang phát triển.

Nhưng mức phát triển kinh tế giữa các nước là không đồng đều, In-đô-nê-xi-a là nước đứng đầu 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] về diện tích và dân số nhưng thu nhập quốc dân tính theo đầu người chỉ trên 3.700 USD, trong khi đó Xinh-ga-po và Bru-nây là hai quốc gia nhỏ nhất về diện tích và dân số nhưng có thu nhập đầu người từ 24.000 USD/người/năm. Hiện nay ASEAN đang có sự chuyển dịch cơ cấu mạnh mẽ theo hướng công nghiệp hóa, nền ngoại thương tăng gấp đôi trong vòng 10 năm qua - đạt trên 160 tỉ USD vào đầu những năm 1990 và đầu những năm 2000 là 339 tỉ USD, nâng tỉ trọng trong ngoại thương thế giới từ 3,6% lên 4,7%. ASEAN cũng là đối tượng thu hút nhiều nhà đầu tư nước ngoài, nếu đầu những năm 80 bình quân là 4,6 tỉ USD/nước/năm, thì đến cuối những năm 80 là 13,5 tỉ USD/nước/năm [29, tr 1]. ASEAN ra đời trong bối cảnh nội bộ từng nước trong khu vực và trên thế giới có nhiều biến động.

ở Đông Nam Á, cuộc đấu tranh chống Mỹ của nhân dân Việt Nam phát triển, đẩy Mỹ vào thế thất bại nặng nề. Các nước Đông Nam Á đứng trước nhiều thách thức về chính trị, kinh tế trong nội bộ, đồng thời phải giải quyết những khó khăn, xung đột trong quan hệ giữa họ với nhau và sức ép từ bên ngoài. Để đối phó với thách thức này, xu hướng co cụm lại trong một tổ chức khu vực để tăng cường sức mạnh bản thân đã trở nên cấp bách trong các nước thành viên tương lai của ASEAN. Trước ASEAN, ở Đông Nam Á đã có một vài tổ chức khu vực ra đời và tồn tại trong thời gian ngắn hoặc đã manh nha hình thành, đó là hiệp hội Đông Nam Á (the associasion of southeast asia - ASA) được thành lập ngày 31/1/1961 gồm Thái Lan, Phi-líp-pin và Ma-lai-xi-a, tổ chức MAPHILINDO ra đời tháng 8/1963 gồm Ma-lai-xi-a và In-đô-nê-xi-a [14, tr 17].

Mặc dù vậy, những nỗ lực theo hướng trên đây vẫn được xúc tiến và ngày 8/8/1967, Bộ trưởng Ngoại giao các nước In-đô-nê-xi-a, Thái Lan, Phi-líp-pin, 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Xinh-ga-po và phó Thủ tướng Ma-lai-xi-a kí tại Băng-cốc bản Tuyên bố thành lập Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN). Cả năm nước thành viên đều nhận thấy sự cần thiết phải dựa vào sức mình là chính, thúc đẩy sự liên minh giữa các nước có chế độ chính trị - xã hội giống nhau, có lợi ích lâu dài và cơ bản trùng hợp nhau; để đối phó với các phong trào chống đối trong nước và những tác động tiêu cực từ bên ngoài nhằm duy trì sự ổn định chính trị - an ninh, làm tiền đề cho sự phát triển kinh tế - xã hội. Đây là viên gạch đầu tiên cho việc hình thành một tổ chức hợp tác, thống nhất của khu vực vào những năm 90 của thế kỉ XX, đúng như trong Tuyên bố Băng-cốc: “Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và phát triển văn hóa trong khu vực trông qua các nỗ lực chung nhằm tăng cường nền tảng cho một cộng đồng hòa bình và thịnh vượng của các Quốc gia Đông Nam Á” [5, tr 189]. Trong hơn 40 năm qua, ASEAN đã có sự hợp tác trên nhiều lĩnh vực khác nhau, có thể chia tiến trình phát triển hợp tác của Hiệp hội thành 3 giai đoạn với những đặc trưng khác nhau: - Giai đoạn 1967 - 1976 (Từ khi thành lập đến Hội nghị thượng đỉnh lần thứ nhất ở Ba-li, In-đô-nê-xi-a): Sau tuyên bố Băng-cốc năm 1967, ASEAN đã ra tuyên bố Cua-la-lăm-pơ về Khu vực hoà bình, tự do và trung lập năm 1971 (ZOPFAN), các thành viên cũng phối hợp chính sách với nhau trên một số lĩnh vực như ngoại giao hoặc kinh tế.

Nhưng nói chung ASEAN trong giai đoạn này vẫn chưa đạt được bước hợp tác nào đáng kể vì sau 9 năm hoạt động, ASEAN mới chỉ quyết định thành lập Ban thư kí ASEAN do một Tổng thư kí đứng đầu. Tình hình chung ở giai đoạn này là ASEAN bị chi phối quá nhiều bởi những diễn biến chính trị phức tạp, các bước phối hợp chung thường nhằm mục đích bảo đảm sự cân bằng hiện diện giữa các siêu cường có dính líu lợi ích trong khu 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vực, và đối phó với những hoạt động nổi dậy của các lực lượng chống chính phủ trong nước. - Giai đoạn 1976 - 1991 (Từ Hội nghị Thượng đỉnh lần thứ nhất ở Ba-li đến Hội nghị Thượng đỉnh lần thứ 4 ở Xinh-ga-po): Tháng 2/1976, các nhà lãnh đạo Chính phủ 5 nước đã họp lần đầu tiên tại Ba-li và đã thông qua 2 văn kiện là Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á và Tuyên bố về sự hoà hợp ASEAN. ASEAN không chỉ hợp tác về an ninh mà được mở rộng ra các vấn đề kinh tế và văn hoá, một số nước đã phối hợp hành động trên lĩnh vực quân sự vì mục đích hoà bình và trung lập, ASEAN cũng liên tục thiết lập và đối thoại đầy đủ với Mỹ, Nhật, Canada, Niu Di-lân, EEC và các tổ chức của Liên hợp quốc.

Ngoài ra về cơ cấu tổ chức của ASEAN giai đoạn này cũng được cải tổ theo hướng chặt chẽ hơn và hiệu quả hơn. Giai đoạn 1976 - 1992, xu hướng hợp tác toàn diện trong khu vực đã bắt đầu khởi động, nhất là việc kí kết thoả thuận thương mại ưu đãi PTA cho toàn khối. Đến tháng 10/1990, vấn đề thiết lập khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA) đã được thảo luận tại Hội nghị Bộ trưởng Kinh tế ASEAN (Ba-li) và được thông qua tại Hội nghị Thượng đỉnh lần thứ 4 (12/1992). AFTA ra đời đánh dấu mốc chuyển sang giai đoạn hợp tác mới đầy ý nghĩa của Hiệp hội.

Trước đó ASEAN cũng tổ chức được Hội nghị Cấp cao lần thứ 2 tại Cua-la-lăm-pơ (1977) và lần thứ 3 tại Phi-líp-pin (1987), kết nạp Bru- nây làm thành viên thứ 6 (1984), tạo tiền đề nhất thể hoá Đông Nam Á trong tương lai không xa. - Giai đoạn 1992 đến nay (Từ Hội nghị Thượng đỉnh lần thứ 4 đến nay): Hoạt động hợp tác của ASEAN đã chuyển biến về chất, tháng 7/1992, Việt Nam và Lào chính thức tham gia Hiệp ước Ba-li và trở thành quan sát viên ở ASEAN. Năm 1995, Việt Nam được chấp nhận là thành viên thứ 7, Lào, My-an-ma và 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Cam-pu-chia cũng được kết nạp sau đó, tạo ra ASEAN - 10 với số dân trên 500 triệu người và hứa hẹn một triển vọng phát triển tiềm tàng. Bên cạnh đó, tháng 7/1993, ASEAN quyết định thành lập Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF) gồm 18 nước trong và ngoài Hiệp hội để trao đổi về các vấn đề chính trị - an ninh khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Về kinh tế, Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 5 (1995) đã quyết định rút ngắn thời gian thực hiện AFTA từ 15 năm xuống còn 10 năm, Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 6 (1998) cũng đưa ra Tuyên bố về các biện pháp mạnh mẽ để cải thiện môi trường đầu tư ASEAN. Tại Hội nghị Cấp cao lần thứ 6 và 7, các nước ASEAN đã thông qua và quyết tâm thực hiện Tuyên bố Hà Nội và Chương trình hành động Hà Nội để đẩy mạnh liên kết ASEAN. Đến Hội nghị Cấp cao lần thứ 8 (2002) và lần thứ 9 (2003), ASEAN đã thảo luận và thông qua mục tiêu thành lập một Cộng đồng ASEAN liên kết mạnh, tự cường vào năm 2020. Nhằm triển khai Tuyên bố Bali II kí kết tại Hội nghị Cấp cao lần thứ 9, Hội nghị Cấp cao Lần thứ 10 (2004) đã xây dựng Chương trình hành động Viên-chăn, trong đó có hợp phần về AIA nhằm thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các nước thành viên ASEAN.

Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 11, các nhà lãnh đạo ASEAN đã ra Tuyên bố về xây dựng Hiến chương ASEAN và ngày 15/12/2008, Hiến chương ASEAN đã chính thức có hiệu lực. Gần đây Hội nghị Cấp cao lần thứ 16 khai mạc tháng 04/2010 tại Hà Nội cũng rất thành công với việc thông qua 3 tuyên bố chung quan trọng gồm: “Tuyên bố ASEAN về phục hồi và phát triển bền vững”, “Tuyên bố ASEAN về ứng phó với biến đổi khí hậu” và Tuyên bố của Chủ tịch Hội nghị cấp cao ASEAN 16 “Hướng tới công đồng ASEAN: Từ tầm nhìn tới hành động”. Trên cương vị Chủ tịch ASEAN, Việt Nam đã phối hợp chặt chẽ, tích cực cùng các nước thành viên ASEAN trong việc đề xuất các sáng kiến nhằm thúc đẩy hợp tác ASEAN. Sáu 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tháng sau, ngày 28/10/2010, Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 17 cũng được diễn ra tại Hà Nội.