Chương 1: Chân trời ci - tập tự truyện đậm chất trữ tinh của giai đoạn | văn học 1930-1945 | 1. Chân trời cũ ~ đỉnh cao trong sự nghiệp Hồ Dzếnh Hồ Dzénh là một cây bút da năng - ông để lại một văn nghiệp tuy không đổ sô nhưng khá phong phú về thể loại: thơ ca, tiểu thuyết, truyện ngắn và tiểu luận - phê bình. Chỉ có một diéu đáng tiếc: trong hai tập tiểu luận - phê bình nổi tiếng nhất về thời đại văn học 1930-1945 - Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh - Hoài Chân và Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan — lại không có mặt tác giả này. Một trong những lý do có thể là ông sống và sáng tác quá tram lặng.
không tham gia một văn phái nào cũng như không bao giờ đưa ra những tuyên ngôn nghệ thuật, không bao giờ tham gia những cuộc tranh luận, bút chiến về văn nghệ trên báo chí lúc bấy giờ. Người ta biết vé ông chủ yếu chỉ qua các tác phẩm - đặc biệt là hai văn phẩm nổi tiếng nhất của ông: tập thơ Quê ngoại và tập truyện ngắn Chân trời cũ. Hồ Dzếnh bước vào làng văn với vốn liếng đầu tay là truyện vừa Di vâng (xuất bản năm 1940), và tập truyện chìm đi “không một tiếng vang”. Điều này xdy ra tương tự với những tiểu thuyết về sau của ông: Những vành khăn trắng, Tiếng kêu trong mau, Cô gái Bình Xuyên, Một truyện tình mười lăm năm về trước.
Những vành khăn trắng, Tiếng kêu trong máu. Một truyện tình mười lăm năm về trước. có đáng dấp của những tiểu thuyết lãng mạn 1930-1945 với những mẫu nhân vật phụ nữ thủy chung. dịu dang va giàu đức hy sinh.
Họ chấp nhận đánh đổi tuổi xuân, tình yêu và hạnh phúc đích thực của mình để suốt đời ôm giữ một bóng hình đã khuất hoặc trọn đạo làm vợ bên môt con người mình khong yêu thương. Tuy nhiên những nhân vật này chỉ mới là những phát ngôn một phần cho tư tưởng của tác gid chứ chưa đủ sức đại diện cho một quan niệm sống của con người như ý tác gid muốn. Tiểu thuyết Có gái Binh Xuyên hướng nhiều hơn về hiện thực cuộc sống — đó là hổi cảnh của một giải đoạn thời cuộc guy can và phức tap trước ngày Nam Bộ đứng lên chống Pháp. Nhưng Hồ Dzénh mới chỉ dừng lại ở việc phác họa những chân dung nghĩa hiệp.
những “hé han tố? nghiép === tính cách kỳ Ja của con người Binh Xuyên mà chưa đáp ứng được yêu cấu của để tài: đó là di sâu lý giải những nguyên nhân xã hội cũng như phân tích bản chất xã hội của “hiện tượng Bình Xuyên”. sự thất bại của Hd Dzếnh trên lĩnh vực tiểu thuyết còn do một nguyên nhân khác nữa: ngòi bút tho mông, u hoài, tha thiết của ông không thích hợp với một thể loại đòi hỏi sự nghiêm ngặt và nhất quán cao trong việc xây dựng hình tượng cũng như sự bén nhạy, sắc sảo trong việc phân tích, lý giải nguyên nhân và bản chất xã hội của "những tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình" (F. Chỉ có khi thâm canh trên cánh đồng của thể loại truyện ngắn, ngòi bút Hồ Dzếnh mới phát huy được sở trường của mình và tỏ ra đấc dụng. Và mùa gat thành công nhất của ông trên mảnh đất này chính là tập Chân trời cũ.
Đây là những truyền ngắn đấu tay, đánh dấu bước tìm tòi và thể nghiệm của Hồ Dzếnh trên lĩnh vực rất khất khe này. Và cũng như tuổi thơ của con người một di không trở lại, cái vẻ đẹp vừa hén nhiên vừa kỳ dị của nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật ấy không còn trở lại trong các tác phẩm về sau. Chính vì lẽ đó, trong sự nghiệp văn chương Hồ Dzếnh, bên cạnh tuyệt tác Chiêu (Mau cây trong khói) có thể nói tập Chân trời cũ chính là tác phẩm có sức sống lâu bền nhất qua nhiều thế hệ. Qua phan tích, khảo sát đặc điểm truyện ngắn của các tác giả Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh.
nhiều tác giả đã thống nhất tách các tác phẩm này thành một dòng riêng — đó là dòng truyện ngắn trữ tinh". Truyện ngắn trữ tinh là một loại hình truyện ngắn mà trong đó cảm quan hién thực được phản chiếu, khúc xạ qua lăng kính của bút pháp trữ tình tạo nên những đặc điểm thẩm mỹ khác biệt. Thạch Lam, Thanh Tính, Hỗ Dzếnh và sau đó là Xuân Diệu, Đỗ Tốn, Thanh Châu, Lưu Trọng Lư đã tách khỏi dòng van Pham Thị Thu Hướng, 1995, Dong rrayén ngdn trừ tinh Việt Nam 1930-1945 nhìn tự ba tác gid Hiếu biểu: Thạch Lam, Thanh Tinh, He Drénh, Luận an PUS Khoa học Ngữ van, DH Sư phạm Hà Noil Khéa luận 0ố1 nghiép ee’ OO lOO học lãng mạn của Tự Lực văn đoàn để tao riêng thành dòng truyện ngắn này với xu hướng sing tạo độc đáo: Không chú trọng tái hiện cuộc xống hiện thực nóng hổi - thông qua xây dựng những mâu thuẫn gay gắt. đại diện cho những xung đôt giai cấp cơ bản có ý nghĩa bản chất của thời đại, mà chú trọng tái hiện cuộc sống hiện thực tâm lý thông qua lăng kính tình cảm, cảm xúc, tâm trang với những cắm giác, cảm xúc mơ hồ, thoáng qua và khó nắm bắt, Các nhân vật không được xây dựng theo phạm trù xã hội - giai cấp, hành động và ứng xử theo những động cơ và thiên kiến giai cấp như trong các tác phẩm hiện thực.
cũng không được xây dựng theo phạm trù đạo đức, đại diện cho các “kiểu ” quan niệm sống mới và cũ như trong tiểu thuyết Tự Lực văn đoàn; mà là những nhân vật — tâm lý. Tóm lại, về phương thức phản ánh, cốt lõi của những truyện ngắn trữ tình là chất hiện thực (cuộc sống hiu hắt lặng lẽ với những số phận mỏi mòn bất hạnh) được loc qua bức màn lãng man - trữ tình (cái tôi duy cảm với nỗi trắc ẩn sâu xa trước cuộc đời). Trước hết, xét vé mặt nội dung, Chân trời cũ là một thế giới hiện thực - trữ tình tiêu biểu trong dòng văn xuôi trữ tình. Tập tự truyện như một cuốn phim quay chậm vẻ tuổi thơ của nhà văn, một tuổi thơ vừa rất quen lại vừa rất lạ của một nhà văn gốc gác xa xôi tận Trung Nguyên.
Những năm tháng bình minh của tuổi đời gói tron vào buổi xế chiểu của thời hoàng kim trong một gia đình Việt - Hoa ở Thanh Hóa, Ông chào đời khi người mẹ đã ngót 40 tuổi và cha có thêm người kế thất. Rồi cha ông qua đời, gia đình mất theo đó cả cái cột trụ vững vàng về kinh tế và tình cảm, cảnh nhà vốn đã chông chênh lại càng thêm trống trải, sa sút rồi đổ vỡ. Những cuộc tranh cãi vụn vặt, liên miên giữa mẹ với dì, những cảnh túng thiếu, tan tác, chia lìa điễn ra như một định mệnh trong đời sống sinh hoạt hàng ngày. cứ thế đè nặng mãi lên trái tim vốn rất mực nhạy cảm của chú bé Hồ Dzếnh ngây thơ.
Hơn thế nữa, bên ngoài những biến vô gia đình còn thấp thoáng những biến cố lớn ring động cả xã hội: tiếng đại bác của cuộc cách mạng Trung Hoa đã đặt dấu chấm hết cho thời kỳ vàng son của một gia đình quan lại lâu đời và cho cả chế độ phong kiến hàng vạn năm trên đất nước của Van Lý Trường Thành (Hai anh em, Chú Nhì), chính sách mô phu đi đồn điển cao su, di Tân thế giới của thực dân Pháp đã bóp chết tuổi thanh xuân của hang ưăm ngàn thanh niên Việt Nam (Sáng trăng suông, Anh do Phụ). Day là những sự thật lịch sử, Và tất cả những sy thật lịch sử ấy hiện hình lên trong nỗi bin khoăn khắc khoải, nỗi ân han, tiếc nuối đến đau xót của một tâm hồn mang quá nhiều mặc cảm trước cuộc đời: *Tôi băn khoăn quay Khéa hận 187 nghiép —___—_—_—_—_— đấu vé phương trời đã mất, sống lại cái gi đã qua, khóc ngày xưa không bao giờ về nữa. Tôi vợ vào lòng tôi những cái gì là chua xót nhất để mong làm dịu nỗi chua xót trong tôi”, để mong “sống that nhiều, thật tận cùng dau phải đau khổ đến thế nào mặc lòng” (Tựa Chân trời cũ — lắn xuất bản thứ nha”. Nếu như điểm nổi bật về nội dung của dòng truyện ngắn trữ tình 1930-1945 đó là thế giới hiện thực đời tư và hiện thực xã hội được lọc qua ling kính lãng mạn - trữ tình, thì Chdn trot cử chính là một thé giới như thế: thé giới của dĩ Vang và lưu lạc trong một con mat đầy tiếc nuối, buồn thương.
Về mặt nghệ thuật, có thể nói đây là thời đại tất cả những giới han, quy phạm có tính gò bó ước lệ cũ kỹ đều bị phá tung. Nếu nhưở Thơ mới là sự xâm lăng của văn xuôi vào thơ “Van xuôi tràn vào địa hạt thơ, phá phách tan tinh” (Thi nhân Việt Nam — Hoài Thanh): thì ngược lại như một tất yếu, ở truyện ngắn trữ tình là sự xâm nhập của thơ trữ tình vào văn xuôi trên mọi phương diện. ý đô, biểu hiện nghệ thuật. Có thể kể một số khía cạnh cơ bản: > Những tình huống truyện gần với thơ trữ tình: hướng đến làm nổi bật tâm `" trạng, cảm xúc của chủ thể trữ tình trước cuộc sống.
Ở đây, Hồ Dzếnh đứng ở vị trí một con người tuy tuổi đời còn rất trẻ nhưng đã sớm va vấp với đời qua nhiều trải nghiệm cay đắng, một con người cô đơn hướng về cái Chân trời cũ xa vời không bao giờ còn gap lại. > Không gian nghệ thuật hiu hất, xám mờ với gam màu tối, trong đó cuộc sống con người dan lui tàn, sa sút, chia lia. Thế giới của Chdn trdi cũ là thế giới của một di văng bất hạnh, lưu lạc, tan tác, buồn thương. > Kết cấu truyện tương tự cách cấu tứ của thơ trữ tình: hòa hợp nội tâm với ngoại cảnh, hoặc theo dòng tâm trạng, cằm xúc của chủ thể trữ tình.
Ty sự “phi cốt truyện`" là một đặc điểm lớn của đòng truyện ngắn này. > Nhân vật của truyện rất gan với nhân vật trữ tinh của thơ: những con người với thể giới nội tâm phong phú và luôn luôn tự thức tỉnh. Đó là những nhân vật - tâm lý. > Ngôn ngữ và giong điệu nghệ thuật gắn với ngôn từ thơ trữ tình: thiên về hiểu hiện cái tôi nội cảm và rất gidu nhạc tính.
'’ Din theo: Tôn Phương Lan, 1999, Tit cude đời. đến tha van, Tap chí Văn hoe, số I3 M Khéa ludn 1874 nghiép Se Những phan tích, khảo sat trong chương II sẽ nói rõ hon những điều này.