Chương 1. Khảo sát đề tài nông thôn trong sáng tác của Mạc Ngôn và một số nhà văn khác, từ đó khẳng định đề tài nông thôn là một trong những đề tài có sức hấp dẫn trong văn học Trung Quốc nói chung, và sáng tác của Mạc Ngôn có những nét đặc thù. Chúng tôi tìm hiểu nông thôn Trung Quốc từ “điểm nhìn” dân đen và quan điểm làm người dân đen để sáng tác của Mạc Ngôn. Từ đó chúng ta có thể nhìn thấy toàn cảnh nông thôn với những mảng màu tối sáng và mùi vị đặc trưng.
Trong bức tranh toàn cảnh về nông thôn, hình tượng người phụ nữ nông thôn có những vẻ đẹp rất riêng, mặc dù họ cũng chịu những nỗi khổ truyền kiếp của thân phận nữ nhi. Đặc biệt, Mạc Ngôn cũng chú ý khắc họa những bi kịch của người phụ nữ nông thôn trong thời kỳ mở cửa. VÀI NÉT VỀ ĐỀ TÀI NÔNG THÔN TRONG TIỂU THUYẾT HIỆN ĐẠI TRUNG QUỐC 1. Khái niệm đề tài Theo “Từ điển thuật ngữ văn học”, đề tài là “thuật ngữ chỉ phạm vi các sự kiện tạo nên cơ sở chất liệu đời sống của tác phẩm (chủ yếu tác phẩm tự sự và kịch), đồng thời gắn với việc xác lập chủ đề của tác phẩm.
Đối với phần lớn sáng tác thơ trữ tình, khái niệm đề tài gần như đồng nhất với khái niệm chủ đề (ở các thuật ngữ Châu Âu, khái niệm “thema” bao gồm cả hai nét nghĩa đề tài và chủ đề). Những thuộc tính chung về đề tài (và chủ đề) là căn cứ để tập hợp tác phẩm theo nhóm thể tài”(33,tr. Theo sách Lý luận văn học (GS Hà Minh Đức chủ biên), “đề tài là một phương diện của nội dung tác phẩm văn học, chỉ phạm vi hiện thực cụ thể đã được nhà văn nhận thức, lựa chọn và phản ánh trong tác phẩm. Bất kì tác phẩm văn học nào cũng có một đề tài nhất định, nó được xem như một nhân tố tương ứng với đối tượng phản ánh riêng của tác phẩm.
Cũng vì thế xác định đề tài của tác phẩm chính là trả lời cho câu hỏi: tác phẩm viết về cái gì, về phạm vi hiện thực nào trong cuộc sống?”(26,tr.116) Như vậy, nếu xem đề tài là phạm vi hiện thực mà nhà văn chọn lựa và miêu tả, là cơ sở để nhà văn thể hiện những vấn đề tâm đắc qua văn bản nghệ thuật thì khái niệm này sẽ trùng khớp với khái niệm chủ đề của N.Gulaiep, “chủ đề thường là vấn đề đặt ra trong tác phẩm. là vấn đề khiến nhà văn xúc động, băn khoăn, đòi hỏi phải giải quyết cụ thể” (27,tr. Theo giáo sư Hồ Á Mẫn (Trung Quốc), “đề tài là lôgic của mẫu đề (mô típ), hoặc là sự liên tiếp của thứ tự thời gian, là một loại tạo ra đầu mối rõ ràng, tức là cốt truyện cụ thể. Các loại tổ hợp (quan hệ nhân quả, quan hệ thời gian, hoặc là miêu tả đồng đại) của mẫu đề có thể biến đổi thành các loại đề tài.
Đề tài có thể là các sự kiện lịch sử, cũng có thể là hành động đương đại, thậm chí có thể là sản phẩm của tưởng tượng. Khái niệm này cũng có điểm 11 tương đồng với khái niệm của các nhà lý luận Việt Nam, đề tài là lĩnh vực đời sống được thể hiện trong tác phẩm. Theo nhà lý luận Lưu Lê Oanh, “giới hạn của phạm vi đề tài có thể xác định rộng hẹp khác nhau. Hiểu theo nghĩa rộng thì đề tài là loại vấn đề như: đề tài lịch sử, đề tài sản xuất, đề tài chiến tranh… hiểu theo nghĩa hẹp thì đề tài của tác phẩm là sự xác định cụ thể một lĩnh vực nào đó trong cuộc sống được đặt ra trong sáng tác của mình”(44,tr.
Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu và Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đều viết về đề tài chiến tranh. Nhưng vấn đề cụ thể mà Nguyễn Minh Châu mô tả đó là là tinh thần dũng cảm, ngoan cường, thông minh, sáng tạo của người lính. Còn Bảo Ninh lại đề cập đến sự tàn khốc của chiến tranh làm cho con người phải chịu mọi đau thương mất mát, đặc biệt là về mặt tinh thần. Hay nói cách khác, có thể xác định đề tài trên hai phương diện: bên ngoài và bên trong.
Phương diện bên ngoài chỉ phạm vi hiện thực đời sống dựa trên cơ sở các phạm trù lịch sử xã hội như đề tài chống Pháp, chống Mỹ, đề tài nông thôn, đề tài thành thị, đề tài bộ đội, đề tài công nhân… Tuy nhiên, tránh sự đồng nhất đề tài và đối tượng nhận thức, chất liệu đời sống, hay nguyên mẫu thực tế của tác phẩm bởi vì tất cả những điều đó nằm ngoài tác phẩm, cho nên, cần phải đi vào phương diện bên trong của đề tài, đó chính là vấn đề được thể hiện trong tác phẩm và trong nhiều trường hợp nó trùng khít với chủ đề. Có thể thấy rõ điều này ở tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao. Đây là một trong những tác phẩm rất thành công về đề tài người nông dân nghèo. Nhà văn không dừng lại việc phản ánh cuộc sống bần cùng của người nông dân nghèo trước Cách mạng tháng Tám mà đi sâu khai thác tấn bi kịch bị lưu manh hóa và bi kịch bị từ chối quyền làm người qua nhân vật Chí Phèo.
Như vậy, đề tài là đối tượng đã được nhận thức, là kết quả sự lựa chọn của nhà văn, là sự phản ánh khái quát đối tượng. Đề tài không chỉ được khơi gợi, quy định bởi cuộc sống hiện thực mà còn luôn được xác định bởi lập trường tư tưởng thẩm mĩ, cách nhìn, quan niệm nghệ thuật, cá tính, tài năng sáng tạo; phụ thuộc vào 12 những yêu cầu của thời đại và hoàn cảnh sáng tác riêng của nhà văn. Bởi vì cùng sống trong một xã hội ở cùng một thời kỳ lịch sử nhưng các nhà văn xuất thân ở những giai cấp khác nhau hoặc quan điểm lập trường tư tưởng chính trị khác nhau dẫn đến việc lựa chọn đề tài cũng khác nhau. Bản thân đề tài không mang tính tư tưởng nhưng cách thức lựa chọn đề tài trong tính hệ thống của quá trình sáng tác của nhà văn đã mang tính tư tưởng.
Như vậy, đề tài vừa mang tính khách quan, vừa mang dấu ấn chủ quan của nhà văn. Không những thế, xác định đề tài là khâu thứ nhất của việc hình thành văn bản văn học nhưng đó là kết quả của sự đúc kết toàn bộ kinh nghiệm sống của nhà văn, bởi vì không phải là nhà văn có tài thì có thể viết về bất cứ vấn đề gì. Xác định đúng đề tài sở trường là nhà văn đã tìm được cho mình lãnh địa riêng trong thế giới nghệ thuật, nhưng để khai thác hết nguồn tài nguyên của vùng đất đó đòi hỏi nhà văn đủ lực đưa đề tài vươn đến tầm khái quát cao, rộng. Mạc Ngôn, nhà văn nông dân có những tác phẩm xuất sắc về đề tài nông thôn đã làm được điều đó.
Để có thể nhìn nhận thấu đáo những đóng góp của Mạc Ngôn, một nhà văn đương đại, chúng tôi xin điểm qua vài nét về đề tài nông thôn trong tiểu thuyết hiện đại Trung Quốc. Đề tài nông thôn trong tiểu thuyết hiện đại Trung Quốc Đề tài nông thôn chỉ những sáng tác viết về phong cảnh nông thôn, về đời sống của người nông dân. Trong văn học Trung Quốc, đề tài nông thôn vốn đã là một trong những đề tài quen thuộc trong sáng tác văn học. Rất khó khẳng định được ai là người khởi xướng đề tài này, chỉ biết rằng trong Sử ký của Tư Mã Thiên, anh nông dân Trần Thiệp đã đứng ngang hàng với các bậc thế gia khác; nhà thơ Đào Uyên Minh không chỉ là mẫu mực về tiết tháo của nhà nho mà còn là người rất thành công khi viết về cuộc sống thôn dã; thi thánh Đỗ Phủ có những vần thơ da diết về người dân đen đau khổ quanh năm… Như vậy, đề tài nông thôn đã khẳng định vị trí vững chắc trong văn học Trung đại Trung Quốc.
Do những “ràng buộc” về thi pháp, văn học giai đoạn 13 này bao giờ cũng hướng tới chuẩn mực, cho nên các sáng tác về nông thôn cũng mang tính quy phạm. Đặc biệt, hình ảnh người quân tử không màng danh lợi, lui về ở ẩn ở nơi thâm sơn cùng cốc, vui thú điền viên là những hình ảnh có giá trị thẩm mỹ cao. Các biểu tượng mai, lan, cúc, trúc cũng có nguồn gốc từ nông thôn nhưng được nhìn dưới góc độ lý tưởng hóa. Văn xuôi trong quá trình hiện đại hóa từ quy phạm, mực thước chuyển dần về đời sống tự nhiên, giàu tính hiện thực.
Do vậy, xu hướng phát triển của đề tài nông thôn trong văn học cũng sẽ tiếp cận sát với đời sống thực, phản ánh những vấn đề nhân sinh. Và càng về sau, càng có nhiều tác giả có những thành tựu lớn khi sáng tác về đề tài nông thôn, trong đó nổi bật là Lỗ Tấn. Lỗ Tấn (1881-1936), một trong những người đặt nền móng cho nền văn học mới Trung Quốc, rất quan tâm đến vận mệnh của nông dân. Trong hai tập truyện “Gào thét” “Bàng hoàng”, ông phản ánh một cách chân thực và sâu sắc cuộc sống của người nông dân sau Cách mạng Tân Hợi với những gian truân, đau khổ và u mê.
Đặc biệt, Lỗ Tấn cũng chú ý số phận bi thảm của những người phụ nữ nông thôn, những nạn nhân của lễ giáo phong kiến “ăn thịt người” như thím Tường Lâm trong Lễ cầu phúc, cô Ái trong Ly hôn. Nối tiếp Lỗ Tấn, có khá nhiều nhà văn thành công ở đề tài nông thôn như Đinh Linh (1904 -1986), Triệu Thụ Lý (1906 - 1970), Chu Lập Ba (1908 - 1979), Liễu Thanh (1916 -1978). Đây cũng là những tên tuổi lớn của văn học Trung Quốc 17 năm trước Cách mạng Văn hóa. Những tác phẩm viết về nông thôn thời kỳ này đã miêu tả một cách chân thực và sinh động cuộc đấu tranh giai cấp gay gắt, phức tạp ở nông thôn trong cơn sóng gió của thời đại.