phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Những vấn đề chung về truyện ngắn Việt Nam và truyện ngắn Quảng Ninh giai đoạn 1955 – 1975 Chƣơng 2: Bức tranh nghệ thuật trong truyện ngắn Quảng Ninh giai đoạn 1955 - 1975 Chƣơng 3: Nghệ thuật thể hiện của truyện ngắn Quảng Ninh giai đoạn 1955 – 1975 7. Đóng góp của luận văn - Lần đầu tiên, truyện ngắn Quảng Ninh giai đoạn 1955 - 1975 với các tác giả, tác phẩm tiêu biểu đƣợc hệ thống hóa. - Nhận diện, khái quát những nét đặc trƣng về nội dung và nghệ thuật truyện ngắn Quảng Ninh giai đoạn 1955 - 1975. - Là tài liệu tham khảo cho giáo viên dạy về văn học địa phƣơng (văn học Quảng Ninh).
10 Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM VÀ TRUYỆN NGẮN QUẢNG NINH GIAI ĐOẠN 1955 - 1975 1. Sơ lƣợc về thể loại truyện ngắn 1. Khái niệm truyện ngắn Mặc dù thuật ngữ “truyện ngắn” xuất hiện chính thức vào khoảng cuối thế kỉ XIX cùng với báo chí, bản thân nó cũng đã từng có một lịch sử phát triển riêng, nhƣng cho đến nay trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam, ngƣời ta vẫn chƣa xây dựng đƣợc một hệ thống lí luận hoàn chỉnh về truyện ngắn. Đƣợc quan niệm là “một bộ phận của tiểu thuyết” (Bùi Việt Thắng) hay là “một dạng tiểu thuyết đặc biệt” (Vƣơng Trí Nhàn), truyện ngắn đã có nhiều cách định nghĩa khác nhau.
Với kinh nghiệm từ nhiều năm cầm bút, Pautopxki phát biểu: “Truyện ngắn là truyện viết ngắn gọn, trong đó cái không bình thường hiện ra như một cái bình thường và cái gì bình thường hiện ra như một cái không bình thường” [29, tr. Từ những trải nghiệm trong thực tế sáng tác của mình, Aimatov lại nói: “Truyện ngắn giống như một thứ tranh khắc gỗ, lao động nghệ thuật ở đây đòi hỏi chặt chẽ, cô đúc, các phương tiện phải được tính toán một cách tinh tế, nét vẽ phải chính xác” [29, tr. Từng trăn trở rất nhiều trong mỗi trang viết, nhà văn Nguyễn Công Hoan lại cho rằng “Truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề được xây dựng bằng chi tiết”.186] Một trong những định nghĩa súc tích về truyện ngắn và đƣợc nhiều ngƣời đồng tình là phát biểu của Lại Nguyên Ân: “Một thể loại tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cập hầu hết các phương diện của đời sống con người và xã hội. Nét nổi bật của truyện ngắn là dung lượng, tác phẩm truyện ngắn thích hợp với nhiều người tiếp nhận (độc giả) đọc nó liền mạch không nghỉ.
Đặc điểm truyện ngắn hiện đại 1. Đặc điểm đầu tiên, dễ thấy nhất của truyện ngắn là dung lƣợng nhỏ. Thông thƣờng, dung lƣợng của một truyện ngắn co dãn khoảng từ 3 đến 50 11 trang. Dƣới con số 3 trang, ngƣời ta gọi là “truyện ngắn mini”, hoặc “truyện ngắn trong lòng bàn tay” trên con số 50 trang, ngƣời ta gọi là truyện vừa, trên 100 trang là tiểu thuyết.
Những cách gọi này tƣơng ứng với các khái niệm đoản thiên tiểu thuyết (truyện ngắn) trung thiên tiểu thuyết (truyện vừa) trƣờng thiên tiểu thuyết (truyện dài) vốn phổ biến ở Việt Nam vào thời kỳ đầu của văn xuôi tự sự hiện đại. Tuy nhiên tính chất "nhỏ" của truyện ngắn không chỉ nằm ở dung lƣợng, mà quan trọng hơn là những quy luật cấu tạo đặc thù của truyện ngắn. Do tính chất ngắn gọn, truyện ngắn đƣợc tổ chức bằng các phƣơng thức và chất liệu đặc biệt. Về “cách nắm bắt cuộc sống của thể loại”, truyện ngắn không có tham vọng ôm vào mình một hiện thực rộng lớn, hoành tráng.
“Ngắn ở đây đồng nghĩa với hàm súc, tinh lọc và hay” (Bùi Việt Thắng). Nguyên tắc chƣng cất của truyện ngắn không cho phép “dồn ép” hoặc “nhồi nhét” rút gọn nội dung của một truyện dài, hoặc một hình thức tƣơng đƣơng nhƣ thế, thành truyện ngắn. Nếu ta đem cắt tỉa, gọt đẽo một tiểu thuyết vài ba trăm trang xuống chỉ còn vài chục trang thì cái thành phẩm đặc biệt này cũng không phải và không thể trở thành một truyện ngắn. Nhƣ vậy, ngắn gọn trong truyện ngắn là cái ngắn gọn tinh lọc và chặt chẽ.
Sekhov, một bậc thầy truyện ngắn thế giới đã viết: “Truyện ngắn cũng y như trên boong tàu quân sự, ở đó tất cả phải đâu vào đấy, không có cái gì được thừa. Khác với truyện dài và truyện vừa, truyện ngắn phải là “một lát cắt gọn ghẽ”, “toàn truyện là một cái vòng khép kín không dài quá, không ngắn quá, không xô đẩy xộc xệch, thậm chí không thừa một chi tiết nào.122] Để đạt tới tầm cao và chiều sâu của ý tƣởng mà vẫn sống động tự nhiên, truyện ngắn “phải lựa chọn được một cách nhìn và một điểm nhìn tập trung, giống như cái tiêu điểm của thấu kính, tập trung ánh sáng mặt trời để có thể đốt cháy đám bùi nhùi” [2, tr. Các tác giả truyện ngắn thƣờng hƣớng tới việc khắc hoạ một hiện tƣợng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay trong đời sống tâm hồn con ngƣời. Ám ảnh và đầy ấn tƣợng cũng là một trong những cách thức chiếm lĩnh hiện thực và hấp dẫn ngƣời đọc của truyện ngắn.
12 Về tác động của truyện ngắn, do tính chất cô đúc, truyện ngắn có sức nén và sức công phá cao. Chỉ cần một ít trang văn xuôi, ngƣời viết có thể làm “nổ tung trong tình cảm và ý nghĩ của người đọc những điều rất sâu xa và da diết của con người, khiến người đọc phải nhớ mãi, suy nghĩ mãi, đọc đi đọc lại mãi không chán” [49, tr. Đỗ Chu cũng có cùng quan điểm nhƣ vậy: “Một truyện ngắn hay có thể làm cho người ta cười lớn hoặc ứa nước mắt” bởi vì “sức chứa trong truyện có thể rất nhiều, sức nổ rất lớn”. Lỗ Tấn thì lại cho rằng: Truyện ngắn có thể và cần phải trở thành “tòa đại lầu” để chứa đựng cả tinh thần của thời đại nhờ phƣơng thức biểu hiện qua một con mắt mà truyền đạt đƣợc cả tình thân con ngƣời vốn có của nó.
Bằng sự trải nghiệm trong cuộc đời cầm bút của mình, Thomas Mann khẳng định: “Truyện ngắn tuy bé nhỏ, nhưng những cái bé nhỏ đó cũng có sức chứa nội tại lớn lao, cũng có thể bao quy được toàn bộ đời sống" [44]. Về tính chất thƣởng thức, truyện ngắn khác tiểu thuyết ở chỗ độc giả có thể đọc nó trong một hơi không nghỉ: “Truyện ngắn là một tác phẩm người ta có thể đọc trong mười phút hoặc một giờ”. [29] Tính nhanh nhạy, cập nhật cũng là một đặc điểm của truyện ngắn. Là một thể loại dân chủ, truyện ngắn gần gũi với đời sống hằng ngày.
Với đặc thù ngắn gọn, súc tích, dễ đọc, truyện ngắn thƣờng gắn liền với hoạt động báo chí, có tác động mạnh mẽ, kịp thời tới cuộc sống. Ở truyện ngắn, ngƣời viết không đƣợc dông dài, độ căng của tác phẩm phải “như mũi tên mà dây cung đã bật, phải bay vụt về tới địch không thể có một phần nghìn dây trù trừ” [49, tr. Truyện ngắn là thể loại văn xuôi tự sự. Trên phƣơng diện này, truyện ngắn gần với tiểu thuyết và các thể loại truyện kể dân gian nhƣ truyện cổ tích, thần thoại, truyện cƣời và khác với tùy bút, thơ ca.
Từ đặc trƣng lớn có tính bao trùm này, có thể rút ra những nét riêng của truyện ngắn nhƣ sau: Cốt truyện là yếu tố hết sức quan trọng của thể tự sự nói chung và truyện ngắn nói riêng. Song khác với tiểu thuyết, cốt truyện của truyện ngắn “thường tự giới hạn về thời gian, không gian” (Lại Nguyên Ân). Nếu tiểu thuyết dõi theo 13 cả một hay nhiều số phận nhân vật và tái hiện một bức tranh xã hội rộng lớn rậm rạp với những mâu thuẫn, xung đột và diễn biến thì truyện ngắn tập trung vào một khoảnh khắc, trong đó xây dựng một tình huống truyện. Trong những bài giảng về Mỹ học, Hegel nói: “Tình huống là một trạng thái có tính riêng biệt góp phần biểu lộ nội dung” [49, tr.
Liên hệ với truyện ngắn, chúng ta thấy tình huống là điểm giao cắt của nhiều yếu tố cùng một lúc, qua đó tính cách của nhân vật tức thì hiện ra. Các nhà văn, nhà nghiên cứu ở Việt Nam đôi khi đồng nhất khái niệm tình huống với tình thế. Nhà văn Nguyễn Minh Châu cho rằng: “Với truyện ngắn và với một tác giả có kinh nghiệm viết. đôi khi người ta nghĩ ra được một cái tình thế xảy ra chuyện, thế là coi như xong một nửa… tình thế trên không cần đến những mâu thuẫn gay gắt như kịch, nhưng nó là cái cớ hết sức chắc chắn, hết sức cụ thể và mang tính riêng.
Ở đó cốt truyện và nhân vật nương tựa vào nhau để thực hiện đắc lực tất cả ý định của tác giả, ví như một cái cọc vững chắc để cho cây bí leo lên mà ra hoa trái…” [4, tr. Nếu tiểu thuyết là cuộc đời trong sự trọn vẹn của nó thì truyện ngắn lại là một “mặt cắt của dòng đời”. Nếu tiểu thuyết “diễn tả một quá trình vận động của cuộc sống” thì truyện ngắn lại “tập trung vào một tình thế thể hiện một bước ngoặt, một trường hợp hay một tâm trạng nhân vật” nếu tiểu thuyết “mở ra một diện” thì truyện ngắn “tập trung xoáy vào một điểm” [49, tr. Về cách thức tiếp cận cuộc sống, truyện ngắn cũng có những khác biệt, nó “khái quát cuộc sống theo chiều sâu, lấy điểm nối diện, lấy cái khoảnh khắc để nối cái vĩnh cửu” [48, tr.
“Tiểu thuyết thường vươn tới cái toàn thế, truyện ngắn lại hay hướng về cái đơn nhất. Nếu ví tiểu thuyết như một căn phòng ấm áp thì truyện ngắn có lẽ chỉ nên là một ngọn lửa nhiệt lượng tập trung thật mạnh ở nhiệt độ cao. Nếu tiểu thuyết là một con người với đầy đủ phục sức, đường nét. thì truyện ngắn chỉ cần là một đôi mắt nhưng đây là cửa sổ tâm hồn - hoặc thậm chí là một cái ngước mặt, một ánh mắt vừa có sức cuốn hút mà độ sâu thẳm lại không thể lường được” [49, tr.
14 Nhiều nhà văn đã ra sức tìm một khoảnh khắc đích đáng cho truyện ngắn của mình. Nó có giá trị nhƣ một một điểm xoáy, một phút giao cắt, trong đó nhân vật có thể phơi mở, bộc lộ trọn vẹn tính cách. Truyện ngắn Lặng lẽ Sapa của Nguyễn Thành Long, Kịch câm của Phan Thị Vàng Anh, Sang sông của Nguyễn Huy Thiệp là những truyện ngắn có chứa đựng những khoảnh khắc nhƣ vậy. Về tính chất, điều đặc biệt ở truyện ngắn là cốt truyện của nó nhiều khi rất rõ nét, rất li kì hấp dẫn nhƣng cũng có khi không có, hoặc mờ nhạt.