Khóa luận tốt nghiệp luật kinh doanh pháp luật về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại ngân hàng thương mại ở việt nam trong bối cảnh tái cơ cấu ngân hàng hiện nay

Pháp luật bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tái cơ cấu, đảm bảo an toàn và minh bạch.

• Tác giả: Phùng Thị Khánh Linh
• Người hướng dẫn: Tiến sĩ Nguyễn Thị Thuận
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh doanh
• Đề tài: Pháp luật về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại ngân hàng thương mại ở Việt Nam trong bối cảnh tái cơ cấu ngân hàng hiện nay
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ NGƯỜI GỬI TIỀN VÀ PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ NGƯỜI GỬI TIỀN
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm của người gửi tiền
• 1.2. Khái niệm của người gửi tiền
• 1.3. Đặc điểm của người gửi tiền
• 1.4. Quyền lợi của người gửi tiền
• 1.5. Khái niệm, đặc điểm, nội dung của pháp luật về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền
• 1.6. Khái niệm pháp luật về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền
• 1.7. Đặc điểm của pháp luật về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền
• 1.8. Nội dung pháp luật bảo vệ quyền lợi người gửi tiền
• 1.9. Vai trò của pháp luật về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền
• 1.10. Bối cảnh tái cơ cấu ngân hàng ở Việt Nam vài năm gần đây
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI GỬI TIỀN
• 2.1. Pháp luật về phòng tránh rủi ro và đảm bảo an toàn cho người gửi tiền tại các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.2. Pháp luật về cơ quan bảo vệ người gửi tiền tại Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.3. Cơ quan Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (DIV)
• 2.4. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 2.5. Các cơ quan Nhà nước khác
• 2.6. Pháp luật về phương thức giải quyết tranh chấp giữa Ngân hàng thương mại Việt Nam và người gửi tiền
• 2.7. Pháp luật về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền trong trường hợp ngân hàng thương mại chấm dứt hoạt động
• 2.8. Trường hợp chia ngân hàng thương mại
• 2.9. Trường hợp tách ngân hàng thương mại
• 2.10. Trường hợp hợp nhất ngân hàng thương mại
• 2.11. Trường hợp sáp nhập ngân hàng thương mại
• 2.12. Trường hợp giải thể ngân hàng thương mại
• 2.13. Trường hợp ngân hàng thương mại phá sản
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI GỬI TIỀN
• 3.1. Hoàn thiện các quy định pháp luật về bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền
• 3.2. Ban hành luật bảo vệ quyền lợi người gửi tiền
• 3.3. Hoàn thiện các quy định của pháp luật về hợp đồng gửi tiền
• 3.4. Hoàn thiện các quy định pháp luật đối với giải quyết tranh chấp giữa người gửi tiền và ngân hàng thương mại
• 3.5. Hoàn thiện quy định pháp luật về việc bảo vệ quyền lợi người gửi tiền trong trường hợp ngân hàng thương mại chấm dứt hoạt động
• 3.6. Tăng hạn mức chi trả tiền gửi và có chính sách phù hợp để thu hút tiền gửi ngoại tệ và vàng
• 3.7. Giải pháp nhằm thực thi hiệu quả nhất các quy định của pháp luật về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền
• 3.8. Tuyên truyền, phổ biến, giáo dục ý thức về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền
• 3.9. Nâng cao trình độ cán bộ, nhân viên của các tổ chức tín dụng và các cơ quan có liên quan về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền
• 3.10. Tăng cường kiểm tra, giám sát các cơ quan, tổ chức có liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi người gửi tiền
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khóa luận tốt nghiệp

Khóa luận tốt nghiệp là công trình nghiên cứu độc lập của sinh viên, thể hiện khả năng tổng hợp kiến thức và kỹ năng nghiên cứu. Trong bối cảnh luật kinh doanh, khóa luận này tập trung vào pháp luật bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại các ngân hàng thương mại ở Việt Nam. Nghiên cứu này đặc biệt quan trọng trong giai đoạn tái cơ cấu ngân hàng, khi mà sự ổn định và niềm tin của người gửi tiền vào hệ thống ngân hàng là yếu tố then chốt.

1.1. Mục đích và nhiệm vụ

Mục đích của khóa luận là làm sáng tỏ các quyền và lợi ích hợp pháp của người gửi tiền, đồng thời đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật bảo vệ quyền lợi người gửi tiền. Nhiệm vụ chính bao gồm nghiên cứu lý luận, phân tích thực trạng pháp luật hiện hành, và đưa ra các kiến nghị cụ thể để cải thiện hệ thống pháp lý.

1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là các quy định pháp luật hiện hành về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các ngân hàng thương mại trong giai đoạn từ năm 2010 đến nay, đặc biệt trong bối cảnh tái cơ cấu ngân hàng.

II. Pháp luật bảo vệ quyền lợi người gửi tiền

Pháp luật bảo vệ quyền lợi người gửi tiền là hệ thống các quy định nhằm đảm bảo an toàn và lợi ích của người gửi tiền tại các ngân hàng thương mại. Trong bối cảnh tái cơ cấu ngân hàng, việc hoàn thiện pháp luật này là cần thiết để tăng cường niềm tin của người dân vào hệ thống ngân hàng.

2.1. Khái niệm và đặc điểm

Người gửi tiền được hiểu là cá nhân hoặc tổ chức có khoản tiền gửi tại các tổ chức tín dụng. Pháp luật hiện hành chưa có định nghĩa cụ thể về người gửi tiền, nhưng thường được hiểu thông qua các quy định về tiền gửi và hoạt động nhận tiền gửi. Đặc điểm của người gửi tiền bao gồm mục đích gửi tiền (tiết kiệm hoặc thanh toán) và quyền lợi được pháp luật bảo vệ.

2.2. Quyền lợi của người gửi tiền

Quyền lợi người gửi tiền bao gồm quyền được an toàn về số tiền gửi, quyền được hưởng lãi suất, và quyền được bảo hiểm tiền gửi theo Luật Bảo hiểm tiền gửi 2012. Người gửi tiền cũng có quyền khiếu nại và yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu có vi phạm từ phía ngân hàng.

III. Tái cơ cấu ngân hàng và bảo vệ người gửi tiền

Tái cơ cấu ngân hàng là quá trình cải tổ hệ thống ngân hàng nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và đảm bảo an toàn tài chính. Trong bối cảnh này, việc bảo vệ quyền lợi người gửi tiền trở thành yếu tố quan trọng để duy trì niềm tin của công chúng vào hệ thống ngân hàng.

3.1. Bối cảnh tái cơ cấu

Bối cảnh tái cơ cấu ngân hàng ở Việt Nam hiện nay đặt ra nhiều thách thức, đặc biệt là việc xử lý các ngân hàng yếu kém và đảm bảo an toàn cho người gửi tiền. Các quy định pháp luật cần được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu này.

3.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật

Để bảo vệ quyền lợi người gửi tiền, cần ban hành luật chuyên biệt về bảo vệ người gửi tiền, hoàn thiện các quy định về hợp đồng gửi tiền, và tăng cường cơ chế giải quyết tranh chấp. Ngoài ra, cần nâng cao nhận thức của người dân về quyền lợi của mình khi gửi tiền tại ngân hàng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế, hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) tại Việt Nam có sự tham gia sâu rộng của nhiều loại hình ngân hàng trong và ngoài nước. Sự phát triển này tạo động lực huy động nguồn vốn nhàn rỗi trong xã hội, song cũng tạo ra áp lực cạnh tranh gay gắt, làm bộc lộ những ngân hàng yếu kém, tiềm ẩn rủi ro thanh khoản và nợ xấu cao. Trước bối cảnh đó, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã triển khai Đề án cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011–2015.

Trong quá trình tái cơ cấu, việc bảo đảm an toàn hệ thống và bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền là nhân tố sống còn để duy trì niềm tin công chúng. Tuy nhiên, các quy định pháp lý về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại thời điểm nghiên cứu còn tản mạn, thiếu đồng bộ, nằm rải rác ở nhiều văn bản luật và dưới luật khác nhau mà chưa được hệ thống hóa thành một văn bản chuyên ngành độc lập.

Khóa luận tốt nghiệp ngành Luật Kinh doanh của tác giả Phùng Thị Khánh Linh (Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2016) tập trung giải quyết các mục tiêu và nhiệm vụ sau:

• Mục tiêu nghiên cứu: Làm sáng tỏ các vấn đề lý luận và pháp lý về quyền, lợi ích hợp pháp của người gửi tiền; phân tích thực trạng các quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn áp dụng; từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật nhằm bảo vệ người gửi tiền tại các NHTM Việt Nam trong bối cảnh tái cơ cấu.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Nghiên cứu những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại NHTM Việt Nam.
  2. Nghiên cứu thực trạng việc áp dụng pháp luật bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại NHTM ở Việt Nam, chỉ ra những bất cập còn tồn tại và đề xuất hệ thống kiến nghị hoàn thiện pháp luật.
• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại NHTM và thực tiễn áp dụng các quy định này.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về không gian: Hệ thống các ngân hàng thương mại tại Việt Nam.
  • Về thời gian: Tập trung nghiên cứu các văn bản pháp luật và thực tiễn tái cơ cấu ngân hàng trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2016.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận đề tài dưới góc độ khoa học pháp lý chuyên ngành luật kinh doanh và ngân hàng, sử dụng các khái niệm và văn bản quy phạm pháp luật làm nền tảng phân tích:

• Khung pháp lý và khái niệm:
  • Định nghĩa "người gửi tiền" theo Quyết định số 1160/2004/QĐ-NHNN và Quyết định số 1284/2002/QĐ-NHNN; định nghĩa "hoạt động nhận tiền gửi" tại khoản 13 Điều 4 Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010.
  • Vị thế pháp lý của người gửi tiền được xác định là bên yếu thế trong quan hệ hợp đồng với ngân hàng.
  • Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật chủ chốt: Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010, Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012, Luật Doanh nghiệp năm 2014, Luật Trọng tài thương mại năm 2010, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung 2011) và dự thảo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Thông tư số 02/2013/TT-NHNN, Thông tư số 04/2010/TT-NHNN, Nghị định số 68/2013/NĐ-CP, Nghị định số 215/2013/NĐ-CP, Quyết định số 218/1999/QĐ-TTg và Quyết định số 79/2009/QĐ-TTg.
• Phương pháp nghiên cứu:
  • Dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác – Lênin và đường lối, chính sách tiền tệ của Nhà nước.
  • Sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu luật học cụ thể: phương pháp phân tích quy phạm, phương pháp tổng hợp, phương pháp so sánh pháp luật, phương pháp thống kê và đối chiếu giữa quy định lý luận với thực tiễn áp dụng.
• Nguồn dữ liệu: Văn bản quy phạm pháp luật hiện hành, các báo cáo tài chính công khai của NHTM (điển hình như Báo cáo tài chính năm 2012 của SCB sau hợp nhất), thông tin tái cơ cấu từ NHNN, số liệu về các vụ việc mua lại 0 đồng, hợp nhất và sáp nhập ngân hàng giai đoạn 2011–2015.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát chung về người gửi tiền và pháp luật về bảo vệ người gửi tiền

Chương này tập trung xây dựng cơ sở lý luận về vị trí pháp lý của người gửi tiền và vai trò của khung pháp luật điều chỉnh:

• Khái niệm và đặc điểm của người gửi tiền: Tác giả xác định người gửi tiền là các cá nhân, tổ chức có khoản tiền gửi tại tổ chức tín dụng (TCTD) dưới các hình thức thỏa thuận hợp pháp. Người gửi tiền bao gồm cá nhân (đủ 18 tuổi trở lên có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, hoặc từ 15 đến dưới 18 tuổi có tài sản riêng theo Quyết định 1160/2004/QĐ-NHNN) và tổ chức được thành lập hợp pháp. Mục đích gửi tiền phân chia thành: tiền gửi thanh toán (không kỳ hạn, phục vụ trung gian thanh toán) và tiền gửi tiết kiệm (không kỳ hạn hoặc có kỳ hạn để hưởng lãi).
• Quyền cơ bản của người gửi tiền: Gồm 6 nhóm quyền cốt lõi: quyền được thỏa mãn nhu cầu cơ bản, quyền được an toàn tài sản, quyền được cung cấp thông tin, quyền được lựa chọn, quyền được đại diện và quyền được khiếu nại, bồi thường thiệt hại. Đồng thời, theo Điều 11 Luật Bảo hiểm tiền gửi (BHTG) 2012, người gửi tiền có quyền được nhận bảo hiểm đầy đủ, đúng hạn khi phát sinh nghĩa vụ chi trả.
• Khái niệm và đặc điểm pháp luật bảo vệ người gửi tiền: Là tổng thể quy phạm điều chỉnh quan hệ gửi tiền, mang tính chất bảo vệ bên yếu thế trước ngân hàng thương mại. Hệ thống này không nằm tập trung mà phân tán trong luật dân sự, ngân hàng, tài chính.
• Bối cảnh tái cơ cấu hệ thống ngân hàng Việt Nam: Phân tích tác động kéo dài của khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007–2008 và những bất cập nội tại (nợ xấu tăng cao, sở hữu chéo, chạy đua lãi suất). Văn bản ghi nhận các chuyển dịch điển hình giai đoạn 2011–2015:
  • Hợp nhất 3 ngân hàng: Ngân hàng TMCP Sài Gòn (SCB), Ngân hàng TMCP Việt Nam Tín Nghĩa (TinNghiaBank), Ngân hàng TMCP Đệ Nhất (Ficombank).
  • Tự tái cơ cấu và đổi tên: Navibank thành NCB; TienPhongBank và TrustBank tăng vốn điều lệ.
  • Sáp nhập tự nguyện: Habubank sáp nhập vào SHB; Western Bank hợp nhất với PVFC; DaiABank sáp nhập vào HDBank; MHB sáp nhập vào BIDV; SouthernBank sáp nhập vào Sacombank.
  • Mua lại bắt buộc với giá 0 đồng bởi NHNN: Ngân hàng Xây dựng (VNCB - tiền thân là TrustBank), Ngân hàng TMCP Dầu khí Toàn cầu (GPBank), Ngân hàng TMCP Đại Dương (OceanBank).

Chương 2: Thực trạng pháp luật Việt Nam về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền

Chương 2 đi sâu phân tích 4 nhóm nội dung thực trạng pháp luật và những điểm còn bất cập:

• Quy định về phòng tránh rủi ro và an toàn:
  • Nghĩa vụ của NHTM theo Điều 10, Điều 14 Luật Các TCTD 2010: Công khai lãi suất, phí dịch vụ; không tự ý ngừng giao dịch quá 01 ngày làm việc (phải niêm yết trước 24 giờ); từ chối phong tỏa, trích chuyển tiền gửi trái luật; giữ bí mật thông tin tài khoản của khách hàng.
  • Trích lập dự phòng rủi ro: Phân loại và tỷ lệ trích lập dự phòng nợ theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN:

Nhóm nợ	Tên phân loại nợ	Tỷ lệ trích lập dự phòng
Nhóm 1	Nợ đủ tiêu chuẩn	0%
Nhóm 2	Nợ cần chú ý	5%
Nhóm 3	Nợ dưới tiêu chuẩn	20%
Nhóm 4	Nợ nghi ngờ mất vốn	50%
Nhóm 5	Nợ có khả năng mất vốn	100%

• Bảo hiểm tiền gửi bắt buộc: Theo Luật BHTG 2012, TCTD nhận tiền gửi cá nhân bắt buộc tham gia BHTG (trừ ngân hàng chính sách). Tuy nhiên, luật tồn tại bất cập lớn: chỉ bảo hiểm đối với tiền gửi bằng đồng Việt Nam (VND), không bảo hiểm tiền gửi bằng ngoại tệ và vàng; hạn mức chi trả tối đa chỉ đạt 50 triệu đồng (gồm cả gốc và lãi) theo Điều 24 Luật BHTG 2012, không còn phù hợp với mức thu nhập bình quân và tốc độ tăng trưởng kinh tế.
• Hệ thống cơ quan bảo vệ người gửi tiền:
  • Cơ quan Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (DIV): Thành lập theo Quyết định 218/1999/QĐ-TTg, thực hiện chi trả trong hạn 60 ngày kể từ khi phát sinh nghĩa vụ; vốn nhàn rỗi chỉ được mua trái phiếu Chính phủ, tín phiếu NHNN hoặc gửi tại NHNN (Điều 31 Luật BHTG).
  • Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN): Thực hiện quản lý nhà nước và thanh tra BHTG (Điều 35 Luật BHTG).
  • Các cơ quan khác: Chính phủ (ban hành Nghị định hướng dẫn như Nghị định 68/2013/NĐ-CP); Tòa án (thẩm quyền xét xử tranh chấp); Bộ Tài chính (quản lý cơ chế tài chính của DIV theo Nghị định 215/2013/NĐ-CP); Ủy ban Giám sát tài chính Quốc gia (giám sát an toàn theo Quyết định 79/2009/QĐ-TTg).
  • Bất cập thực tiễn: Hiện tượng một số NHTM nộp thiếu hoặc trốn tránh phí BHTG; cán bộ ngân hàng còn hạn chế về văn hóa tuân thủ pháp luật bảo vệ người gửi tiền.
• Phương thức giải quyết tranh chấp: Đánh giá 4 phương thức giải quyết tranh chấp giữa NHTM và người gửi tiền:

Phương thức	Căn cứ pháp lý	Ưu điểm	Hạn chế đối với người gửi tiền
Thương lượng	Khoản 1 Điều 317 Luật Thương mại 2005	Nhanh chóng, ít tốn kém, giữ kín bí mật kinh doanh	Không có cơ chế cưỡng chế thi hành bắt buộc
Hòa giải	Khoản 2 Điều 317 Luật Thương mại 2005	Có bên thứ ba trung gian trợ giúp, tỷ lệ thành công cao hơn	Không có giá trị cưỡng chế; tốn phí trung gian
Trọng tài thương mại	Điều 2 Luật Trọng tài thương mại 2010	Mềm dẻo, bảo mật thông tin, phán quyết có tính chung thẩm	Chi phí cao, không có thủ tục kháng cáo
Tòa án	BLTTDS 2004 (sửa đổi 2011), dự thảo BLTTDS 2015	Phán quyết mang tính quyền lực nhà nước, cưỡng chế thi hành	Xét xử công khai, thủ tục kéo dài, chi phí tốn kém

• Bảo vệ quyền lợi người gửi tiền khi NHTM chấm dứt hoạt động:
  • Chia NHTM (Điều 192 Luật Doanh nghiệp 2014): Các NHTM mới thành lập liên đới chịu trách nhiệm thanh toán gốc và lãi các khoản nợ tiền gửi của NHTM bị chia.
  • Tách NHTM (Điều 193 Luật Doanh nghiệp 2014): NHTM bị tách và NHTM được tách cùng liên đới chịu trách nhiệm về nghĩa vụ tiền gửi.
  • Hợp nhất NHTM (Thông tư 04/2010/TT-NHNN, Điều 194 Luật Doanh nghiệp 2014): NHTM hợp nhất tiếp nhận toàn bộ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm thanh toán tiền gửi. Dẫn chứng: Sau hợp nhất 3 ngân hàng (SCB, TinNghiaBank, Ficombank) cuối năm 2011, Báo cáo tài chính năm 2012 của SCB cho thấy tổng tài sản đạt hơn 149.000 tỷ đồng (gần gấp đôi trước hợp nhất), vốn chủ sở hữu đạt hơn 11.000 tỷ đồng (gần gấp 3 lần trước hợp nhất).
  • Sáp nhập NHTM (Thông tư 04/2010/TT-NHNN): Ngân hàng nhận sáp nhập chịu trách nhiệm thanh toán đầy đủ quyền lợi tiền gửi (ví dụ: MHB vào BIDV, SouthernBank vào Sacombank, MDB vào Maritime Bank năm 2015).
  • Giải thể và Phá sản (Điều 154, 155 Luật Các TCTD 2010): Quy trình xử lý tài sản ưu tiên giải quyết theo thứ tự luật định.

Chương 3: Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền

Dựa trên thực trạng phân tích, tác giả đề xuất hai nhóm giải pháp:

• Hoàn thiện các quy định pháp luật:
  • Xây dựng và ban hành một đạo luật độc lập: Luật Bảo vệ quyền lợi người gửi tiền.
  • Hoàn thiện các quy định pháp luật về hợp đồng tiền gửi, xác định rõ trách nhiệm minh bạch hóa hợp đồng mẫu.
  • Bổ sung quy chế pháp lý hỗ trợ người gửi tiền khi tham gia giải quyết tranh chấp dân sự/thương mại với NHTM.
  • Hoàn thiện trình tự pháp lý bảo vệ quyền lợi người gửi tiền khi NHTM giải thể, phá sản hoặc chấm dứt hoạt động.
  • Nâng hạn mức chi trả bảo hiểm tiền gửi vượt mức 50 triệu đồng hiện hành để tương xứng với biến động giá cả và thu nhập; mở rộng đối tượng tiền gửi được bảo hiểm sang ngoại tệ và vàng.
• Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi:
  • Đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến và giáo dục ý thức pháp luật về quyền lợi của người gửi tiền cho người dân.
  • Tổ chức bồi dưỡng, nâng cao trình độ chuyên môn và văn hóa pháp lý cho đội ngũ cán bộ, nhân viên tại các TCTD và các cơ quan giám sát.
  • Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát thường xuyên và đột xuất của NHNN, DIV đối với việc chấp hành nghĩa vụ nộp phí và bảo đảm tỷ lệ an toàn vốn tại các NHTM.

Kết quả và đóng góp

• Kết quả nghiên cứu chính:
  • Hệ thống hóa toàn diện các luận cứ khoa học về địa vị pháp lý của người gửi tiền với tư cách là chủ thể dễ bị tổn thương trong hoạt động ngân hàng.
  • Đánh giá cụ thể thực trạng triển khai các công cụ bảo vệ người gửi tiền tại Việt Nam giai đoạn 2010–2016, chỉ rõ hạn mức 50 triệu đồng của BHTG và việc loại trừ ngoại tệ/vàng là rào cản lớn đối với niềm tin người gửi tiền.
  • Tổng hợp dữ liệu thực tiễn về các thương vụ tái cơ cấu ngân hàng lớn (SCB sau hợp nhất đạt hơn 149.000 tỷ đồng tổng tài sản và hơn 11.000 tỷ đồng vốn chủ sở hữu năm 2012; các thương vụ mua lại 0 đồng VNCB, GPBank, OceanBank).
• Giải pháp và kiến nghị đề xuất: Đưa ra hệ thống giải pháp lập pháp (ban hành Luật chuyên ngành, tăng hạn mức BHTG, sửa đổi quy chế hợp đồng mẫu) và giải pháp hành chính (thanh tra, nâng cao trình độ nhân sự ngành ngân hàng).
• Đóng góp của khóa luận: Tiếp cận vấn đề bảo vệ người gửi tiền từ góc độ pháp lý chuyên sâu trong bối cảnh tái cơ cấu ngân hàng (thay vì chỉ tiếp cận thuần túy dưới góc độ kinh tế học hay quản trị ngân hàng như phần lớn các công trình trước đó).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi nghiên cứu của đề tài chỉ tập trung trong khuôn khổ các ngân hàng thương mại từ năm 2010 đến năm 2016, chưa mở rộng đánh giá chi tiết đối với các loại hình tổ chức tín dụng phi ngân hàng hoặc các quỹ tín dụng nhân dân.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu cơ chế bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại các định chế tài chính vi mô, đánh giá tác động của việc sửa đổi Luật Các tổ chức tín dụng và chính sách tăng hạn mức BHTG trong các giai đoạn tái cơ cấu tiếp theo.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Sinh viên, học viên chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Tài chính – Ngân hàng; các chuyên viên pháp chế tại các ngân hàng thương mại; cán bộ nghiên cứu tại Cơ quan Bảo hiểm tiền gửi và Ngân hàng Nhà nước.
• Nội dung tham khảo trọng tâm: Phần tổng hợp cơ sở pháp lý và so sánh trách nhiệm liên đới của ngân hàng trong các trường hợp chia, tách, sáp nhập, hợp nhất TCTD tại Chương 2; các luận cứ đề xuất nâng hạn mức bảo hiểm tiền gửi tại Chương 3.

Câu hỏi thường gặp

1. Theo quy định của pháp luật Việt Nam được nêu trong khóa luận, hạn mức chi trả bảo hiểm tiền gửi tối đa là bao nhiêu?
Theo Điều 24 Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012, tổ chức BHTG chi trả cho tất cả các khoản tiền gửi được bảo hiểm của một người tại một tổ chức tham gia BHTG tối đa là 50 triệu đồng (bao gồm cả tiền gốc và tiền lãi).

2. Tiền gửi bằng ngoại tệ và vàng có được bảo hiểm theo Luật Bảo hiểm tiền gửi 2012 không?
Không. Theo quy định của Luật Bảo hiểm tiền gửi năm 2012 được tác giả phân tích, đối tượng tiền gửi được bảo hiểm chỉ bao gồm tiền gửi bằng đồng Việt Nam (VND) của cá nhân; ngoại tệ và vàng không thuộc đối tượng được bảo hiểm.

3. Tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro đối với các nhóm nợ tại NHTM theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN được quy định cụ thể như thế nào?
Tỷ lệ trích lập dự phòng cụ thể gồm: Nhóm 1 (Nợ đủ tiêu chuẩn): 0%; Nhóm 2 (Nợ cần chú ý): 5%; Nhóm 3 (Nợ dưới tiêu chuẩn): 20%; Nhóm 4 (Nợ nghi ngờ mất vốn): 50%; Nhóm 5 (Nợ có khả năng mất vốn): 100%.

4. Khi NHTM thực hiện hợp nhất, nghĩa vụ thanh toán đối với các khoản tiền gửi của ngân hàng cũ được chuyển giao như thế nào?
Căn cứ Thông tư số 04/2010/TT-NHNN và Điều 194 Luật Doanh nghiệp 2014, sau khi hợp nhất, các ngân hàng bị hợp nhất chấm dứt tồn tại; ngân hàng thương mại hợp nhất mới thành lập sẽ tiếp nhận toàn bộ tài sản, quyền và có nghĩa vụ liên đới chịu trách nhiệm thanh toán toàn bộ các khoản nợ tiền gửi (gốc và lãi) của các ngân hàng bị hợp nhất.

5. Trong thời kỳ tái cơ cấu ngân hàng được nêu trong khóa luận, Ngân hàng Nhà nước đã thực hiện mua lại bắt buộc với giá 0 đồng những ngân hàng nào?
NHNN đã tiến hành mua lại bắt buộc với giá 0 đồng đối với 3 ngân hàng thương mại cổ phần yếu kém, bao gồm: Ngân hàng TMCP Xây dựng (VNCB/CB - tiền thân là TrustBank), Ngân hàng TMCP Dầu khí Toàn Cầu (GPBank), và Ngân hàng TMCP Đại Dương (OceanBank).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phùng Thị Khánh Linh đã phân tích toàn diện cơ sở lý luận và thực trạng pháp luật về bảo vệ quyền lợi người gửi tiền tại các NHTM Việt Nam trong giai đoạn tái cơ cấu 2011–2015. Tác giả đã làm rõ các lỗ hổng lập pháp về hạn mức chi trả bảo hiểm tiền gửi 50 triệu đồng, đối tượng bảo hiểm tiền gửi cũng như cơ chế giải quyết tranh chấp giữa khách hàng và ngân hàng. Hệ thống kiến nghị được đề xuất bao gồm việc ban hành Luật Bảo vệ quyền lợi người gửi tiền và hoàn thiện các quy định an toàn tài chính, cung cấp tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cho nghiên cứu luật ngân hàng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ NGƯỜI GỬI TIỀN VÀ PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ NGƯỜI GỬI TIỀN 1. Khái niệm và đặc điểm của người gửi tiền 1. Khái niệm của người gửi tiền Người gửi tiền là đối tượng quan trọng mà mỗi ngân hàng đều phải quan tâm, bởi lẽ không có người gửi tiền thì các ngân hàng không đủ vốn để tiến hành các hoạt động kinh doanh của mình. Vì vậy, để đảm bảo khả năng phát triển của mình, các ngân hàng phải luôn quan tâm đến nhu cầu, sở thích của người gửi tiền để thu hút số tiền gửi của đối tượng này.

Đặc biệt trong thời điểm hiện nay, khi mà người gửi tiền có rất nhiều sự lựa chọn để đảm bảo về sự an toàn cũng như hưởng lợi được cao nhất cho số tiền của mình. Điều này đã dấy lên sự cạnh tranh gay gắt cũng như rất sôi động giữa các ngân hàng và các tổ chức tín dụng. Để hiểu về pháp luật bảo vệ quyền lợi người gửi tiền trước hết phải làm rõ khái niệm người gửi tiền. Tuy nhiên, hiện nay, pháp luật Việt Nam vẫn chưa có một văn bản chính thức nào đưa ra khái niệm cụ thể thế nào là người gửi tiền.

Người gửi tiền được hiểu thông thường là người có một khoản tiền gửi vào tài khoản của họ tại các ngân hàng hay các tổ chức tín dụng. Vậy thì ta cũng cần phải hiểu tiền gửi là gì? Có rất nhiều quan điểm khác nhau về tiền gửi. Cũng còn tùy mục đích của người gửi tiền mà tiền gửi còn chia thành các loại khác nhau, nhưng thường sẽ có hai loại tiền gửi chính theo mục đích của người gửi tiền là: tiền gửi tiết kiệm và tiền gửi thanh toán. Theo định nghĩa tại Điều 6 Quyết định số 1160/2004/QĐ-NHNN, quy định: “người gửi tiền là người thực hiện giao dịch liên quan đến tiền gửi tiết kiệm.

Người gửi tiền có thể là chủ sở hữu tiền gửi tiết kiệm, hoặc đồng chủ sở hữu tiền gửi tiết kiệm, hoặc người giám hộ hoặc người đại diện theo pháp luật của chủ sở hữu tiền gửi tiết kiệm, của đồng chủ sở hữu tiền gửi tiết kiệm”. Nếu theo mục đích thanh toán, cơ bản có thể hiểu tiền gửi là tiền mà 12 người gửi không nhằm mục đích hưởng lãi và chỉ nhằm mục đích sử dụng các tiện ích thanh toán của loại tiền gửi này. Luật TCTD năm 2010 không sử dụng khái niệm tiền gửi mà sử dụng khái niệm “hoạt động nhận tiền gửi”. Theo khoản 13, Điều 4, Luật các TCTD năm 2010 quy định: “nhận tiền gửi là hoạt động nhận tiền của tổ chức, cá nhân dưới hình thức tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu và các hình thức nhận tiền gửi khác theo nguyên tắc có hoàn trả cả gốc, lãi cho người gửi tiền theo thỏa thuận”.

Từ những cách tiếp cận trên có thể rút ra định nghĩa khái niệm tiền gửi như sau: tiền gửi là tất cả các khoản tiền của tổ chức, hoặc cá nhân gửi tại tổ chức nhận tiền gửi (không phân biệt mục đích, kỳ hạn, đối tượng) theo quy định của pháp luật phù hợp với mục đích và yêu cầu của khách hàng và của chính TCTD đó. Từ đây có thể thấy mối quan hệ mật thiết giữa người gửi tiền và tiền gửi và quan hệ giữa người gửi tiền và các tổ chức tín dụng. Có thể coi quan hệ giữa người gửi tiền và các tổ chức tín dụng như là một hợp đồng đặc biệt hay đơn giản chỉ là một thỏa thuận giữa các bên cũng như quyền và nghĩa vụ của các bên khi gửi tiền và nhận tiền gửi. Với đặc điểm như trên, cần phải đặt người gửi tiền vào vị trí của người sử dụng dịch vụ ngân hàng, hay người “mua hàng”, hay là “khách hàng” chứ không phải là người “bán hàng” trong quan hệ với ngân hàng.

Từ những phân tích trên, có thể hiểu một cách chung nhất, người gửi tiền là các cá nhân, tổ chức có một khoản tiền gửi tại các TCTD dưới một hình thức nhất định theo như các bên thỏa thuận phù hợp với mục đích, yêu cầu của khách hàng theo quy định của pháp luật. Đặc điểm của người gửi tiền Thứ nhất, người gửi tiền có thể là cá nhân hoặc tổ chức. Cá nhân và các tổ chức là hai chủ thể gửi tiền chính ở các TCTD. Thông thường khi gửi tiền tại các TCTD thì các cá nhân hay tổ chức thường 13 nhằm mục đích tiết kiệm hay thanh toán.

Theo quy định tại điểm a,b khoản 2 điều 2 quyết định số 1284/2002/QĐ-NHNN ngày 21 tháng 11 năm 2002 của Ngân hàng Nhà nước thì: ngân hàng mở tài khoản tiền gửi cho các đối tượng sau: cá nhân là công dân Việt nam, cá nhân nước ngoài có năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự; tổ chức Việt nam, tổ chức nước ngoài được thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật. Cũng theo quyết định của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước số 1160/2004/QĐ- NHNN ngày 13 tháng 9 năm 2004 về việc ban hành quy chế tiền gửi tiết kiệm quy định tại điều 7: Điều kiện thực hiện các giao dịch liên quan đến tiền gửi tiết kiệm: (1) Cá nhân Việt Nam từ đủ 18 tuổi trở lên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, cá nhân nước ngoài đang sinh sống và hoạt động hợp pháp tại Việt Nam từ đủ 18 tuổi trở lên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; (2) Cá nhân Việt Nam, cá nhân nước ngoài đang sinh sống và hoạt động hợp pháp tại Việt Nam từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi nhưng có tài sản riêng đủ để đảm bảo việc thực hiện nghĩa vụ dân sự theo quy định của pháp luật. Từ đây có thể rút ra kết luận chung về người gửi tiền qua hai quy chế này: Cá nhân từ đủ 18 tuổi trở lên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ theo quy định của Bộ Luật dân sự được thực hiện mọi giao dịch, còn người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người hạn chế năng lực hành vi dân sự theo quy định của pháp luật thì chỉ được thực hiện các giao dịch thông qua người giám hộ hoặc người đại diện theo pháp luật. Như vậy, mọi cá nhân đều có thể gửi tiền vào các ngân hàng tùy theo mục đích của mình: thanh toán hoặc tiết kiệm.

Còn người gửi tiền là tổ chức là các doanh nghiệp, cơ quan, đoàn thể, đơn vị vũ trang Việt Nam được thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật Việt nam và các tổ chức nước ngoài được thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật nước mà tổ chức đó được thành lập. 14 Thứ hai, mục đích của người gửi tiền tại NHTM rất khác nhau và phụ thuộc vào đặc điểm của từng loại tiền gửi mà họ sử dụng. Mục đích của người gửi tiền thường gồm có mục đích thanh toán và tiết kiệm. Với mục đích thanh toán, người gửi tiền chỉ dùng để gửi tiền qua ngân hàng cho hoạt động thanh toán, có thể là thanh toán quốc tế hay thanh toán trong nước.

Tiền gửi thanh toán là loại hình tiền gửi không kỳ hạn được sử dụng với mục đích chủ yếu là thực hiện các giao dịch thanh toán qua Ngân hàng bằng các phương tiện thanh toán như: séc lĩnh tiền mặt, ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu, chuyển tiền điện tử… Trong trường hợp này ngân hàng là trung gian thanh toán cho bên mua và bên bán. Việc thanh toán này mang lại cho ngân hàng một khoản như là tiền phí mà ngân hàng làm trung gian thanh toán này. Với mục đích tiết kiệm gồm: tiền gửi tiết kiệm không kỳ hạn và tiền gửi tiết kiệm có kỳ hạn. Tiền gửi tiết kiệm là khoản tiền của cá nhân được gửi vào tài khoản tiền gửi tiết kiệm, được xác nhận trên thẻ tiết kiệm, được hưởng lãi theo quy định của tổ chức nhân tiền gửi tiết kiệm và được bảo hiểm theo quy định của pháp luật về BHTG.

Tiền gửi có kỳ hạn: đối tượng sử dụng loại hình dịch vụ này thường là các doanh nghiệp, cơ quan, công ty, các tổ chức có lượng tiền dư nhàn rỗi trong một khoảng thời gian nhất định, mà chưa có nhu cầu sử dụng đến. Nếu để tại quỹ của cơ quan thì nguồn tiền này sẽ không sinh lời, do đó cơ quan xí nghiệp này sẽ làm một hợp đồng tiền gửi (không phải sổ tiết kiệm) với ngân hàng trong khoảng thời gian nhất định (có kỳ hạn) có thể là một tuần, hai tuần, hoặc một hay hai tháng. Tùy vào kỳ hạn mà chủ doanh nghiệp chọn để có mức lãi suất tương ứng. Số tiền gửi sẽ hưởng lãi suất tương ứng với kỳ hạn đó.

Tiền gửi không kỳ hạn: là tiền gửi khách hàng được gửi, rút nhiều lần và hưởng lãi suất không kỳ hạn theo số dư mỗi ngày. Quyền lợi của người gửi tiền Khi thực hiện việc gửi tiền vào ngân hàng thì người gửi tiền luôn có những quyền lợi do pháp luật quy định và ngân hàng phải thực hiện. Tuy nhiên, quyền lợi của khách hàng chỉ được đảm bảo khi ngân hàng thực hiện đúng các theo yêu cầu thanh toán của mình trong thời gian đó khi họ gửi tiền nhằm mục đích thanh toán hoặc được đảm bảo số vốn an toàn và có lãi khi mục đích của họ là gửi tiết kiệm hoặc có kỳ hạn. Vậy có thể hiểu quyền lợi của người gửi tiền là quyền được hưởng những lợi ích mà ngân hàng phải đảm bảo để thỏa mãn nhu cầu của khách hàng phát sinh từ giao dịch gửi tiền.

Các quyền cơ bản của người gửi tiền bao gồm: Một là, quyền được thỏa mãn những nhu cầu cơ bản: Khi gửi tiền vào ngân hàng, khách hàng phải có mục đích nhất định có thể là mục đích an toàn và sinh lời, có thể là mục đích thanh toán, mục đích chuyển khoản… và tất cả mục đích đó phải được ngân hàng đảm bảo để thỏa mãn quyền của người gửi tiền. Hai là, quyền được an toàn: là quyền được bảo đảm số tiền đó an toàn, tránh sự mất mát, rủi ro. Đến thời hạn rút tiền, ngân hàng phải đảm bảo cho khách hàng nhận số tiền gốc và lãi suất theo thỏa thuận trong hợp đồng tiền gửi. Ba là, quyền được cung cấp thông tin: người gửi tiền được quyền có các số liệu cần thiết để trên cơ sở đó lựa chọn việc thực hiện giao dịch của mình.

Bốn là, quyền được lựa chọn: người tiêu dung đ ược tự do lựa chọn sản phẩm phù hợp với yêu cầu của mình.