CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THUC TIEN VAN DE NHÂN QUYEN 1. VE KHÁI NIEM NHÂN QUYEN Nhân quyên von là một van dé chung của nhãn loại. Cộng đồng quốc tế vốn rất quan tâm đến vẫn de nay, và đã có nhiều văn kiện quốc tế, tập quán quốc tế quy định chung về nhân quyên, về quy chế va điều kiện đảm bảo cho quyền con người, được thừa nhận trong quan hệ quốc tế. Bởi quyển con người không phải tự nhiên ma có, nỏ phải trải qua quá trình đâu tranh của con người cho quyền của minh.
Do đó, nhân quyền là giá trị thiêng liêng mà mỗi con người sinh ra đều được thừa hưởng những quyền đặc trưng nhất, vốn có của quyên con người. Tuy nhiên, bên cạnh những quy định chung của thé giới được thừa nhận rộng rãi thi cộng đồng quốc tế cũng chủ ý đến tính đặc trưng, đặc thủ riêng biệt của mỗi quốc gia về điều kiện phát triển, sự khác biệt về văn hoá, lịch sử, lối sống, phong tục tập quán, vẻ pháp luật. Nói về tính chất chung thì là như vậy, song thực chất của vẫn đề nhân quyền trong quan hệ quốc tế lại phức tạp hơn rat nhiều. Do có sự khác biệt trong nhận thức cũng như trong lợi ích quốc gia của từng nước, mả các nước lớn đặc biệt là Mỹ luôn luôn muốn phát huy sức mạnh của minh và phé biển những giá trị của minh ra thé giới.
Mỹ luôn cho rang minh là nước đi tiên phong trong lĩnh vực nhân quyền, và muốn chỉ phối những giá trị nhận thức vẻ nhân quyền của minh ra toàn bộ thế giới còn lại. Nhưng thực sự thì Mỹ đã là nước thực hiện đây đủ những công ước vả quy định của quốc tế về nhân quyền hay chưa? Điều này phải kể đến một số công ước quốc tế mà đa số các nước trên thé giới đều tham gia và tuân thủ nhưng riêng Mỹ thi chưa phé chuẩn. Nhưng với uy thể là một siêu cường quốc te, có tiếng nói lớn trong Hội Đồng Bảo An Liên Hợp Quốc và nhờ sức mạnh, tiểm lực phát triển mạnh mẽ của minh, Mỹ đã dùng nhiều chiêu bai, và trong đó nhãn quyên là lĩnh vực được Mỹ đặc biệt quan tâm dé chỉ phối va can thiệp vao công việc nội bộ của nhiều nước trên the giới. Mỹ cũng đặc biệt lưu tâm đến những Trang 18/169 nước được cho là “cứng đầu cứng cổ” như một số nước Xã Hội Chủ Nghĩa hoặc những nước không phải đồng minh của mình.
Còn một số nước đồng minh của minh thi Mỹ lại hoàn toàn phớt lờ. Và ngay cả Mỹ thực chat là chưa phê chuẩn một số công ước quốc tế quan trọng vẻ quyền con người nhưng Mỹ luỗn cao giọng giảng giải nhân quyển cho nhiều nước khác. Mỹ luôn muốn ding con bài này dé hướng một số nước đi vào quỹ đạo ma Mỹ muốn. Cụ thể là việc Mỹ dùng van để nay như một công cụ dé tấn công các nước khác, cho rằng các nước không thực hiện tốt quyển con người cho công dân và quy kết vào tội vi phạm nhân quyền.
Chủ nghĩa thực dụng là chính sách truyền thống ma Mỹ đã theo đuổi qua rat nhiều đời tổng thong, cùng với “cay gậy và củ cả rốt”, Mỹ đã dùng chúng để trừng phat những nước ma có ý chong lại mình va Việt Nam cũng không nằm ngoai danh sách ấy của Mỹ. Trước khi đi vào tìm hiểu về khái niệm nhân quyển, chúng ta cần xem xét thuật ngữ “nhân quyền" hay “quyên con người”. Xét về ngôn ngữ, tiếng Anh có cụm từ human rights, tiếng Pháp là droits de I"home, còn tiếng Việt là quyền con người hoặc nhân quyển (theo nghĩa Hán - Việt)!. Nói một cách thuần Việt thì thuật ngữ “nhân quyền” có nghĩa là “quyền của con người” va trong tiếng Anh có nghĩa là “rights of human person”.
Cần phải cắt nghĩa một cách chặt chẽ vẻ thuật ngữ “quyển con người” vì thứ nhất, ngoài quyền của con người, người ta còn ban đến quyền của động vật, nên cách diễn đạt “quyền của.” sẽ nhắn mạnh va phân biệt rõ chủ thể của quyển hơn so với “quyền”. Thứ hai, bản thân tử quyền trong tiếng Việt có thể được hiểu nhiều nghĩa, nhưng có hai nghĩa gan nhau va dễ bị nhằm lẫn là giữa “I-điểu ma pháp luật hoặc xã hội cöng nhận cho được hưởng, được lam, được đỏi hỏi” và *2-những điều do địa vị hay chức vụ ma được làm"”?. Nếu như ta nói “quyền của con người” thì rõ rang là ám chỉ “quyền” theo nghĩa (1) hơn là (2) ' Viện ngôn ngữ học: Đại Từ điển Tiếng Việt, NXE. Văn hoa - Thông tin, Ha Mội, 1999, tr.
* Viện ngắn ngữ học: Từ điển tiếng Việt phỏ thỏng, NXB, Tp Hủ Chi Minh, 2002, tr. dũng tai-HụC Su-Pham Trang 19/169 TP. HO-CHI-MINH ————————— TT ở trên. Thứ ba, “con người" với nghĩa là bản thể người" vi thể khi nỏi “quyền của con người” là ám chỉ quyền của một “giống” nói chung, vả trong các văn kiện pháp lý trong nước vả quốc tế, người ta thường quy về một loai trong ban thể đỏ như: phụ nữ, trẻ em, công dan, người lao động, người nước ngoài, người tị nan.
Vàtrong các văn kiện pháp lý quốc tế thi có những văn kiện mang tinh bao quát vẻ quyền con người nói chung như Tuyên ngồn thể giới vẻ nhân quyền, Công ước quốc tế về các quyên dân sự và chính trị (ICCPR) , Công ước quốc té về các quyền kinh tế, xã hội va văn hoá (ICESCR) va các văn kiện danh cho từng nhém cụ thé như Công ước về xoá bỏ mọi hình thức phân biệt đổi xử với phụ nữ (CEDAW), Công ước vẻ quyền của trẻ em (CRC), Công ước vé người khuyết tật (CPD),. Do tinh chất riêng ma người ta phân biệt ra quyền của các nhóm khác nhau như vậy, song đo thông lệ mả cụm từ “quyền con người” được sử dụng trong nhiều văn phản pháp lý của quốc tế nói chung, cho nên người ta mặc nhiên thừa nhận cách nói “quyền của con người” là “quyển con người”. Do vậy, trong phạm vi khoá luận này thì các cụm từ “quyền của con người”, “quyền con người”, “nhân quyển” được sử dụng như những cụm từ đồng nghĩa. Có rất nhiều định nghĩa về “quyền con người” hay nhân quyền, tuy nhiên, ở góc độ khái quát, có thé coi quyển con người là những nhu câu, lợi ích tự nhiên và khách quan của con người, được ghỉ nhận và bảo đảm trong pháp luật quốc gia và các thoả thuận pháp lý quốc té.
Theo định nghĩa của Văn phòng Cao Uy Liên Hợp Quốc thường được trích dẫn bởi các nhà nghiên cứu, theo đỏ: “Quyển con người là những bảo đảm pháp lý toàn cau (universal legal guarantees) có tác dụng bảo vệ cúc cả nhân và các nhóm chẳng lại những hành động (actions) hoặc sự bỏ mặc (omissions) làm tốn hại đến nhân phẩm, những sự được phán (entitlements) và tự do cơ ban (fundamental freedoms) của con người” Nhân quyên côn được định nghĩa một ' United Nations, Human Rights: Questions and Answers, New York and Geneva, 2006, tr. Trang 20/169 cách khdi quát là những quyên bam sinh, vẫn có của con người mà nêu không được hướng thi chúng ta sẽ không thể sống như một con người. Xét về nguồn gốc, quyền con người là sự kết tinh, pháp điển hoá những giá trị nhân văn cao quý trong truyền thong văn hoá của các dân tộc. Xét vẻ hình thức biểu hiện, day là một tập hợp những quy tắc pháp luật điều chỉnh mỗi quan hệ giữa các chính phủ với các cá nhân va giữa chính phủ với cộng đồng quốc tế, liên quan đến vị thé va điều kiện sống của mỗi cá nhân trong mọi xã hội.
Xét bản chất, quyền con người là những nhu cau, lợi ich von có, khách quan, không thé thiểu của con người mà chỉ khi chủng được bảo đảm, các cá nhân mới được bảo vệ va phát triển nhân phẩm, được ton tại với tư cách là một con người va mang tinh chất là thành viên của một cộng đồng nhân loại duy nhất”. Khi nói đến nhân quyền, người ta hay nói đến dân chủ và ngược lại. Thực chất thì nhân quyền và dân chủ có mắi quan hệ chặt chẽ với nhau. Nhân quyền là quyển của mỗi cá nhân, dân chủ (quyền dân chủ) là quyền của tập thé bao ham nhiễu cá nhân trong đó.
Có nhiều định nghĩa khác nhau về dân chủ (democracy), song từ góc độ thẻ chế, có thể hiểu dân chủ là một phương thức cam quyên mà cho phép các cd nhân, các nhóm và tất cả các chủ thé khác nhau trong xã hội có những cơ hội bình dang, day đủ và thực sự để tham gia các tiễn trình và hoạt động chỉnh trị Dân chủ và nhân quyển có mối quan hệ mật thiết, tuy không phải là hai phạm trù đồng nhất. Một trong những tiêu chí đầu tiên và cơ bản của một xã hội dân chủ là mọi cá nhân, nhóm vả chủ thể khác nhau đều có các quyền và cơ hội bình đẳng dé nêu lêný kién, quan điểm của minh và tham gia vào mọi tiến trình chính trị. Sự ! United Nations, Human Rights: Questions and Answers, New York and Geneva, 2006, tr. Phạm Ngọc Anh (chủ biển), “Tư tưởng Hd Chi Minh về quyển con người", NXB Chính Trị Quốc Gia, 2005, tr, 43.
Trang 21/169 tôn trọng các quyển và tự do cá nhân, đặc biệt là các quyên dẫn sự, chính trị, cùng với các nguyễn tắc pháp quyền, bình dang, không phân biệt đổi xử, củng ton tại trong đa dạng, là những yêu cầu không thể thiếu và được tuân thủ nghiêm ngặt trong một nha nước dân chủ. Tat cả những đặc trưng vả yêu câu ke trên của một xã hội dân chủ chính [a những đầu mỗi kết nỗi dan chủ và nhân quyền. Không thé xây dựng được một xã hội dân chủ nêu không tôn trọng va bảo vệ các quyên con người. Ngược lại, các quyển con người cũng không thể được đảm bảo một cách đầy đủ và thực sự nếu xã hội không có dân chủ.
Trên thực tế, một trong hai điều ước quốc tế cơ bản nhất về quyền con người (ICCPR) chính là những chuẩn mực cho các quốc gia khi phan đấu xây dựng một xã hội dân chủ. Trong khi đó, các quyền được ghi nhận trong điều ước cơ bản thứ hai (ICESCR) chỉ có thể được thực hiện một cách hiệu quả trong bối cảnh một nhà nước dân chủ và pháp quyén'. QUAN DIEM CUA LIÊN HỢP QUỐC VỀ VAN DE NHÂN QUYEN Theo cách diễn giải của Liên Hợp Quốc, quyền con người “được hiểu chung là những quyển cấu thành và vốn có (inherent) của con người”?, hay “quyền con người. la quyền có từ lúc sinh ra của tat cả mọi người”.