Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Thực trạng và giải pháp tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử ở các trường THPT tỉnh Bình Phước" do sinh viên Điểu Thị Kim Hằng thực hiện tại Khoa Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (khóa 2006–2010), dưới sự hướng dẫn của ThS. Đào Thị Mộng Ngọc và ThS. Nhữ Thị Phương Lan.

Lý do chọn đề tài

Nghiên cứu xuất phát từ bối cảnh đổi mới chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông theo tinh thần Luật Giáo dục năm 2003, với mục tiêu củng cố học vấn toàn diện, phát triển năng lực cá nhân và nâng cao chất lượng dạy học. Tuy nhiên, môn Lịch sử trong nhà trường phổ thông đứng trước thực trạng sút giảm chất lượng nghiêm trọng:

  • Dư luận xã hội và phụ huynh thường nhìn nhận Lịch sử là "môn phụ", dẫn tới việc học sinh thiếu hứng thú, chỉ học vội vã để đối phó khi môn Lịch sử được chọn làm môn thi tốt nghiệp.
  • Nhận thức của học sinh bị giới hạn do bản chất khoa học lịch sử là nghiên cứu các sự kiện trong quá khứ mà người học không thể tri giác trực tiếp, dẫn đến tình trạng học vẹt, ghi nhớ mốc thời gian và con số một cách máy móc.
  • Giáo viên phổ thông chịu sức ép lớn về việc hoàn thành phân phối chương trình, chạy theo thi cử và thi đua, ít có điều kiện đầu tư đổi mới phương pháp giảng dạy.

Từ thực tiễn trên, tác giả lựa chọn nghiên cứu hoạt động ngoại khóa như một phương thức đưa tri thức lịch sử đến với học sinh một cách tự nhiên, tạo sân chơi rèn luyện năng lực tư duy logic, kỹ năng diễn đạt và khơi gợi niềm say mê học tập tại các trường trung học phổ thông thuộc địa bàn tỉnh Bình Phước.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Văn bản xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Điều tra thực trạng tổ chức hoạt động ngoại khóa môn Lịch sử tại một số trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Bình Phước.
  2. Xây dựng hệ thống giáo án hoạt động ngoại khóa bám sát chương trình sách giáo khoa Lịch sử cấp trung học phổ thông.
  3. Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của các giải pháp đề xuất đối với việc nâng cao chất lượng học tập bộ môn.
  4. Tạo điều kiện để người nghiên cứu cọ xát với thực tế giáo dục tại địa phương miền núi còn gặp nhiều thiếu thốn về trang thiết bị và cơ sở vật chất.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Vấn đề tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học Lịch sử tại các trường trung học phổ thông.
  • Phạm vi không gian: Khảo sát thực trạng tại 5 trường trung học phổ thông thuộc tỉnh Bình Phước:
    1. Trường THPT Bình Long (thị trấn An Lộc, thị xã Bình Long)
    2. Trường THPT Nguyễn Huệ (thị trấn An Lộc, thị xã Bình Long)
    3. Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh (Tân Khai, huyện Hớn Quản)
    4. Trường THPT chuyên Quang Trung (thị xã Đồng Xoài)
    5. Trường THPT Dân tộc nội trú Tỉnh (thị xã Đồng Xoài)
  • Phạm vi thực nghiệm: Triển khai thử nghiệm 1 giờ hoạt động ngoại khóa tại Trường THPT Nguyễn Huệ và Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh.
  • Phạm vi thời gian: Đợt điều tra thực tế được thu thập qua hai mốc thời gian: Học kỳ II năm học 2008–2009 và Học kỳ II năm học 2009–2010.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập hệ thống cơ sở lý luận liên ngành nhằm làm điểm tựa cho việc phân tích thực trạng và xây dựng mô hình hoạt động ngoại khóa.

Khung lý thuyết và luận điểm khoa học

  • Cơ sở triết học: Dựa trên lý luận nhận thức của chủ nghĩa Mác - Lênin về vai trò của thực tiễn ("thực tiễn là cơ sở, động lực và mục đích của nhận thức") và quy luật nhận thức biện chứng: "Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng về thực tiễn". Hoạt động ngoại khóa đóng vai trò cung cấp cứ liệu trực quan sinh động, tạo dựng các "biểu tượng" lịch sử hoàn chỉnh trước khi học sinh hình thành các khái niệm trừu tượng.
  • Cơ sở sinh lý học: Dựa trên học thuyết phản xạ có điều kiện của I.P. Pavlov về hai hệ thống tín hiệu. Hệ thống tín hiệu thứ nhất (cảm tính qua tri giác giác quan) là nền tảng quy định khối lượng và độ bền vững của hệ thống tín hiệu thứ hai (tư duy ngôn ngữ, khái niệm trừu tượng). Hoạt động ngoại khóa kích hoạt hệ thống tín hiệu thứ nhất thông qua quan sát hiện vật, di tích, nhân chứng cụ thể.
  • Cơ sở tâm lý - giáo dục học: Khai thác đặc điểm lứa tuổi học sinh trung học phổ thông (14–18 tuổi) với nhu cầu tự khẳng định bản thân cao, nhạy cảm với việc nghe - nhìn và có động cơ học tập gắn liền với thực tiễn. Đề tài vận dụng số liệu thống kê giáo dục của Tô Xuân Giáp (1997) về mức độ tiếp nhận và hiệu quả ghi nhớ thông tin của các giác quan:
Giác quan / Hình thức tác động Tỷ lệ tiếp xúc tri thức Mức độ / Tỷ lệ ghi nhớ tri thức
Nếm 1,0% —
Sờ (xúc giác) 1,5% —
Ngửi (khứu giác) 3,5% —
Nghe (thính giác) 11,0% 60% (ghi nhớ đơn thuần) / 20% (thông tin nhớ được)
Nhìn (thị giác) 83,0% 70% (ghi nhớ đơn thuần) / 30% (thông tin nhớ được)
Kết hợp Thính giác và Thị giác — 80% (mức độ ghi nhớ) / 50% (thông tin nhớ được)
Diễn đạt bằng lời (Nói) — 80% (thông tin nhớ được)
Kết hợp Nói và Làm (Hành động) — 90% (thông tin nhớ được)
  • Cơ sở lý luận dạy học bộ môn: Kế thừa các công trình nghiên cứu của Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị, Nguyễn Thị Côi về phương pháp dạy học lịch sử, việc khai thác bảo tàng, tham quan di tích lịch sử và xây dựng phòng học bộ môn.

Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận phối hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

  1. Phương pháp logic và phương pháp lịch sử: Phân tích bản chất, vị trí môn Lịch sử và quá trình nhận thức của học sinh.
  2. Phương pháp điều tra thực tế và thực nghiệm: Sử dụng bảng hỏi (phiếu khảo sát) phát cho giáo viên và học sinh tại 5 trường THPT; tổ chức giờ ngoại khóa thực nghiệm tại 2 trường để kiểm chứng tính xác thực của giả thuyết khoa học.
  3. Phương pháp giáo dục học: Định hướng nội dung thực nghiệm nhằm hình thành nhân cách, phẩm chất đạo đức và thế giới quan cho học sinh.
  4. Phương pháp so sánh: Đối chiếu thực trạng giữa các trường vùng đô thị (thị xã Bình Long, thị xã Đồng Xoài) và huyện (Hớn Quản), giữa trường đại trà, trường chuyên và trường dân tộc nội trú.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Cơ sở xuất phát và các hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học Lịch sử

Chương I tập trung làm rõ bản chất lý luận của hoạt động ngoại khóa và hệ thống hóa các hình thức tổ chức trong dạy học lịch sử:

  • Vị trí và chức năng của môn Lịch sử ở trường THPT: Môn học có chức năng hàng đầu là giáo dục tình cảm, tư tưởng cách mạng, bồi dưỡng thế giới quan khoa học và niềm tin vào con đường xã hội chủ nghĩa.
  • Nhận thức lịch sử của học sinh: Sự kiện lịch sử là duy nhất, không lặp lại và không thể quan sát trực tiếp trong phòng thí nghiệm. Do đó, học sinh phải đi từ việc khai thác tư liệu cụ thể (nhân vật, hiện vật, bản đồ, niên biểu, văn kiện) để xây dựng biểu tượng, sau đó dùng tư duy trừu tượng khái quát thành bản chất và quy luật.
  • Vị trí, tác dụng và nguyên tắc của ngoại khóa: Khác với bài nội khóa bị giới hạn thời gian (45 phút) và khuôn khổ phân phối chương trình, ngoại khóa mang tính tự nguyện, tạo điều kiện phát huy tính chủ động, rèn luyện tư duy biện chứng và khả năng thực hành (nguyên lý "học đi đôi với hành").
  • Hệ thống 9 hình thức tổ chức ngoại khóa lịch sử:
    1. Đọc sách lịch sử (DSLS): Giáo viên định hướng danh mục tài liệu (sách giáo khoa mở rộng, hồi ký cách mạng, văn kiện, tiểu thuyết lịch sử), hướng dẫn kỹ năng ghi chép và tổ chức buổi trao đổi cảm nhận.
    2. Kể chuyện lịch sử và nói chuyện lịch sử (NC & KCLS): Kể chuyện tập trung vào chi tiết sinh động của nhân vật, sự kiện; nói chuyện lịch sử mang tính khái quát cao hơn, thường tổ chức nhân các ngày lễ lớn.
    3. Trao đổi và thảo luận (TD & TL): Tổ chức theo quy mô lớp hoặc liên lớp, tạo không gian phản biện để học sinh tự trình bày quan điểm, dưới sự uốn nắn khoa học của giáo viên.
    4. Dạ hội lịch sử (DHLS): Hoạt động tổng hợp quy mô lớn kết hợp biểu diễn văn nghệ, tiểu phẩm sân khấu hóa lịch sử, triển lãm hình ảnh, thu hút cả lực lượng biểu diễn lẫn khán giả.
    5. Tham quan lịch sử (TQLS): Tổ chức tại viện bảo tàng, di tích lịch sử hoặc địa bàn xảy ra chiến tích; phân định thành hai dạng: tham quan tường thuật để tạo biểu tượng và tham quan dẫn chứng để khắc sâu kiến thức.
    6. Trò chơi lịch sử (TCLS): Gồm các hình thức ô chữ, ô số, trò chơi mật mã, thi đố kiến thức lịch sử, phát huy tư duy nhạy bén và tính tập thể.
    7. Gặp gỡ chiến sĩ cách mạng (GGCSCM) và công tác xã hội: Giao lưu nhân chứng lịch sử, chăm sóc nghĩa trang liệt sĩ, phụng dưỡng Mẹ Việt Nam anh hùng, phong trào Trần Quốc Toản.
    8. Nghiên cứu lịch sử địa phương (NCLSĐP): Hướng dẫn học sinh xây dựng đề cương, thu thập và xác minh tư liệu về truyền thống đấu tranh cách mạng, di tích của làng, xã, huyện, tỉnh.
    9. Xây dựng phòng học bộ môn Lịch sử: Quy chuẩn trang bị tài liệu thành văn, phương tiện trực quan (sa bàn, tranh ảnh, bản đồ) và thiết bị kỹ thuật (máy chiếu, đèn chiếu, vô tuyến, máy tính).

Chương II: Thực trạng và giải pháp tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học Lịch sử ở các trường THPT tỉnh Bình Phước

Chương II phản ánh kết quả khảo sát thực tế và đề xuất thiết kế giáo án:

  • Đặc điểm địa bàn khảo sát: Tỉnh Bình Phước có địa bàn rộng, nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống; cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ dạy học tại các trường vùng sâu (như huyện Hớn Quản) còn hạn chế so với trung tâm thị xã Đồng Xoài và Bình Long.
  • Thực trạng dạy học và tổ chức ngoại khóa (khảo sát HK II 2008–2009 và HK II 2009–2010): Đa số trường học chỉ tập trung dạy chính khóa theo lối truyền thụ một chiều nhằm hoàn thành chương trình. Việc tổ chức ngoại khóa lịch sử diễn ra lẻ tẻ, thiếu quy hoạch đầu năm học, chưa khai thác hết các di tích lịch sử sẵn có của địa phương. Nhiều học sinh có nguyện vọng được tham gia các hoạt động thực tế nhưng ít có cơ hội.
  • Hệ thống giáo án thực nghiệm: Tác giả xây dựng 3 giáo án chuyên biệt phục vụ đổi mới:
    • Giáo án 1 & Giáo án 2: Thiết kế sinh hoạt ngoại khóa lịch sử theo chương trình sách giáo khoa trung học phổ thông, xác định rõ mục tiêu nhận thức, phương tiện trực quan, phân công thành phần tham dự và tiến trình tổ chức hoạt động.
    • Giáo án 3: Nghiên cứu lịch sử địa phương: Xác định mục tiêu, kế hoạch thực hiện gồm 4 bước (lập đề cương nghiên cứu, phân công học sinh thu thập tư liệu thực tế, xử lý thẩm định tư liệu và viết báo cáo hoàn chỉnh) cùng nội dung cơ bản cần đạt về các phong trào cách mạng tại Bình Phước.

Chương III: Thực nghiệm

Chương III trình bày quá trình áp dụng các giải pháp vào thực tế giảng dạy:

  • Địa bàn thực nghiệm: Lựa chọn hai đơn vị có điều kiện cơ sở vật chất và mặt bằng đối tượng học sinh khác nhau:
    1. Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh (Tân Khai, huyện Hớn Quản): Đại diện cho khu vực nông thôn, bán sơn địa, điều kiện thiết bị dạy học còn nhiều hạn chế.
    2. Trường THPT Nguyễn Huệ (thị xã Bình Long): Đại diện cho trường học trung tâm đô thị với điều kiện cơ sở vật chất tương đối hoàn chỉnh.
  • Quá trình và kết quả thực nghiệm:
    • Tổ chức tiết dạy ngoại khóa thử nghiệm theo giáo án đã soạn thảo, tạo không khí học tập tích cực, thu hút học sinh tham gia thảo luận và giải quyết các vấn đề lịch sử.
    • Phát phiếu thăm dò ý kiến sau thực nghiệm nhằm đo lường sự thay đổi về hứng thú học tập và mức độ ghi nhớ kiến thức của học sinh tại hai trường; kết quả cho thấy học sinh tiếp thu bài học hào hứng hơn, giảm bớt tâm lý căng thẳng so với các giờ học thuần túy nghe giảng trên lớp.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

  • Khóa luận làm sáng tỏ cơ sở khoa học khẳng định hoạt động ngoại khóa là thành tố không thể tách rời của quá trình dạy học lịch sử, phù hợp với quy luật tâm lý lứa tuổi và cơ chế tiếp nhận thông tin (kết hợp nghe - nhìn nâng khả năng nhớ lên 50%, nói và làm nâng khả năng nhớ lên 90%).
  • Đề tài tổng hợp được bức tranh toàn diện về thực trạng tổ chức ngoại khóa lịch sử tại 5 trường THPT trên địa bàn tỉnh Bình Phước trong hai năm học liên tiếp (2008–2009 và 2009–2010).
  • Xây dựng hoàn chỉnh cấu trúc quy trình tổ chức cho từng hình thức ngoại khóa cụ thể, đặc biệt là quy trình nghiên cứu lịch sử địa phương và tiêu chuẩn xây dựng phòng học bộ môn lịch sử.
  • Triển khai thành công 1 giờ học thực nghiệm tại 2 trường trung học phổ thông (THPT Nguyễn Huệ và THPT Nguyễn Hữu Cảnh), chứng minh tính khả thi của việc lồng ghép ngoại khóa trong điều kiện thực tiễn của tỉnh.

Giải pháp và kiến nghị của tác giả

  • Về phía giáo viên: Cần lập kế hoạch ngoại khóa ngay từ đầu năm học; chủ động phối hợp với Đoàn Thanh niên, các tổ bộ môn Văn, Địa lý, GDCD; linh hoạt đa dạng hóa hình thức (trò chơi, đọc sách, nghiên cứu thực địa) thay vì chỉ bó hẹp trong giờ học 45 phút.
  • Về phía nhà trường và ngành giáo dục địa phương: Cần đầu tư kinh phí xây dựng phòng học bộ môn Lịch sử đạt chuẩn kỹ thuật; tạo điều kiện kinh phí cho học sinh tham quan các di tích lịch sử trên địa bàn tỉnh Bình Phước; khắc phục triệt để tư tưởng phân biệt "môn chính - môn phụ".

Đóng góp của đề tài

Khóa luận là công trình nghiên cứu chuyên biệt về thực trạng tổ chức ngoại khóa lịch sử tại địa bàn tỉnh Bình Phước ở thời điểm năm 2010. Đề tài đã chuyển hóa các nguyên lý lý luận dạy học của các nhà nghiên cứu đầu ngành (Phan Ngọc Liên, Nguyễn Thị Côi, Ngô Minh Oanh) thành các giáo án ngoại khóa chi tiết, có thể áp dụng trực tiếp vào điều kiện dạy học thực tế của các trường trung học phổ thông khu vực Đông Nam Bộ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Quy mô thực nghiệm sư phạm còn khiêm tốn (chỉ tiến hành thử nghiệm 1 giờ ngoại khóa tại 2 trường trung học phổ thông); chưa có điều kiện khảo sát mở rộng toàn bộ các trường THPT tại tất cả các huyện vùng sâu, vùng xa của tỉnh Bình Phước do điều kiện thời gian và kinh phí của sinh viên thực hiện khóa luận tốt nghiệp.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu quy trình liên kết giữa nhà trường với hệ thống bảo tàng, khu căn cứ cách mạng tại tỉnh Bình Phước; xây dựng ngân hàng đề tài nghiên cứu lịch sử địa phương cho học sinh các khối lớp 10, 11 và 12; đánh giá hiệu quả lâu dài của hoạt động ngoại khóa đối với kết quả các kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và tuyển sinh đại học.

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng tham khảo: Sinh viên ngành Sư phạm Lịch sử chuẩn bị thực tập hoặc làm khóa luận tốt nghiệp; giáo viên bộ môn Lịch sử tại các trường THPT khu vực tỉnh Bình Phước và vùng Đông Nam Bộ; cán bộ quản lý chuyên môn tổ Lịch sử / Sử - Địa - GDCD tại các trường phổ thông.
  • Nội dung có giá trị ứng dụng cao:
    • Quy trình 4 bước hướng dẫn học sinh thực hiện đề tài Nghiên cứu lịch sử địa phương (Chương I và Giáo án 3 Chương II).
    • Bản danh mục tiêu chuẩn và quy cách bố trí thiết bị cho Phòng học bộ môn Lịch sử (Chương I).
    • Phương pháp xây dựng câu hỏi và triển khai các Trò chơi lịch sử (ô chữ, ô số, trò chơi mật mã) trong các buổi sinh hoạt ngoại khóa gọn nhẹ tại lớp học.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận dựa vào những căn cứ khoa học nào để chứng minh sự cần thiết của hoạt động ngoại khóa môn Lịch sử?

Tác giả luận giải sự cần thiết của ngoại khóa dựa trên ba trụ cột:

  • Triết học Mác - Lênin: Hoạt động thực tiễn cung cấp biểu tượng trực quan sinh động để hình thành tư duy lý tính.
  • Sinh lý học Pavlov: Hoạt động ngoại khóa tác động vào hệ thống tín hiệu thứ nhất, làm nền tảng cho sự bền vững của hệ thống tín hiệu thứ hai.
  • Tâm lý - giáo dục học: Tận dụng số liệu của Tô Xuân Giáp chứng minh học sinh tiếp nhận 83% thông tin qua thị giác; khi kết hợp nói và làm trong hoạt động thực tiễn, tỷ lệ thông tin nhớ được đạt tới 90%.

2. Dữ liệu thực trạng của khóa luận được thu thập từ những cơ sở giáo dục nào?

Dữ liệu khảo sát được thu thập tại 5 trường THPT trên địa bàn tỉnh Bình Phước trong hai đợt (Học kỳ II năm học 2008–2009 và Học kỳ II năm học 2009–2010), gồm: THPT Bình Long, THPT Nguyễn Huệ (thị xã Bình Long), THPT Nguyễn Hữu Cảnh (huyện Hớn Quản), THPT chuyên Quang Trung và THPT Dân tộc nội trú Tỉnh (thị xã Đồng Xoài).

3. Khóa luận phân loại hoạt động ngoại khóa lịch sử thành những hình thức cụ thể nào?

Khóa luận hệ thống hóa 9 hình thức chính: (1) Đọc sách lịch sử; (2) Kể chuyện và nói chuyện lịch sử; (3) Trao đổi, thảo luận; (4) Dạ hội lịch sử; (5) Tham quan lịch sử; (6) Trò chơi lịch sử; (7) Gặp gỡ chiến sĩ cách mạng và công tác xã hội; (8) Nghiên cứu lịch sử địa phương; (9) Xây dựng phòng học bộ môn Lịch sử.

4. Quá trình thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại đâu và nhằm giải quyết nhiệm vụ gì?

Thực nghiệm sư phạm được tổ chức tại Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh (huyện Hớn Quản) và Trường THPT Nguyễn Huệ (thị xã Bình Long). Mục đích là áp dụng thử nghiệm giáo án ngoại khóa đã thiết kế vào thực tế dạy học, từ đó lấy ý kiến phản hồi của học sinh qua phiếu khảo sát để kiểm chứng tính hiệu quả và độ hứng thú của học sinh.

5. Hình thức "Nghiên cứu lịch sử địa phương" trong khóa luận yêu cầu học sinh thực hiện các bước nào?

Theo hướng dẫn của khóa luận, học sinh tiến hành nghiên cứu lịch sử địa phương qua 4 bước: (1) Xây dựng đề cương nghiên cứu; (2) Sưu tầm, xác minh, chỉnh lý tư liệu; (3) Lấy ý kiến hướng dẫn của giáo viên và các nhà nghiên cứu địa phương; (4) Hoàn thiện bản báo cáo lịch sử địa phương để phục vụ học tập hoặc bổ sung cho phòng truyền thống nhà trường.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Điểu Thị Kim Hằng đã giải quyết một cách có hệ thống cả về mặt lý luận và thực tiễn vấn đề đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử cấp trung học phổ thông tại tỉnh Bình Phước. Bằng việc kết hợp các luận điểm triết học, sinh lý học, tâm lý học và lý luận dạy học bộ môn, tác giả khẳng định tổ chức hoạt động ngoại khóa là giải pháp hữu hiệu nhằm xóa bỏ định kiến "môn phụ", khắc phục lối học vẹt và kích thích hứng thú học tập của học sinh. Toàn bộ các hình thức tổ chức, giáo án mẫu và số liệu thực nghiệm được trình bày trong công trình cung cấp tài liệu tham khảo thiết thực cho công tác giảng dạy bộ môn Lịch sử tại các trường phổ thông địa phương.